جایگاه، فضیلت و حقیقت عقل در منظومه روایات و قرآن

• 📖 مقدمه و فضیلت عقل در روایات
• ⚖️ برتری خواب عاقل بر بیداری جاهل و مفهوم عقل در برابر جهل
• 🌙 حکمت و تعادل در رفتار عاقل
• 🚶‍♂️ تفاوت رفتار و فعالیت‌های عاقل و جاهل
• 👑 کمال عقل در انبیا و پیامبران
• 🤲 مفهوم اجتهاد در عبادت و برتری معرفت قلبی پیامبر
• 📜 تعیین واجبات تنها از جانب خداوند
• 💎 ارزش کیفی عبادت عاقل در برابر کثرت عبادت عابدان
• 🧠 عاقلان حقیقی همان اولوا الالباب هستند
• 📿 دعا و صلوات پایانی

مقدمه و فضیلت عقل در روایات

بسم الله الرحمن الرحیم.

«عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ رَفَعَهُ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ: مَا قَسَمَ اللَّهُ لِلْعِبَادِ شَيْئاً أَفْضَلَ مِنَ الْعَقْلِ».

بافضیلت‌ترین چیزی که خدا به بنده‌هایش داده، عقل است. به حسب روایت و به حسب خود عقل، آدم می‌فهمد. بزرگ‌ترین نعمتی که خدا به انسان داده چیست؟ عقل است.

برتری خواب عاقل بر بیداری جاهل و مفهوم عقل در برابر جهل

«فَنَوْمُ الْعَاقِلِ أَفْضَلُ مِنْ سَهَرِ الْجَاهِلِ». بنابراین، این عقل وقتی استفاده بشود، خب به [صاحب] آن می‌گویند «عاقل». وقتی استفاده نمی‌شود، می‌شود «جاهل». درست است؟ یک جاهل داریم در مقابل عاقل. در ادبیات عرب، در نقطه مقابل عقل، «جهل» است؛ عقل و جهل.

این عقلی که داریم درباره‌اش حرف می‌زنیم، نقطه مقابلش جهل است. جهل هم دو جور است دیگر: یک جهل یعنی نمی‌داند؛ یک جهل یعنی نقطه مقابل عقل، بی‌عقلی، استفاده نکردن از عقل. این جهل، خب مذموم است،آن جهل قابل رفع است، باید رفعش کرد، در اثر ندانستن است؛ باید یاد بگیرد، درست می‌شود. این جهل، رفتاری است، عملی است.

حکمت و تعادل در رفتار عاقل

«فَنَوْمُ الْعَاقِلِ أَفْضَلُ مِنْ سَهَرِ الْجَاهِلِ». حالا آنهایی که عقلشان را به کار می‌گیرند، خوابشان بهتر از بیداری آن جاهل است؛ بیداری‌ای که به عبادت بگذرد. خب این را گفتیم دیگر، دیروز، پریروز توضیحش را دادیم.

این نه اینکه بگوید: «خب عاقل، تو برو بگیر بخواب!» آخر خود عاقل از شئون عقلش این است که می‌داند کجا بخوابد، کجا نخوابد، کی بخوابد، چه‌قدر بخوابد. آنها هم در عقلش هست دیگر. اینجا نه اینکه آدم اعوجاجی بگیرد، بگوید: «خب الآن مثلاً وقت عبادت است، من هم عاقلم، بروم بخوابم!» مثلاً.

این‌جور مسائل دعوت به این [کار] نمی‌کند؛ قیاس می‌کند دیگر. این چُرتی که الآن یک عاقل می‌زند، این خوابی که گرفته خوابیده، به تمام عبادت آن جاهل‌ها می‌ارزد؛ ارزش و فضیلتش پیش خدای متعال بیشتر است. آخه این خیلی بنده خوبی است، خدا دوستش دارد؛ خوابش را هم دوست دارد، بیداری‌اش را هم دوست دارد. بیداری‌اش درست است، خوابش درست است، همه‌چیزش به قاعده است، تنظیم است.

تفاوت رفتار و فعالیت‌های عاقل و جاهل

«مِنْ سَهَرِ الْجَاهِلِ». «سَهَر»، با «ه‍» دوچشم، یعنی همین بیداری و شب‌بیداری و به عبادت سپری کردن و از این حرف‌ها. یکی شب تا صبح هم بیدار است، عبادت می‌کند، ولی جاهل است؛ یعنی در نقطه مقابل عاقل قرار دارد، جهالت از او سر می‌زند. [همان] جاهلی که [در قرآن آمده است]: «إِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا». وقتی جاهل‌ها با اینها حرف می‌زنند، اینها این‌طوری‌اند. جهل.

«وَإِقَامَةُ الْعَاقِلِ أَفْضَلُ مِنْ شُخُوصِ الْجَاهِلِ». آن جاهل می‌رود جهاد، می‌رود جنگ، می‌رود کار جهادی، می‌رود کجا، می‌رود کجا و...؛ این عاقل ممکن است نشده، زمینه‌اش نبوده، شرایطش نبوده، هرچه؛ نرفته، اینها را ندارد. اقامت این عاقل از شُخوص آن جاهل، یعنی این رفت‌وآمدها و فعالیت‌های دینی و جهادی و این چیزها، افضل است؛ فضیلتش بیشتر است.

«شخوص» یعنی همین‌هایی که خیلی بروبیایی دارند در کارهای دینی؛ نه اینکه کارهای بدی است، فعال‌اند، می‌روند و می‌آیند. باز دارد مقایسه می‌کند، نه اینکه دارد می‌گوید: «خب عاقل، تو بنشین، کاری نداشته باش.»  خود عقل انسان را هدایت می‌کند. عاقل است دیگر، به معنای کامل کلمه؛ عقل هدایت می‌کند انسان را.

عقل هیچ‌وقت آدم را به کار غلط، مثلاً، یا به انزوای غلط، یا به یک چیز غلطی که منافات دارد با عقل، با خود عقل یا با دین یا با هر چیز [دیگری]، هدایت نمی‌کند. عاقل کارهایش بر حساب‌وکتاب است، بر هدف استوار است، بر نیت استوار است، بر سنجش و بررسی استوار است. جاهل همین‌جور می‌رود یک کاری می‌کند. حالا هدفت چیست؟ نیتت چیست؟ زمینه‌اش چیست؟ اثرش چیست؟ فایده‌اش چیست؟ اینها دیگر در آن نیست و خیلی وقت‌ها هم از کارش آن‌قدر چیزی درنمی‌آید.

کمال عقل در انبیا و پیامبران

به هر حال، «نَوْمُ الْعَاقِلِ أَفْضَلُ»، «إِقَامَةُ الْعَاقِلِ أَفْضَلُ»، «وَلَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِيّاً وَلَا رَسُولاً حَتَّى يَسْتَكْمِلَ الْعَقْلَ». هیچ نبی و رسولی به بعثت و رسالت نرسید، مگر اینکه عقلش به آن نقطه کمالی که باید می‌رسید و باید می‌داشت تا بتواند این منصب مهم را داشته باشد، رسید.

هیچ پیغمبر و رسولی، نبی و رسولی، نبود مگر اینکه قبل از اینکه به این نقطه رسالت و نبوت برسد، «يَسْتَكْمِلَ الْعَقْلَ»؛ عقلش کامل شد، عقلش درست شد، پخته شد.

«وَيَكُونَ عَقْلُهُ أَفْضَلَ مِنْ جَمِيعِ عُقُولِ أُمَّتِهِ». عقل او از همه عقل‌های امتش جلوتر است. این‌طور نبوده که یکی در امت باشد که عقل او از این پیغمبر یا این رسول بیشتر باشد. یک چنین چیزی هیچ‌وقت اتفاق نیفتاده. انبیا نسبت به امتشان در اوج عقل بودند.

مفهوم اجتهاد در عبادت و برتری معرفت قلبی پیامبر

«وَمَا يُضْمِرُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ فِي نَفْسِهِ أَفْضَلُ مِنِ اجْتِهَادِ الْمُجْتَهِدِينَ». آن تلاشی که سایرین در عبادت و کارهای خیر انجام می‌دهند، یک تلاش و زحمتی دارند. «اجتهاد»، یعنی این تلاش و کوششی که [همراه با] رنج و سختی و مشقتی است که آدم در عبادت تحمل می‌کند؛ اجتهاد که می‌گویند یعنی این حالت.

شما الآن صبح بخواهی نماز صبح را اول وقت بخوانی، سخت است؛ بخواهی بیدار باشی و عبادت کنی، خب سخت است. به همه اینها می‌گویند اجتهاد. تلاش می‌خواهد، زحمت می‌خواهد. آدم در راحتی و خوشی که نیست؛ در تکلف است، در سختی است، در مشقت است، بی‌خوابی می‌کشد و این چیزها را دارد.

اینها را می‌گویند [اجتهاد]. «أَعِينُونِي بِوَرَعٍ وَاجْتِهَادٍ»؛ امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند؛ یعنی هم گناه نکنید و هم تلاش بکنید در عبادت‌هایتان، زحمت بکشید، رنج و کوشش داشته باشید در انجام عبادات. نه اینکه همین‌جور عبادات را با خودتان تنظیم کنید که یک وقت اذیت نشوید! این‌جوری نیست. اجتهاد یعنی تلاش، رنج، کوشش؛ همه این چیزها در آن هست، ملازم با هم‌اند.

آن عقلی که پیغمبر دارد و آن چیزی که پیغمبر در باورش و اعتقادش و در درونش و در عقلش دارد، از هر چیز [دیگری بالاتر است]. حالا مهم نیست چیست؛ کاری نداریم انبیا مضمرات قلبی‌شان و روحی‌شان و فکری‌شان و عقلی‌شان چیست. کلاسشان بالاست، چیزهایی دارند. به جای اینکه او این کاری که اینها دارند انجام می‌دهند، مثلاً مستحبی یا این [قبیل کارها]، انجام نمی‌دهد، ولی او در درونش و در عقلش مسائلی دارد که به مراتب از اینی که در عبادت هست، قوی‌تر است.

به هر حال، «مَا يُضْمِرُ النَّبِيُّ فِي نَفْسِهِ أَفْضَلُ مِنِ اجْتِهَادِ الْمُجْتَهِدِينَ». انبیا به واسطه این عقل کاملی که داشتند، عقلشان و هر آنچه از معرفت عقلی و اعتقادی و فکری دارند، از تمام تلاشی که بقیه در عبادت می‌کنند، ارزشش بیشتر است. با عقل به اینجا رسیدند.

تعیین واجبات تنها از جانب خداوند

«وَمَا أَدَّى الْعَبْدُ فَرَائِضَ اللَّهِ حَتَّى عَقَلَ عَنْهُ». واجبات الهی را هیچ بنده‌ای نمی‌تواند ادا کند، مگر اینکه از خود خدای متعال یاد بگیرد؛ نه از پیش خودش، نه از ذهن و فکر بقیه. از خود خدا باید یاد بگیرد و بفهمد که چه واجب است، چه واجب نیست.

ما نباید چپ و راست وظیفه بتراشیم: امروز این وظیفه است، فردا آن وظیفه است، پس‌فردا هم آن وظیفه است. «وظیفه» که می‌گویید یعنی چه؟ یعنی واجب درست می‌کنید؟ واجب با خداست، نه با شما. ذهنت، فکرت، عقلت می‌گوید این واجب است. اگر یک وقت واجبی که می‌گویی بخواهد تنه به تنه واجبات الهی بزند، خب غلط است. شما حق نداری با ذهن و فکر و عقل خودت واجب تولید کنی.

عقل به آدم می‌گوید واجب الهی را از خود خدا باید بگیرید، نه از هیچ‌کس دیگر. واجب نتراش. اما اگر می‌خواهی [چیزی را] واجب [بنامی]، همین‌جور یک واجب است، مثلاً بگویی عرفی است یا هرچه، خب باشد، بگو؛ ولی درست بگو، بقیه را اذیت نکن.

پس فرائض الهی باید از جانب خود خدا مشخص بشود و مصدر و منشأ وحی می‌خواهد، نه اینکه ما از خودمان تولید واجبات داشته باشیم. راحت است دیگر؛ همین‌طور [می‌گوییم] «وظیفه»!

ارزش کیفی عبادت عاقل در برابر کثرت عبادت عابدان

«وَلَا بَلَغَ جَمِيعُ الْعَابِدِينَ فِي فَضْلِ عِبَادَتِهِمْ مَا بَلَغَ الْعَاقِلُ». همه آن کسانی که اهل عبادت‌اند، ولی عاقل به این معنایی که داریم می‌گوییم نیستند، در تمام آنچه از عبادات و بهره‌ای که می‌برند، [به مرتبه عاقل نمی‌رسند]. همه‌اش را که بریزی روی هم، به اندازه‌ای که عاقل از عبادت بهره می‌برد، اینها بهره نمی‌برند. «جَمِيعُ الْعَابِدِينَ».

تعبیر روایت، اگر قطعی باشد، خیلی خاص است؛ اینکه همه آنچه آدم‌ها انجام می‌دهند، همه عبادتشان را بریزی روی هم، به آن چیزی که عاقل با عبادت به آن می‌رسد، اینها نمی‌رسند. این‌قدر عبادت عاقل و کار عاقل برایش اثر دارد. ولو از ظاهر کم است، ولی پُرپیمان است. دو رکعت نماز می‌خواند، ما صد رکعت نماز می‌خوانیم.

عاقلان حقیقی همان اولواالالباب هستند

«وَالْعُقَلَاءُ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ، الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: ﴿وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ﴾».

«اولواالالباب» که در قرآن کریم می‌آید، همین عقلایی هستند که داریم درباره‌شان حرف می‌زنیم؛ نه هر کسی، نه [عاقل] در نقطه مقابل مجنون. یک عاقل داریم در مقابل مجنون؛ یعنی هر کسی دیوانه نیست و خدا به او عقل [داده است]. این عقلی که ما اینجا درباره‌اش حرف می‌زنیم، آن نیست. این عاقلی که اینجا می‌گوییم، آن نیست.

یک عاقل داریم یعنی مجنون نیست. خب این شامل همه عقلای عالم می‌شود، هر کسی که خدا به او نعمت عقل را داده، حالا هر که می‌خواهد باشد. ما اینجا درباره یک [معنای دیگر از] عقل حرف می‌زنیم؛ تا حالا داریم می‌گوییم عقلی که این‌طوری چیزهایی از آن درمی‌آید، در نقطه مقابل جهل است، نه جنون. این هم یک استعمال عقل است.

[عقل] در نقطه مقابل جهل چه جور است؟ اینها «اولواالالباب» در قرآن کریم‌اند؛ یعنی همین‌ها.

و خدا می‌فرماید این حرف‌هایی را که ما می‌زنیم، اولواالالباب خوب به آن توجه می‌کنند. مابقی می‌خوانند و می‌روند؛ اما اولواالالباب فکر می‌کنند، فکر می‌کنند، می‌فهمند؛ به خُردِ باور و اعتقادشان می‌رود.

«وَالْعُقَلَاءُ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ، الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: ﴿وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ﴾».

دعا و صلوات پایانی

ان‌شاءالله خدا ما را جزء اینها قرار بدهد. صلواتی بفرستید.

۱. برترین نعمت الهی در ترازوی سنجش

۲. چرایی برتری خواب عاقل بر بیداری جاهل

۳. تفاوت بنیادین در رفتار عاقل و جاهل

۴. ارزش سکون و درایت در برابر رفتارهای نسنجیده

۵. عقلانیت؛ پیش‌شرط رسالت و نبوت

۶. حقیقت اجتهاد و رنج عبادت در کلام علوی

۷. مرزبندی واجبات الهی و پرهیز از تکلیف‌تراشی

۸. کیفیت و اثرگذاری؛ معیار سنجش اعمال

۹. اوصاف و ویژگی‌های «اُولُو الألباب» در قرآن