بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین. والصلوة والسلام علی سیدنا و نبینا ابی‌القاسم محمد. [اللهم صل علی محمد و آل محمد]. و علی آله الطیبین الطاهرین المعصومین، سیّما بقیة الله فی الارضین، و لعنة الله علی اعدائهم اجمعین.

ابعاد روح انسان و ناآگاهی از نیازهای آن

عرض شد دو بعدی که در انسان هست، بعد روحی انسان است؛ چون انسان نسبت به آن علم و آگاهی ندارد و برایش معلوم نیست این روح چیست، چه چیزی نیاز دارد و چه نیازهایی اصلاً دارد یا ندارد، و راه رفع این نیازها چیست. این‌ها مسائلی هست که انسان در حالت معمول و عادی نمی‌تواند درک بکند و راهی پیش نمی‌برد.

اما خدای متعال که خالق روح انسان هست، او می‌داند که این روح چیست و چه نیازهایی دارد، و راه تأمین نیازهایش را هم به انسان نشان می‌دهد.

بندگی؛ نیاز تکوینی و واقعی روح انسان

و عرض شد که از نظر خدای متعال و از نگاه تکوینی که خدای متعال قاعده‌اش را به ما داده و در مقام بیان واقعیت هست، آنچه که روح به عنوان نیاز اصلی‌اش دارد، مسئله ارتباط با خداست؛ ارتباط صحیح با خدا، توجه به خدا و یاد خدا. هر قالبی که به نحو یک ارتباط صحیح و خوبی با خدا باشد—حالا یاد، توجه یا هر چه که گفته بشه—این‌ها در قالب کلی‌اش، تعبیرش همان بندگی خدای متعال است.

بندگی خدای متعال، نیاز انسان است؛ نیاز خدا نیست. خدای متعال احتیاجی به ما ندارد و احتیاجی به مخلوقش ندارد. با خلق هیچ مخلوقی، نیاز خاصی را از خودش نخواسته برطرف کند؛ محتاج به مخترع و مخلوقش نیست که بخواهد این نیاز و احتیاج را از طریق مخلوقش حل بکند. این هر آنچه که هست و نسبت به خودش به ما یاد داده و توجه داده، در حقیقت به خود ما، نیاز ما و احتیاج ما برمی‌گردد.

این نیاز و احتیاج را در قالب کلی بندگی و در زیرمجموعه‌های یاد، توجه، ذکر و این چیزها به ما یاد داده‌اند و عنایت کرده‌اند. یعنی خلاصه‌اش، نسخه الهی که همیشه همان نسخه واقعی است، برای انسان این است که اگر انسان بخواهد روحش آرام باشد، نشاط داشته باشد و استفاده درستی از زندگی ببرد، راهش همین است که ارتباط خودش را—یعنی ارتباط روحانی‌اش را—با خدای متعال بیشتر و بهتر کند. ملاک این است.

مسیر بندگی، ایمان و معرفت به خدا

حالا آن چیزی که این ارتباط را بهتر و بیشتر می‌کند، در حقیقت ایمان به خداست. آن چیزی که این ایمان را ترمیم می‌کند، بندگی خداست. آن قالب مفید و مناسب ارتباط، همان قالب بندگی است که خودش وسیله‌ای‌ست برای رسیدن به ایمان برتر. مقصد، ایمان به خداست و مقصد ایمان به خدا هم معرفت به خداست. آن چیزی که انسان را در این مسیر حرکت می‌دهد، همان بندگی است؛ بندگی به معنای کامل و تامّ آن. بندگی وقتی انسان انجام می‌دهد، ایمانش زیاد می‌شود؛ ایمانش بیشتر می‌شود و معرفتش بیشتر می‌شود.

تشبیه وجود انسان‌ها به درختان باغ و میوه اخلاق

وقتی این ایمان رشد کرد در انسان، وجود انسان مثل یک درختی می‌شود. در ابتدا اگر در قالب کلی بخواهیم تشبیه بکنیم، انسان‌ها مثل درخت‌هایی می‌مانند در یک باغی که هر درختی ممکن است میوه هم دارد، آفت هم دارد، نقص و ایراد هم دارد؛ ممکن است یک نوع میوه‌ای هم دارد می‌دهد، اما آفت هم دارد. خدا خواسته ما که این درخت‌های این‌طوری هستیم—که میوه وجودمان ضعیف، کم و محدود است و در کنارش هم آفت هست—از این حال بیرون بیاییم و رشد کنیم.

میوه‌ای که هر درختی دارد، همان اخلاق خوبی است که هر کسی دارد. خدای متعال به هر کسی از اخلاق خوب و مناسب، کم و بیش بالاخره داده است؛ چه انسان‌های باایمان و چه انسان‌های بی‌ایمان. طوری نکرده که فقط کسانی که ایمان دارند همه صفات خوب را داشته باشند، یا فقط کسانی که ایمان ندارند هر چه صفت بد هست داشته باشند و از صفات خوب هیچ بهره‌ای نبرده باشند. این برای کل زندگی بشر خیلی آسیبش بالا بود و زندگی نمی‌توانست ادامه پیدا کند؛ حتی مؤمنین هم نمی‌توانستند درست زندگی کنند. لذا خدا صفات خوب را بین بشر و مخلوقات بشری‌اش تقسیم کرده است. ما کفار را هم می‌بینیم که گاهی صفت خوب دارند؛ ایمان ندارد ولی صفت خوبی دارد.

اثر ایمان در رفع آفات و کمال روح

اما این مطلوب خدا نیست؛ چون این را داده برای اینکه [در زندگی] مشکل نخوریم. مطلوب خدا این است که درخت وجود ما، مثل آن درختی بشود که یواش‌یواش رشد کرده، پیش رفته و هر چه پیش رفته این آفت‌ها و آسیب‌هایش کمتر شده‌اند و به تدریج از بین رفته‌اند.

ایمان در انسان هر چه رشد می‌کند، آن نقص‌های انسان کم می‌شود؛ نقص رفتاری، اخلاقی، اعتقادی و گفتاری. این‌ها در انسان ضعیف می‌شود، ریشه‌اش خشک می‌شود، به آن آب نمی‌رسد و خشک می‌شود. این درخت رشد می‌کند، از این آفت‌ها و آسیب‌ها کم‌کم در آن کم می‌شود، از بین می‌رود و به موازات این، میوه‌های این درخت بیشتر، متنوع‌تر، سالم‌تر و مفیدتر می‌شوند.

میوه‌های درخت، اخلاق خوب انسان‌هاست. این انسان‌ها، درخت‌های این باغند. هر درختی میوه‌ای دارد؛ یک میوه، دو تا میوه، اما آفاتی هم دارد. خدا می‌خواهد ما در اثر ایمان برسیم به آن درختی که درخت وجودمان بشود درختی که همه نوع میوه‌ای که خدا می‌خواهد داشته باشد، و هیچ نوع آفت و آسیبی که خدا دوست ندارد در آن نباشد. این اثر ایمان است.

ناکارآمدی و آسیب نسخه‌های غربی در آرامش روح

حالا در همه زندگی هم همین به درد می‌خورد. یعنی نسخه‌هایی که انسان‌ها دنبالش می‌گردند که مربوط به سلامت روحشان یا مربوط به آرامش روحشان و مربوط به این‌طور مسائل می‌شود، همه‌اش با این درست می‌شود و نسخه درستی است؛ یعنی نسخه‌ای که انسان را هدایت کند به ایمان بیشتر به خدا، نسخه‌ای که منافات نداشته باشد با ایمان بیشتر به خدا.

نسخه‌های غربی، موسیقی است؛ نسخه‌های غربی، سینماست؛ نسخه‌های غربی، تفریحات غیرسالم است؛ تفریحاتی است که از دل آن تفریحات، خودِ آنها آسیب و آفت درمی‌آید برای روح. همه این چیزهایی که آنها به عنوان نسخه می‌شناسند، چون روح را نمی‌شناسند (یک)، نیازهای روح را نمی‌شناسند و راه تأمین نیاز را نمی‌شناسند (دو)، و از آن طرف این نسخه‌هایی که تجویز می‌کنند عاقبتش را نمی‌دانند چیست و چه آفت و آسیبی برای روح دارد (سه)، این‌ها به این نتیجه می‌رسد که نسخه‌های این‌ها یک نسخه‌های غلطی از آب درمی‌آید. فقط کلی انسان‌ها را از بین می‌برند و عمرشان به آزمون و خطا طی می‌شود تا برسند به یک نسخه‌ای که باز آن نسخه هم به همان سرنوشت نسخه‌های غربی قبلی دچار می‌شود.

خدا؛ نقطه اصلی آرامش و موقتی بودن نسخه‌های بشری

چرا؟ چون حاضر نیستند زیر بار خدا بروند. آن نقطه اصلی آرامش و اطمینان را که خداست، آن را وقتی برداری، هیچ نسخه‌ای نمی‌تواند جایگزینش کند. لذا نهایتاً نسخه‌هایی که این‌ها می‌دهند—در روانشناسی، در هر چه که می‌دهند، که در جامعه خودمان و جامعه علمی خودمان هم همین‌ها را دارند می‌خوانند—این‌ها هم به همین سرنوشت دچارند؛ این نسخه‌هایشان یا نتیجه ندارد (خیلی خوبشان این است که نتیجه ندارد)، یا آسیب می‌زند در کوتاه‌مدت و درازمدت، یا خیلی که بتواند کاری بکند مثل یک مسکن می‌ماند.

شما دندانتان درد می‌کند، ریشه خراب است، حالا همین‌طور فقط مسکن می‌خورید. مسکن می‌خورید که احساس درد نمی‌کنید، اما درد که وجود دارد؛ منشأ درد و منشأ مشکل که هست. شما خودت سر خودت را بند کردی که مسکن خوردی؛ مسکن می‌خورد آدم که احساس نکند این درد را. آنها خیلی نسخه‌شان خوب باشد، مسکن می‌شود؛ ولی درد را که از بین نمی‌برد و برطرفش نمی‌کند.

۱. ناآگاهی انسان از ابعاد و نیازهای حقیقی روح

متن گزیده: دو بعدی که در انسان هست، بعد روحی انسان است؛ چون انسان نسبت به آن علم و آگاهی ندارد و برایش معلوم نیست این روح چیست، چه چیزی نیاز دارد و چه نیازهایی اصلاً دارد یا ندارد، و راه رفع این نیازها چیست. این‌ها مسائلی هست که انسان در حالت معمول و عادی نمی‌تواند درک بکند و راهی پیش نمی‌برد. اما خدای متعال که خالق روح انسان هست، او می‌داند که این روح چیست و چه نیازهایی دارد، و راه تأمین نیازهایش را هم به انسان نشان می‌دهد.

۲. بندگی؛ پاسخ به نیاز تکوینی و اصلی روح

متن گزیده: از نظر خدای متعال و از نگاه تکوینی، آنچه که روح به عنوان نیاز اصلی‌اش دارد، مسئله ارتباط با خداست؛ ارتباط صحیح با خدا، توجه به خدا و یاد خدا. هر قالبی که به نحو یک ارتباط صحیح و خوبی با خدا باشد—حالا یاد، توجه یا هر چه که گفته بشه—این‌ها در قالب کلی‌اش، تعبیرش همان بندگی خدای متعال است. بندگی خدای متعال، نیاز انسان است؛ نیاز خدا نیست. خدای متعال احتیاجی به ما و مخلوقش ندارد.

۳. نسخه الهی برای آرامش و نشاط در زندگی

متن گزیده: خدای متعال با خلق هیچ مخلوقی، نیاز خاصی را از خودش نخواسته برطرف کند؛ محتاج به مخلوقش نیست که بخواهد این نیاز را از طریق مخلوقش حل بکند. این هر آنچه که هست، در حقیقت به خود ما، نیاز ما و احتیاج ما برمی‌گردد. نسخه الهی و واقعی برای انسان این است که اگر انسان بخواهد روحش آرام باشد، نشاط داشته باشد و استفاده درستی از زندگی ببرد، راهش همین است که ارتباط روحانی‌اش را با خدای متعال بیشتر و بهتر کند. ملاک این است.

۴. پیوند بندگی، ایمان و معرفت الهی

متن گزیده: آن چیزی که ارتباط با خدا را بهتر و بیشتر می‌کند، در حقیقت ایمان به خداست. آن چیزی که این ایمان را ترمیم می‌کند، بندگی خداست. آن قالب مفید و مناسب ارتباط، همان قالب بندگی است که خودش وسیله‌ای‌ست برای رسیدن به ایمان برتر. مقصد، ایمان به خداست و مقصد ایمان به خدا هم معرفت به خداست. آن چیزی که انسان را در این مسیر حرکت می‌دهد، همان بندگی است؛ بندگی به معنای کامل و تامّ آن که ایمان و معرفت را بیشتر می‌کند.

۵. تقسیم تکوینی صفات خوب در میان ابنای بشر

متن گزیده: خدای متعال به هر کسی از اخلاق خوب و مناسب، کم و بیش داده است؛ چه انسان‌های باایمان و چه انسان‌های بی‌ایمان. طوری نکرده که فقط کسانی که ایمان دارند همه صفات خوب را داشته باشند، یا فقط کسانی که ایمان ندارند هر چه صفت بد هست داشته باشند و از صفات خوب هیچ بهره‌ای نبرده باشند. این برای کل زندگی بشر خیلی آسیبش بالا بود و زندگی نمی‌توانست ادامه پیدا کند؛ لذا خدا صفات خوب را بین بشر و مخلوقاتش تقسیم کرده است.

۶. اثر ایمان در از بین رفتن تدریجی نقص‌ها

متن گزیده: مطلوب خدا این است که درخت وجود ما، مثل آن درختی بشود که یواش‌یواش رشد کرده، پیش رفته و هر چه پیش رفته این آفت‌ها و آسیب‌هایش کمتر شده و به تدریج از بین رفته‌اند. ایمان در انسان هر چه رشد می‌کند، آن نقص‌های انسان کم می‌شود؛ نقص رفتاری، اخلاقی، اعتقادی و گفتاری. این‌ها در انسان ضعیف می‌شود، ریشه‌اش خشک می‌شود، به آن آب نمی‌رسد و خشک می‌شود. این درخت رشد می‌کند و از این آفت‌ها و آسیب‌ها کم‌کم در آن کم می‌شود.

۷. میوه اخلاق؛ ثمره ایمان کامل در وجود انسان

متن گزیده: به موازات رشد ایمان، میوه‌های درخت وجود انسان بیشتر، متنوع‌تر، سالم‌تر و مفیدتر می‌شوند. میوه‌های درخت، اخلاق خوب انسان‌هاست. این انسان‌ها، درخت‌های این باغند. هر درختی میوه‌ای دارد؛ یک میوه، دو تا میوه، اما آفاتی هم دارد. خدا می‌خواهد ما در اثر ایمان برسیم به آن درختی که درخت وجودمان بشود درختی که همه نوع میوه‌ای که خدا می‌خواهد داشته باشد، و هیچ نوع آفت و آسیبی که خدا دوست ندارد در آن نباشد. این اثر ایمان است.

۸. ریشه‌یابی سلامت و آرامش روح در زندگی

متن گزیده: در همه زندگی هم همین به درد می‌خورد؛ یعنی نسخه‌هایی که انسان‌ها دنبالش می‌گردند که مربوط به سلامت روحشان یا مربوط به آرامش روحشان و مربوط به این‌طور مسائل می‌شود، همه‌اش با این درست می‌شود و نسخه درستی است؛ یعنی نسخه‌ای که انسان را هدایت کند به ایمان بیشتر به خدا، نسخه‌ای که منافات نداشته باشد با ایمان بیشتر به خدا. در غیر این صورت، نسخه‌ها غلط از آب درمی‌آیند و عمر انسان‌ها به آزمون و خطا طی می‌شود.

۹. بی‌اثر بودن نسخه‌های منهای خدا در آرامش حقیقی

متن گزیده: چون روح را نمی‌شناسند، نیازهای روح را نمی‌شناسند و راه تأمین نیاز را نمی‌شناسند، و از آن طرف این نسخه‌هایی که تجویز می‌کنند عاقبتش را نمی‌دانند چیست و چه آفت و آسیبی برای روح دارد، نسخه‌های آنها غلط از آب درمی‌آید. حاضر نیستند زیر بار خدا بروند. آن نقطه اصلی آرامش و اطمینان را که خداست، آن را وقتی برداری، هیچ نسخه‌ای نمی‌تواند جایگزینش کند؛ لذا نهایتاً نسخه‌هایی که می‌دهند یا نتیجه ندارد یا آسیب می‌زند.

۱۰. نسخه‌های بشری؛ مُسکنی موقت برای دردهای عمیق روح

متن گزیده: نسخه‌های غربی و بشری، خیلی که بتواند کاری بکند مثل یک مسکن می‌ماند. شما دندانتان درد می‌کند، ریشه خراب است، حالا همین‌طور فقط مسکن می‌خورید. مسکن می‌خورید که احساس درد نمی‌کنید، اما درد که وجود دارد؛ منشأ درد و منشأ مشکل که هست. شما خودت سر خودت را بند کردی که مسکن خوردی؛ مسکن می‌خورد آدم که احساس نکند این درد را. آنها خیلی نسخه‌شان خوب باشد، مسکن می‌شود؛ ولی درد را که از بین نمی‌برد و برطرفش نمی‌کند.