خطبه آغازین و دعای امام سجاد (علیه‌السلام)

عرض شد که امام سجاد (علیه‌السلام) در ورود ماه مبارک، دعایی را انشاء کردند. این دعا با حمد و سپاس خدا شروع می‌شود. مطالب را راجع به حمد عرض کردیم که اهمیت حمد چقدر است و چه فایده‌ای برای ما دارد. ایشان در ابتدای این دعا، خدا را حمد می‌کنند به خاطری که حمد را به ما یاد داد و ما را هدایت کرد به حمد کردن خودش.

بعد اشاره‌ای می‌کنند به دو فایده از حمد که چرا خدا حمد را به ما یاد داد. بعد حمد می‌کنند خدا را به واسطه‌ای که خدای متعال این دین را به ما اعطا کرد و ما را رها نکرد. بعد حمد کردند خدای متعال را به خاطر اینکه ما را در این مذهب و فرقه تشیع قرار داد. بعد حمد می‌کنند خدای متعال را به خاطر اینکه به ما راه‌های اینکه جزو محسنین باشیم را یاد داد و ما را انداخت در آن راه‌ها؛ کارهای حسن و انجام دادنش را یاد داد و بعضی از آن را هم ما را انداخت در آن راه‌ها.

ماه رمضان؛ راهی بسوی احسان و نیکی

بعد می‌فرمایند که: الحمد... این‌ها عرض شد صبح. بعد می‌فرمایند که: «والحمد لله الذی جعل من تلک السبل شهره شهر رمضان». خدا را حمد می‌کنند که یکی از آن راه‌های احسان — که عرض کردیم خدای متعال لطف کرده و ما بنده را انداخته در آن تا طی بکنیم آن مسیر را — روزه ماه رمضان و خود این ماه مبارک رمضان قرار داده است. راه‌های احسان یعنی کارهایی که مصداق احسان است از نظر خدای متعال، که با انجامش آدم جزو محسنین محسوب می‌شود. یکی از آن‌ها روزه است؛ یکی از آن‌ است که وقتی کسی روزه گرفت، با انجام عمل حسنِ روزه، جزو محسنین محسوب می‌شود.

ایشان خدا را حمد می‌کند که نه فقط این مسئله را به ما یاد داد، بلکه ما را در آن راه انداخت و روزه این ماه را به ما واجب کرد؛ اختیاری نگذاشت که شاید ما نریم. اگر اختیاری بود، نمی‌رفتیم. واجب کرد که حتماً این راه را برویم.

شرافت و ویژگی‌های نام‌های ماه مبارک

«شهره شهر رمضان»؛ ماه خداست، شرافت می‌دهد. وقتی خدا یک چیزی را به خودش اضافه می‌کند، می‌خواهد این را از حد نازل و پایین و مساوی بودن با بقیه ماه‌ها بیاورد بالا. در روایت هست که به این ماه مبارک رمضان نگویید رمضان، بگویید شهر رمضان، ماه رمضان. فرمودند اگر گفتید رمضان، کفاره بدهید. بعضی‌ها احساس می‌کنند بله، مشکل دارد که آدم این‌طوری بگوید؛ با شرافت بگویید.

«شهر الصیام»؛ ماهی که امتیازش از سایر ماه‌ها این است که در این ماه روزه واجب شده. «شهر الإسلام»؛ ماهی که امتیازش از سایر ماه‌ها در این است که اسلام در این ماه زنده می‌شود و همه توجه خاصی می‌کنند به دستورات متعدد اسلام. «شهر الطهور»؛ ماهی که امتیازش از سایر ماه‌ها این است که آدم‌ها با این عبادات و این کارهایی که مصداق احسان هست، پاک می‌شوند و طهارت روح پیدا می‌کنند؛ روح‌شان از آلودگی، کدورت و کثافت فاصله می‌گیرد و تمیزتر می‌شود. «و شهر التمحیص»؛ ماهی که در این ماه آدم از گناه خالص می‌شود، از ناخالصیِ گناه خالص می‌شود و خودش را خالص می‌کند. «و شهر القیام»؛ ماهی که امتیازش در بین سایر ماه‌ها این است که در این ماه بیشترِ آدم‌ها نماز می‌خوانند، مخصوصاً نمازهایی که به عنوان نوافل این ماه هست در شب‌ها. عده‌ای موفق می‌شوند و انجام می‌دهند.

نزول قرآن و هدایت خلق

«الذی أنزل فیه القرآن»؛ ماهی که امتیازش از سایر ماه‌ها این است که تنها ماهی است که خدای متعال درباره‌اش آیه نازل کرده. هیچ ماهی را در قرآن کریم، خدا راجع به آن آیه نازل نکرده که شرافت بدهد به آن. قرآنی که «هدی للناس و بینات من الهدی و الفرقان» اسباب هدایت را برای مردم فراهم می‌کند که وارد بشوند به صراط مستقیم. مشمول آیات واضح و بیناتی است که این آیات واضح و بینات، هم صراط مستقیم را به آدم نشان می‌دهند، هم حق و باطل را به آدم نشان می‌دهند که چه چیزی باطل و چه چیزی حق است.

تکریم الهی از طریق امساک و محرمات خاص

«فأبان فضیلته علی سائر الشهور بما جعل له من الحرمات الموفورة»؛ خدای متعال — امام سجاد (علیه‌السلام) می‌فرمایند — فضیلت این ماه را بر فضیلت سایر ماه‌ها این‌طور به ما نشان داد که محرمات خاصی را در این ماه قرار داد که در سایر ماه‌ها حرام نیست. خود روزه که آدم می‌گیرد، خوردن و آشامیدن در سایر ماه‌ها حلال است، اما این را به تکریمش حرام کرده است؛ تکریم این ماه. خدای متعال تکریم خودش و چیزهای مربوط به خودش را با منع و بستن راه شکم قرار داده است، برعکس مهمانی‌هایمان. ما در مهمانی‌هایمان تکریم‌مان پذیرایی است و قاعده‌اش هم همین است، اما خدا تکریمش به منع است؛ منع از چه چیزی؟ منع از چیزهایی که بعد حیوانیت آدم را تقویت می‌کند، و فراهم کردن چیزهایی که بعد معنویت و ایمان آدم را تقویت می‌کند.

«فأبان فضیلته علی سائر الشهور بما جعل له من الحرمات الموفورة والفضائل المشهورة»؛ چقدر فضیلت برای این ماه قرار داد، همین‌هایی که عرض کردیم و همین‌هایی که پیغمبر اکرم در خطبه آخر شعبان که خواندیم، فرمودند. این‌ها همه فضیلت این ماه است که خدا با این چیزها خواسته به ما بفهماند. اصل و اساس مال فضیلت این ماه است؛ روزه، نماز خواندن و این چیزها هم همه برای این است که فضیلت این ماه از سایر ماه‌ها مشخص بشود.

«فحرم فیه ما أحل فی غیره إعظاماً وحجر فیه المطاعم والمشارب إکراماً»؛ به خاطر تعظیم این ماه است که خدا یک چیزهایی را در این ماه حرام کرده که در ماه‌های دیگر حلال است، و به خاطر تعظیم و تکریم این ماه است که خدا از خوردن و آشامیدن ممنوع کرده به انواع و اقسامش.

حدود زمانی و نظم بی‌بدیل ماه مبارک

«وجعل له وقتاً بیناً لا یجوز جل وعز أن یقدم قبله ولا یقبل أن یوخر عنه»؛ برای این ماه وقت مشخص و واضحی گذاشته است، از هلال تا هلال. جایز ندانسته که مقدم کنیم کارهایی که در این ماه هست را بر این ماه. کسی بیاید بگوید خب من حالا یک مقدار زودتر شروع می‌کنم ماه رمضان را، یا کارهایی که در ماه رمضان به عنوان ماه رمضان ممنوع شد. اجازه نمی‌دهد؛ مثل روزه آخر شعبان که یوم‌الشک است و نیت رمضانش حرام می‌شود. اجازه نداده خدا حد و مرزش را خودمان عقب و جلو ببریم. همان وقتی که ثابت شد این ماه وارد شده، از آن‌جا این ماه با این آنات پربرکتش شروع می‌شود تا آن وقت که ثابت بشود که این ماه تمام شده است. در این فاصله‌ است؛ نه قبل‌ترش و نه بعدترش.

عظمت شب قدر و نزول ملائکه

«ثم فضل لیلة واحدة من لیالیه علی لیالی ألف شهر»؛ یکی از فضائل این ماه هم این است که یک شبِ این ماه، یک شبی را در این ماه فضیلت داده خدا بر شب‌های هزار ماه. «وسماها لیلة القدر»؛ خودش هم اسمش را گذاشته لیلةالقدر. لیلةالقدر یعنی چه؟ یعنی شبی که شریف است، شرافت دارد. «تنزل الملائکة والروح فیها بإذن ربهم من کل أمر»؛ در این شب، علتی که خدا اسمش را گذاشته شب شریف — شبی که از بین سایر شب‌های سال شرافت خاصی دارد — این است که «تنزل الملائکة». در سوره قدر «تنزل الملائکة» حالت استیناف بیانی دارد، علتِ «لیلة القدر خیر من ألف شهر» را دارد می‌گوید. چرا شب قدر بهتر از هزار ماه است؟ چون «تنزل الملائکة والروح فیها». ملائکه و روحِ پاک، مطهر و قدسی در این شب، تمام فرمانی را که خدا برای یک سال مقدر کرده است را تحویل می‌کنند.

«سلام دائم البرکة إلی طلوع الفجر علی من یشاء من عباده»؛ این شب تا صبح سلامتی و برکت است. برای چه کسی؟ «علی من یشاء من عباده»؛ مال آن‌هایی که خدا انتخاب‌شان کرده و برنامه‌ها و اتفاقات این شب را برای آن‌ها گذاشته است؛ آن بنده خاصی یا بنده‌های خاصی که خدا امتیازشان داده و این برنامه‌ها را برای آن‌ها گذاشته است. «سلام دائم البرکة إلی طلوع الفجر علی من یشاء من عباده».

دعا برای معرفت قدر ماه و حفظ جوارح از معاصی

«اللهم صل علی محمد وآله»؛ این‌ها مقداری از فضائل این ماه بود که ایشان به این بیانات مطرح کردند؛ یکی محرماتی که خدا قرار داد و چیزهایی که خدا ممنوع کرد، یکی اینکه این ماه را به عنوان یکی از طرق احسان و سبل احسان، خدا ما را قرار داد در آن تا ما این راه را برویم و واجب هم باشد که همه بروند و از این استفاده بکنند، یکی هم این شب خاصی که در این ماه هست و در سایر ماه‌ها نیست، این هم از اسباب شرافت این ماه است.

بعد ایشان می‌فرمایند و بر محمد و آل محمد درود می‌فرستند، می‌فرمایند: «وألهمنا معرفة فضله وإجلال حرمته»؛ خدایا به قلب ما بینداز که فضیلت این ماه را داشته باشیم پیش خودمان. فضائلی که مال این ماه هست، یک وقت یک کاری نکنیم خلاف این فضائل بزرگی که این ماه دارد و حرمت این ماه را بشکنیم. «وإجلال حرمته»؛ حرمتش را بزرگ بداریم. جرأت نکنیم یک کاری که منافات دارد با تعظیم این ماه انجام بدهیم. «والتحفظ مما حظرت فیه»؛ خودمان را حفظ بکنیم در این ماه، علی‌الخصوص از هر چیز که ممنوع و نهی کردی.

«وأعنا علی صیامه بکف الجوارح عن معاصیک»؛ به ما توفیق بده روزه این ماه را بگیریم؛ مثل بیان پیغمبر اکرم که گفتند از خدا بخواهید توفیق بدهد این ماه روزه را بگیرید، روزه این ماه را همه‌اش را بگیرید. ایشان هم دعا می‌کنند و از خدا می‌خواهند به تبعیت از آن فرمایش پیغمبر اکرم که خدایا به ما توفیق بده «أعنا علی صیامه» این ماه را روزه‌اش را بتوانیم بگیریم. منتها یک چیزهایی هم باید کنارش بگذاریم، کنار این روزه: «بکف الجوارح عن معاصیک»؛ یکی اینکه اعضا و جوارح‌مان به گناه آلوده نشود. «واستعمالها فیه بما یرضیک»؛ غیر از آن، اعضا و جوارح را به کار بگیریم در کارهایی که تو را راضی می‌کند؛ بعضی از آن را پیغمبر اکرم اشاره کردند و یک سری کارها را ایشان شمردند که اگر این کارها را بکنید، مشمول رضایت پروردگار خواهد شد. اعضا و جوارح را از یک چیزهایی باید منع کرد و به یک چیزهایی باید واداشت.

حالا بعضی مواردش را ایشان اشاره می‌کنند. ان‌شاءالله خدای متعال توفیق مرحمت کند.