حقیقت دنیا، گذرگاه موقت و توشه تقوا در کلام امیرالمؤمنین (ع)

۱. دنیا؛ گذرگاه است نه قرارگاه

«الدُّنْيَا دَارُ مَمَرٍّ لَا دَارُ مَقَرٍّ»

دنیا محل گذر است، نه محل استقرار و ماندن و مسکن گزیدن. یک گذرگاهی است که بر حسب مقداری که خدای متعال مقدر کرده—بیشتر یا کمتر—برای انسان‌ها چند صباحی طول می‌کشد. همه از روی این پل و این گذرگاه باید بگذرند. اما باور انسان گاهی این نیست که اینجا گذرگاه است؛ نگاهش کاملاً به چشم یک قرارگاه دائمی، ثابت و محکم است. وقتی چنین نگاهی به دنیا دارد، غافل می‌شود، مسائل آن را زیادی جدی می‌گیرد و خودش، عمرش، وقتش، توانش و نعمت‌هایش را تماماً برای دنیا خرج می‌کند. در حالی که انسان در یک گذرگاه، همه چیزش را خرج نمی‌کند.

۲. درس عبرت از استراحتگاه‌های بین‌راهی

مؤمن به استراحتگاه‌های بین‌راهی با نگاه عبرت‌آموز نگاه می‌کند؛ گذرگاه‌های بین‌راهی دقیقاً تمثیل زندگی دنیای ماست. در این استراحتگاه‌های بین‌راهی هیچ‌کس نمی‌رود زندگی و تمام جُل‌وبساطش را پهن کند و آنجا را جدی نمی‌گیرد. انسان وقتی به آنجا می‌رسد، می‌گوید: «چند دقیقه‌ای موقتاً بمانیم، چون می‌خواهیم برویم.» دنیا هم همین‌طور است؛ برای همه زود می‌گذرد و مصداق «يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ» می‌شود. انبیا هم آمده‌اند تا توجه دهند که حواستان باشد راه را گم نکنید، غافل نشوید و همه‌چیزتان را خرج دنیا نکنید. نگفته‌اند دنیا کلاً کنار برود، اما همه چیزتان را هم این‌طور خرج نکنید؛ جای اصلی آن‌سوی مرگ است.

۳. دو دسته از انسان‌ها در بازار دنیا

امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) فرمودند: «الدُّنْيَا دَارُ مَمَرٍّ لَا دَارُ مَقَرٍّ وَالنَّاسُ فِيهَا رَجُلَانِ: رَجُلٌ بَاعَ فِيهَا نَفْسَهُ فَأَوْبَقَهَا، وَرَجُلٌ ابْتَاعَ نَفْسَهُ فَأَعْتَقَهَا».

مردم در دنیا دو دسته‌اند: عده‌ای همه‌چیزشان را می‌فروشند و از دست می‌دهند، به‌طوری‌که برای آن‌سو چیزی برایشان باقی نمی‌ماند. اما دسته‌ای دیگر، با اینکه سرمایه‌هایی مثل عمر، توان و جوانی را به‌تدریج از دست می‌دهند، در عوض چیزهای ارزشمندی به دست می‌آورند و یک معامله پرسود انجام می‌دهند. این عمر و جوانی برای همه در حال سپری شدن است، اما برنده کسی است که در ازای آن، بهای خوبی از خدا دریافت می‌کند.

۴. سود و زیان در تجارت واقعی زندگی

خدای متعال در قرآن کریم سخن از بیع، شراء، تجارت و معامله به میان آورده است. بعضی انسان‌ها سود می‌برند و مصداق «رَبِحَت تِّجَارَتُهُم» می‌شوند، و بعضی هم نه تنها سودی نمی‌برند، بلکه دچار ضرر شده و سرمایه‌هایشان از بین می‌رود: «مَا رَبِحَت تِّجَارَتُهُم». یک نفر همه‌چیزش را در این دنیا می‌فروشد و هیچ چیز دندان‌گیری نصیبش نمی‌شود، اما انسانی دیگر سرمایه‌اش را می‌فروشد و در عوض، چیزهایی ابدی و چندین برابر بهتر به دست می‌آورد. همه دغدغه‌ها، ذهن، توان و جوانی را فقط صرف این دنیا کردن عاقلانه نیست؛ چرا که باطن این دنیا تجارت است.

۵. هشدار فرشته الهی درباره پایان زایش‌ها

در بیانات امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) آمده است که خدای متعال فرشته‌ای دارد که هر روز ندا می‌دهد: «لِدُوا لِلْمَوْتِ»؛ یعنی شما مشغول زاد و ولد هستید، اما بدانید که پایان آن مرگ است. این زندگی دنیایی چیزی ماندگار و ابدی نیست؛ یکی‌یکی با آمدن هر نسل جدید، نفرات قبلی باید آرام‌آرام وسایلشان را جمع کنند و بروند. این حقیقت زندگی است که نباید از آن غفلت کرد. دنیا شوخی و مَجاز است و اصل کار و جایگاه ابدی انسان، آن‌سوی مرگ است که انسان پس از این گذرگاه به آن وارد می‌شود.

۶. حقیقت اندوخته‌ها و بناهای دنیوی

فرشته الهی هر روز ندا می‌دهد: «وَاجْمَعُوا لِلْفَنَاءِ وَابْنُوا لِلْخَرَابِ»؛ این چیزهایی که جمع می‌کنید، یک روز همگی نابود می‌شود و از بین می‌رود. روزی می‌رسد که نه اثری از ما باقی می‌ماند و نه از آنچه متعلق به ما بود. از گذشتگان چه چیزی برای ما باقی مانده است؟ هیچ؛ از شما هم چیزی برای آیندگان نخواهد ماند. می‌سازید؟ بسازید و جدی هم بگیرید، اما بدانید این ساخته‌های شما ماندنی نیست و خراب خواهد شد. این خانه و این بنیانِ آباد شما روزی ویران می‌شود. از جایگاه ابدی که در پیش دارید غافل نشوید.

۷. گفت‌وگوی امیرالمؤمنین (ع) با اهل قبور

امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) در بازگشت از صفین، رو به قبرستان کوفه فرمودند: «يَا أَهْلَ الدِّيَارِ الْمُوحِشَةِ وَالْمَحَالِّ الْمُقْفِرَةِ وَالْقُبُورِ الْمُظْلِمَةِ، يَا أَهْلَ التُّرْبَةِ، يَا أَهْلَ الْغُرْبَةِ، يَا أَهْلَ الْوَحْدَةِ، يَا أَهْلَ الْوَحْشَةِ».

انسان در قبر، از جمع و جماعت کنده می‌شود و در تنهایی و غربت، تنها با عملش روبه‌رو خواهد شد. هر قدر هم عمل داشته باشیم کم است و وحشت از کارهای خیری که می‌توانستیم انجام دهیم و ندادیم، انسان را فرا می‌گیرد. حضرت فرمودند: شما پیش از ما رفتید و ما نیز به شما ملحق خواهیم شد؛ خانه‌هایتان مسکن دیگران شد و اموالتان تقسیم گردید.

۸. خبرهای این‌سو و آن‌سوی عالم

امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) به اهل قبور فرمودند: «این خبرهایی بود که نزد ماست؛ گذشتگان گذاشتند برای بعدی‌ها و بعدی‌ها هم برای آیندگان می‌گذارند. اما نزد شما چه خبر است؟» سپس رو به یاران کردند و فرمودند: «أَمَا لَوْ أُذِنَ لَهُمْ فِي الْكَلَامِ لَأَخْبَرُوكُمْ أَنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى».

اگر به این مردگان اجازه یک کلام سخن داده می‌شد، به شما می‌گفتند: ما به آن‌سو رفتیم و دیدیم که بهترین و کارآمدترین چیزی که به دردمان خورد، تقوا بود.

۹. تنها گره‌گشای گردنه‌های برزخ و قیامت

کسانی که تقوا داشتند، از هر گردنه، ایستگاه و موقفی در عالم برزخ به‌راحتی عبور کردند؛ اما آنان که تقوا نداشتند، همواره اسیر، ذلیل و گرفتار ماندند. مردگان از همان لحظه ورود به برزخ ارزش تقوا را می‌فهمند، ولی زنده‌ها سخن حق دیر در گوششان اثر می‌کند. اگر اهل برزخ می‌توانستند سخن بگویند، فریاد می‌زدند: «هیچ‌چیز به اندازه تقوا به کار انسان نمی‌آید؛ به آن چنگ بزنید و اصلاحش کنید.» آن‌کس که تقوا ندارد دستش کاملاً خالی است و آن‌کس که تقوا دارد، دستش پر است و کارش پیش می‌رود.

۱۰. توازن میان دنیا و حقیقت آخرت

باید از خدای متعال گوش شنوا، چشم بینا، عقل و درک بخواهیم تا آنچه را خیر و صلاحمان است بفهمیم و به داد خودمان برسیم؛ کارنامه اعمالمان را پربار کنیم، از گناهان و آسیب‌ها توبه نماییم و به دنیا صرفاً در حد ارزش واقعی‌اش بپردازیم، نه بیش از آن. دنیا گذرگاهی بیش نیست و نباید تمام فکر و ذکر انسان را پر کند تا جایی که آخرت فراموش شود. به اندازه نیاز به گذرگاه بپردازیم و سرمایه اصلی را برای قرارگاه ابدی ذخیره کنیم.