بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم
خب، تا اینجا مسائلی که منوط به عقل شد، حیا بود، دین بود، که ارتباط دارد با عقل به آن معنای خاصش، نه معنای عامش. آن‌جور که به حضرت آدم عرضه شد که عقل و حیا و دین، کدام را می‌خواهی؟ خب، حضرت آدم عاقل بود دیگر؛ تُهی از عقل نبود که. به این حضرت آدمِ عاقل، عقل عرضه شد، [و] حیا [و] دین؛ گفتند: «اختیار کن یکی را» با همان عقل، عقل را اختیار کرد. و آن معنای خاص و مرتبه خاصی از عقل است که ملازم شده با حیا و دین.
آن‌که حالا جلسات قبل هم عرض کردیم، عقل یک مرتبه‌ای [دارد که] اصطلاحاً عاقل در مقابل کیست؟ مجنون مثلاً. در مقابل عاقل، مجنون قرار دارد. اما خب، به هر کسی که عقل دارد و مجنون نیست، می‌گویند عاقل؛ به ترامپ هم می‌گویند عاقل، به صدام هم می‌گویند عاقل. خب، یک عقل را خدا به همه داده؛ این مناط و معیار اصل تکلیف است، اصل این مسائل است. ولی اینکه ملازم با حیا و دین و اینها نیست.
مرتبه خاص و بالاتری هست که وقتی عقل به آن مرتبه می‌رسد، در مقابل جهل قرار می‌گیرد؛ و عاقل وقتی مقابلش می‌شود جاهل، آن جاهل هم عاقل است، منتها عاقل به آن معنای عامش. آن عقل را که دارد؛ از آن عقل که تهی نیست. اتفاقاً چون آن عقل را دارد و به کار نمی‌گیرد، به او می‌گویند جاهل؛ آدم جاهل. یعنی آدم نفهم، آدم فلان. چون آن عقل را دارد، ولی وقتی به کار نمی‌گیرد، می‌شود جاهل.
این رتبه از عقل که در مقابلش جهل است، خب، این رتبه دیگر به‌طور نسبی و تصاعدی ملازم است با حیا و دین. هرچه بیشتر، حیا بیشتر، دین بیشتر؛ هرچه کمتر، حیا کمتر، دین کمتر.
بله، حالا عقلی داریم [که] ملازم است با حیا و دین. این آن نعمت بزرگ است؛ این همان است که فرمود: «مَا قَسَمَ اللهُ لِلْعِبَادِ شَیئاً أَفْضَلَ مِنَ الْعَقْلِ، فَنَوْمُ الْعَاقِلِ أَفْضَلُ مِنْ سَهَرِ الْجَاهِلِ». آن عاقلی که نومش، خوابش، از بیداری جاهل، بالاتر است. اقامتش از شخوص آن جاهل برتر است. همه عابدین، عباداتشان را بریزی روی هم، به ارزش عبادت این عاقل نمی‌رسد. خب، این یک ارتفاعی گرفته، رفته بالا.
صحبت از ارتفاع بود در آن روایت؛ دیدید، یادتان هست؟ گفت: «لَا یَرْتَفِعُ بِذَلِکَ مِنْهُ». وقتی عقل درست‌وحسابی ندارد، خب، گفت کثیرالحجّ است، کثیرالصلاة است؛ یک آدم مجنون که نیست، عاقل است. عقل دارد، ولی عقلی دارد در حدی که با آن بالا نمی‌رود. لذا حضرت می‌فرمود: «کَیْفَ عَقْلُهُ؟»
این عقلی که حضرت می‌پرسد، نه آن عقلی است که در مقابل جنون است، که اصلاً آدم عاقل یا مجنون [باشد]. خب، این حرف‌ها می‌آید وسط که معلوم شود این عاقل، کدام عاقل است؛ عاقلی است که آن کفِ عقل را دارد، ولی خب با این بالا نمی‌رود. اگر بخواهد بالا برود، باید این کارخانه به کار افتاده باشد، باید رشد کرده باشد، باید بکشد بالا.
آن‌وقت وقتی نماز بر این عقل بار می‌شود، سوار می‌شود، بالا می‌رود؛ می‌بردش بالا، پرواز [می‌کند]. مرکب پروازِ نماز انسان است، مرکب پرواز عبادات انسان است؛ «لَا یَرْتَفِعُ بِذَلِکَ مِنْهُ». این تا این وضع را دارد، با این مقدار از عقل، با نماز و حج و صدقه و اینها بالا نمی‌رود؛ با اینها نمی‌تواند رشد کند.
«عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ النَّوْفَلِیِّ عَنِ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: إِذَا بَلَغَکُمْ عَنْ رَجُلٍ حُسْنُ حَالٍ فَانْظُرُوا فِی حُسْنِ عَقْلِهِ فَإِنَّمَا یُجَازَى بِعَقْلِهِ».
دوباره این یک روایت دیگر؛ وقتی از انسانی راجع به حال خوشش، ویژگی‌های خوبش، به شما گفتند، شما چه‌کار کنید؟ «فَانْظُرُوا فِی حُسْنِ عَقْلِهِ»؛ حُسن عقلش [را ببینید]. شما ببینید این عقلش چقدر [موجب شده] امور حَسَن از او صادر شود، چقدر حُسن بر این عقل بار است، از این عقل چقدر استفاده کرده، چقدر این عقل برایش نتیجه داده، استفاده‌اش از این عقل چقدر است.
چرا؟ چون جزا و پاداش و هرچه که بناست در مقابل این عمل بدهند، به مقدار عقلش هست. ممکن است عمل کثیر باشد، اما ثواب قلیل؛ مثل همان داستان آن مَلَک. این دیگر علی‌الظاهر تناسب ندارد که اگر عمل یکی کثیر باشد، باید ثوابش هم کثیر باشد.
به خاطر همین است که در دین توصیه می‌کنند و هُل می‌دهند انسان‌ها را به کیفیت عمل. در قدم اول، کیفیت؛ در قدم بعدی، کمیت. اول می‌گوید شما کیفیت را درست کن، اول شما تقوا را درست کن. بعد، برای اینکه عقب نمانی، ضعیف نمانی، پایین نمانی، عقب‌گرد نکنی، برو سراغ کمیت. دیگر سوار بر این کیفیت، باید کمیت را سوار کنی؛ حالا نمازت را ببر بالا، زیادش کن، حالا روزه‌ات را زیاد کن، حالا کارهایت را زیاد کن، کارهای خیرت را زیاد کن.
این مرکب را اول هموارش کن، درستش کن، فراهمش کن، مهیا [کن]؛ آن را داشته باش. مرکب که درست بشود، آن‌وقت با آن نه فقط روی زمین، که در آسمان پرواز می‌کنی. اما اگر مرکب درست نباشد، خیلی هنر کنی روی زمین چند قدم برمی‌داری، زندگی مادیت را با آن می‌گذرانی، اما پرواز نمی‌کنی. نماز را خدا گذاشته که آدم با آن ارتفاع بگیرد، برود بالا. این نمی‌رود بالا، قدرت پرواز ندارد.
پس اول کیفیت را درست می‌کنند؛ سوار بر این کیفیت خوب، حالا کمیتِ بالا [می‌آید] تا هر آنچه از نتیجه هست، بر آن بار بشود. شما نگاه کنید به آن؛ پس میزان ظاهری با هم تناسب ندارد. آن مَلَک دید آن بنده خدا چقدر کثرت عبادت [دارد]؛ در ذهنش آمد: «خب، این کثرت عبادت، کثرت ثواب هم دارد؛ بگذار ببینم چقدر جمع کرده.» ولی خب، به نسبت که نگاه کرد، دید تناسب ندارد دیگر؛ «فَاسْتَقَلَّهُ الْمَلَکُ». این ثواب به آن عمل نمی‌خورد؛ این‌جور است.
لذا وقتی عقل آدم ضعیف باشد، ثواب‌های آدم هم آب می‌رود، کم می‌شود. اینها هم از بین می‌رود؛ اینها هم در معرض زوال و کم شدن است. وقتی آدم این را ترمیم می‌کند و [وقتی] می‌خواهند این را ترمیم کنند، آن‌وقت ثواب‌ها هم محفوظ می‌شود.
لذا انسان‌ها در قیامت که می‌آیند، آنهایی که خیلی هم این کارها را کردند، ولی پاداشی که با آن مواجه می‌شوند، معلوم نیست؛ بستگی به عقلشان دارد، [که] تناسب داشته باشد یا نداشته باشد؛ «فَإِنَّمَا یُجَازَى بِعَقْلِهِ». مرتبه‌بندی هم دارند. هرچه عقل بیشتر، جزایش هم بیشتر؛ هرچه کمتر، جزا و ثوابش هم کمتر.
ان‌شاءالله خدا این نعمت بزرگ را در ما بیش از پیش عنایت بفرماید. نثار روح مطهر پیغمبر اکرم و همه سایر حضرات معصومین علیهم‌السلام، همه علما، شهدا و همه حق‌داران، صلوات بفرستید.
