بسم الله الرحمن الرحیم
«عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ یَحْیَى بْنِ الْمُبَارَکِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَبَلَةَ [عن] إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّ لِی جَاراً...»
به هر حال راوی می‌گوید که (از همان مواردی است که خب، فرد از عبادات بهره‌مند هست.)
پرسش امام از میزان عقل فرد
مثل همان روایت؛ طرف می‌آید می‌گوید که فلانی این‌همه عبادت دارد—روایت دیروز می‌گفت این‌همه دین دارد، عبادت دارد، فضل دارد—«فَقَالَ: یَا إِسْحَاقُ کَیْفَ عَقْلُهُ؟»
این مهم است که ببینی عقلش چطوری است. این را به‌عنوان یک آدم عاقل می‌شناسید یا یک آدم ضعیف‌العقل، معمولی؟
«قُلْتُ لَهُ: جُعِلْتُ فِدَاکَ» این‌جورها نیست دیگر! به‌عنوان یک آدم پخته و عاقلی نیست.
«قَالَ: لَا یَرْتَفِعُ بِذَلِکَ مِنْهُ».
این با این کارها بالا نمی‌رود، ارتفاع پیدا نمی‌کند، رشد نمی‌کند. این روایت تصریح به این دارد. یعنی از این حج و صلاة و صدقه و این عباداتی که دارد انجام می‌دهد، چون عقل ضعیف است[آن استفاده کامل را نمی‌برد] این عبادت را خدا گذاشته به‌خاطر یک اثر، یک نتایجی؛ یک چیزهایی در این عبادت هست.
همین‌طوری نیامده خدا، مثل بچه‌ها، مثل آدم‌هایی که بی‌همت و اراده‌اند، بی‌هدف‌اند، همین‌طور سرشان را به کاری، به یک چیزی بند کند؛ مثل بچه‌ها که همین‌طور یک چیزی می‌سازند. نه هدف خاصی نیست، هدفش همین ساختن است. مثل آدم‌بزرگ‌ها که گاهی به همین وضع، در سطح بزرگ‌تر خودشان، مبتلایند.
کار، هدف بلندی پشتش نیست. این کارهایی که انجام می‌دهد بیشتر وقت‌پرکنی است، اشتغال است، مشغولیت است؛ همین.
خب خدای متعال که این‌جوری نبوده که بگوید: «خب حالا این آدم‌ها را می‌خواهیم سرشان را بند کنیم؛ یک کاری بگذاریم اینها خم و راست شوند، یک کاری بگذاریم اینها چیزی نخورند، یک کاری بگذاریم دست در جیبشان کنند، یک کاری بگذاریم بروند، بیایند، چه‌کار کنند و...» این‌جوری که نبوده! هرکدام از این کارها یک نتایج و آثاری برایش هست.
اینجا حضرت تعبیر به «ارتفاع» می‌کند. یعنی با این حج، با این صلاة، با این صدقه، آدم رشد کند دیگر. مسئله رشد است. چون عقل را ندارد، رشد ندارد.
رشد ندارد، آن کار خیلی قابل تمجید و تعریف نیست. آن فرد قابل تعریف و تمجید نیست؛ چون ندارد دیگر. بنا بود با اینها... کار مفید، کاری است که اثر داشته باشد، نتیجه داشته باشد. این حالا تکلیفش رفع می‌شود، اما آن اثر مهم‌تری که خدا می‌خواست و اصلاً به‌خاطر آن مکلف کرده بود و به‌خاطر آن عذاب و عقاب گذاشته بود، به‌خاطر آن واجب کرده بود، آن نتیجه حاصل نمی‌شود. «لَا یَرْتَفِعُ بِذَلِکَ مِنْهُ». این تا این حالت را دارد که عقلش این‌طور است، با این نماز و حج و صدقه و... بالا نمی‌رود.
این هم یکی دیگر از آثار و نتایج عقل که باعث می‌شود انسان... زیربنای این است که انسان بتواند بر سکوی عقل، با صلاة پرواز کند و بر سکوی عقل، با صدقه و حج و این عبادات ارتفاع بگیرد، پرواز کند. سکوی پرواز انسان در عبادات و رسیدن به نتایج عبادات و آثار عبادات، عقل است.
همین چیز ساده؛ چیز پیچیده‌ای نمی‌گوید. آن می‌گوید این خیلی اهل این کارهاست، [حضرت] می‌فرماید: «عقلش چطوره؟» خب این قول حضرت است و سیره حضرت. تا حالا در چند تا از این روایات، با راوی‌های مختلف، برخورد کردیم؛ قول حضرت و سیره حضرت بود که وقتی می‌آمدند از فضائل، مناقب، عبادات، ویژگی‌های خاص و برجسته—ویژگی‌هایی که خب آدم‌ها هم خیلی ندارند و به‌ندرت پیدا می‌شود کسی اینها را هم داشته باشد—[سخن می‌گفتند]، ولی همین نادری که اینها را دارند، تازه حضرت اینها را هم نمی‌پذیرد. می‌گوید: «شما نگاه کن ببین عقلش چطوره.» اگر یک عقلی دارد، امید هست؛ اما اگر آن عقل نیست، نه. آن فایده‌ای که باید از کار ببرد، در آن نیست؛ خیلی اعتباری به آن نیست.
مثل همان بنده خدایی که خب دیروز روایتش را خواندیم. آن مَلَک دید خیلی عبادت می‌کند. یک‌طوری بود که آن مَلَک «اسْتَکْثَرَهُ». حالا در روایت نمی‌گوید؛ خب پیداست دیگر. در ذهن خودش، در باور خودش، خب این خیلی است! به حدی که خواست ببیند آخر این چقدر پیش خدا ثواب دارد، چقدر از اینها بهره‌مند شده؛ مثلاً حجم و عظمت این ثواب‌هایش را ببیند. وقتی خدا نشان داد، «فَاسْتَقَلَّهُ». دید تناسب ندارد؛ این‌همه تلاش با این مقدار ثواب؟! این‌همه تلاش با این مقدار[ثواب].
این خیلی وقت‌ها ممکن است حکایت حال ما انسان‌ها بشود. تلاشمان ممکن است زیاد باشد؛ آنهایی که تازه اهل تلاش‌اند. نه اینکه خدا هیچ‌چیز نمی‌دهد؛ خب کم است دیگر. می‌دهد، اما به وزن عمل می‌دهد.
مقایسه می‌کنند یک کیلو آهن را با یک کیلو پنبه؛ درست است؟ کدام سنگین‌تر است؟ می‌پرسند این سنگین‌تر است یا آن سنگین‌تر؟ سنگین‌تر نیست که؛ وزنش یکی است! منتها آن به چه حجمی به این وزن رسیده، آن به چه حجمی به این وزن رسیده. این‌همه چیز، چکه‌چکه، آرام‌آرام، قطره‌قطره، عصاره‌اش شده چند قطره. اما آن، نه. آدم عاقل، نه؛ با کمی ارتفاع می‌گیرد، با کمترین، با مقدار ناچیز.
برای همین می‌گوید: دو رکعت نماز عاقل از چقدر نماز غیرعاقل‌ها [بهتر است].
اینجاست که روایت می‌گوید: «خواب عاقل از بیداری جاهل...» «سَهَر» که اینجا می‌گوید، همان بیداری شب است که خیلی وقت‌ها در اینها منظور، همان بیداری برای عبادت هم هست. این دارد رنج بیداری را می‌کشد به عبادت، که باید هم بکشد؛ مثلاً نماز شب می‌خواند، خب این خیلی خوب است. روایت نمی‌خواهد آن را بی‌ارزش کند یا بگوید نکن. می‌گوید وقتی [عبادت] بر پایه عقل سوار باشد، آن عاقل، خوابش از عبادت این [جاهل] در بیداری [بهتر است]: «نَوْمُ الْعَاقِلِ أَفْضَلُ مِنْ سَهَرِ الْجَاهِلِ». یک عاقل که الان دراز کشیده خوابیده، این خوابش را خدا از عبادت آن جاهل بیشتر دوست دارد.
«إِقَامَةُ الْعَاقِلِ أَفْضَلُ مِنْ شُخُوصِ الْجَاهِلِ». جاهل می‌رود، می‌آید، تلاش می‌کند، این کار را می‌کند، آن کار را می‌کند؛ پرکار، فعال و... ولی چون از آن عقل بهره‌مند نیست، در مقابل یک عاقلی که آن‌طوری نیست، این اقامت این عاقل از شخوص [آن جاهل افضل است]. شخوص یعنی همین که اینهایی که خیلی برو و بیا دارند در کارهای مفید، کارهای دینی، عبادات، فعال‌اند، جهادی‌اند و... اقامت این عاقل از جهادیِ آن جاهل افضل است.
عاقل کارهایش یک‌جور دیگر چیده شده؛ استفاده‌اش هم از مسائل مختلف متفاوت است. نه اینکه بخواهد بگوید عاقل می‌خوابد و عبادت نمی‌کند؛ خب عاقل، همان عقل و آثار عقلش او را به عبادت وامی‌دارد، چه‌بسا بیشتر از بقیه هم عبادت می‌کند. اما دارد ارزش را می‌گوید؛ یک چرت خوابش از عبادت آن [جاهل]، ارزشش بیشتر است. نمی‌خواهد[این را بگوید] این‌جوری نباید از روایت فهمید که حالا برو بخواب! این را نمی‌گوید.
یا اقامت و شخوصی که دارد می‌گوید، باز هم همین است دیگر؛ نه اینکه عاقل در این چیزها کاری ندارد و مثلاً همه‌اش نشسته است، نه. ولی نشستن او از ایستادن او [جاهل]، قعود او از قیام او چطور است؟ افضل است. دارد همین جهات را [بیان می‌کند].
پس این هم از آثار دیگر عقل که اثری در عبادات دارد. حالا ضمن این روایت، در بحث آثار عبادات هم قابل استفاده است. یکی‌اش همین تعبیر «ارتفاع» است که دارد. حالا روایات گاهی وقت‌ها یک مطلب خیلی مهمی را همین‌جور گذرا، گوشه‌ای، اشاره‌ای، رد می‌شوند از آن. بعضی‌ها عمیق‌تر، بعضی‌ها ساده‌تر؛ اینها حالا متفاوت است. این رشد و ارتفاع حاصل نخواهد شد.
لذا دوباره این تلازم را می‌بینی؛ اگر توانست آدم تشخیص بدهد و دید یک کسی خیلی ایمانش خوب است، لاجرم خیلی هم عقلش خوب است.
نمی‌شود مثلاً بگویی خیلی ایمانش خوب است، اما خب آدم ساده‌ای است؛ به معنای ساده‌لوحی مثلاً، یا ناپختگی یا ضعف عقل.
یک تلازمی بین اینها وجود دارد. آن وقت می‌بینی به حکمت‌های عبادات هم همین عقلا بهتر پی می‌برند. عاقلِ اهل عبادت و بندگی، در حکمت عبادات هم همین‌طور عمق پیدا می‌کند و پیش می‌رود.
یعنی خیلی چیزها را ما هم انجام می‌دهیم، ولی عمراً هیچ‌وقت حکمتش را نمی‌فهمیم. اما اینها [می‌فهمند]. مثلاً می‌فهمد حکمت این کار چیست، حکمت این مسئله چیست، [حکمت] این عبادت چیست، حکمت جزئی از عبادت چیست. این را چرا خدا واجب کرده؟ آن را چرا ممنوع کرده؟ این جزء را چرا قرار داده؟ آن شرط را چرا قرار داده؟ آن مقدمه را چرا قرار داده؟
اینها همه چیزهایی است که پایه و ابزار اصلی‌اش عقل انسان است.
ان‌شاءالله خدا به ما کمک مرحمت کند، عقل و ایمانمان به حدی که مطلوب است برسد، ان‌شاءالله.
