بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ. الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سَیِّدِنَا وَنَبِیِّنَا أَبِی الْقَاسِمِ مُحَمَّدٍ، وَعَلَى آله الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ الْمَعْصُومِینَ، سِیَّمَا بَقِیَّةِ اللَّهِ فِی الْأَرَضِینَ.
یکی از روایاتی که از امام عسکری علیه‌الصلاة‌والسلام روایت شده، از روایاتی است که در حالت معمول، ممکن است آدم‌ها مطلب و مضمونش را متوجه نشوند.
بعضی تعابیر در روایات هست که طوری است که بالاخره ممکن است آدم خیلی راحت‌تر و ملموس‌تر درک کند؛ ولی بعضی تعابیر هست که نه، یک مقداری عمیق است و طوری نیست که انسان در نگاه بدوی و ظاهری خوب لمس کند، درک کند و بفهمد. ولی خب، دارد از یک واقعیتی خبر می‌دهد که قابل توجه است.
این روایت از این دسته است. می‌فرماید: «مَا مِنْ بَلِیَّةٍ إِلَّا وَلِلَّهِ فِیهَا نِعْمَةٌ تُحِیطُ بِهَا».
هیچ ابتلایی نیست و هیچ مشکل و سختی و مصیبت و گرفتاری‌ای نیست، مگر اینکه خدای متعال در آن نعمتی قرار داده که این را دربرگرفته. حالا یا آن نعمت، این بلیه و مشکل و مصیبت را دربرگرفته، یا این مشکل و مصیبت نعمتی را در دل خودش جا داده.
یعنی خلاصه‌اش، مضمونش این است که هر گرفتاری‌ای که برای مؤمن پیش می‌آید و هر ابتلا و امتحان و بلایی که به سر مؤمن می‌آید، در آن نعمتی هست؛ همین.
یک نعمتی هست که در حالت عادی، وقتی آدم مبتلا به آن مشکل و مصیبت و گرفتاری نیست، آن نعمت را ندارد.
حالا این از آن چیزهایی است که گاهی ممکن است انسان مواردی را خودش تجربه کرده باشد، یا اطرافیانی را دیده و تجربه کرده باشد؛ گاهی هم ممکن است نه، یا در همه موارد برایش قابل درک نباشد؛ اشکالی هم ندارد.
خیلی مسائل از واقعیات هست که وقتی بیان می‌کنند، این‌طور نیست که آدم همه‌اش را همین الان قشنگ بتواند درک کند، بفهمد و لمس کند؛ نه. خیلی مسائل در موضوعات مختلف داریم که وقتی در روایات مطرح شده، دارد از یک واقعیتی خبر می‌دهد. گفتن اینها بالاخره یک فایده و اثر مهم و لطفی برای انسان دارد.
حالا اینجا ایشان می‌فرماید که بدانید هر بلایی سر هر کسی می‌آید، نعمتی با خودش به همراه دارد؛ در دل خودش یک نعمت الهی هست. حالا در همه موارد چیست؟ مورد به مورد فرق می‌کند. شاید خیلی‌هایش را انسان متوجه نشود؛ نداند چیست.
خب نوعاً از اسباب اینکه انسان بتواند آن نعمت را شامل حال خودش کند یا درک کند، صبر در مقابل آن بلا و امتحان است. اگر صبر داشته باشد، ممکن است به حکمت آن بلا و مصیبت پی ببرد. اما اگر [صبر] نداشته باشد، چه‌بسا به حکمتش پی نبرد، یا حتی آن حکمت شامل حالش نشود. هر کدام مصداق دارد.
خیلی هم انواع و اقسام دارد در زندگی آدم‌ها؛ پیش آمده، پیش خواهد آمد. مثال هم زیاد دارد. مثال‌های زیادی از افرادی [هست] که یک گرفتاری و مصیبتی پیدا کردند؛ خب آن مصیبت و گرفتاری تلخ بود، سخت بود، ولی خدا بابی یا ابوابی از خیر یا رحمتش یا برکتش را به روی آن فرد باز کرد.
ما خانم‌هایی داشتیم که مثلاً همسر از دست دادند، مردانی داشتیم که همسرشان را از دست دادند، کسانی داشتیم ثروت داشتند و ثروتشان را از دست دادند، یا حالا مشکلات دیگر و مصیبت‌های دیگر. ولی آن مصیبتی که به آنها رسید، به‌تدریج خودش زمینه خیر شد برایشان؛ ابوابی از خیر و رحمت و لطف خدا را به رویشان باز کرد.
مثلاً کسانی داشتیم [که] شوهر از لحاظ دینی اصلاً فرضاً تقید نداشت. یعنی اگر این همسر بالای سر این زن و بعداً بچه‌ها [می‌ماند]، دیگر اینها را عاقبت‌به‌شر می‌کرد یا از بینشان می‌برد. اگر می‌خواست بالای سر این زن باشد یا در آینده فرزنددار بشوند، این مشکل پیدا می‌شد. اصلاً به ظاهر امر که آدم نگاه می‌کند، می‌بیند خب عاقبتشان به شر می‌شد، اوضاعشان خیلی بد می‌شد.
خب طرف به این مصیبت مبتلا شد، بعداً خدا برایش جبران کرد؛ مثلاً همسر دیگری [نصیبش شد]. بعد چه شد؟ به‌عکس شد؛ یعنی آن بعدی متدین، انقلابی، خوب و...؛ کاملاً به‌عکس آن قبلی.
حالا از اینها گاهی ممکن است در خودمان یا اطرافیانمان [دیده باشیم]؛ یعنی انواع و اقسام گرفتاری‌هایی که انسان‌ها مبتلا می‌شوند و برای آدم‌ها پیش می‌آید، این مسائل هست. اما اگر آدم صبر داشته باشد، از دل این مصیبت خیر درمی‌آید.
امام عسکری علیه‌الصلاة‌والسلام این مطلب را با بیان خیلی عامی هم اشاره می‌کنند: «مَا مِنْ بَلِیَّةٍ»؛ هیچ بلایی نیست. «إِلَّا»؛ اگر عربی بلد باشید، می‌دانید که چقدر این عبارت عام و وسیع و گسترده و فراگیر است: «مَا مِنْ بَلِیَّةٍ إِلَّا وَلِلَّهِ فِیهَا نِعْمَةٌ تُحِیطُ بِهَا».
هیچ بلایی برای مؤمن نیست، مگر اینکه خدا در دل این بلا نعمتی قرار داده؛ که این نعمت قطعاً در دل این بلا هست و اگر صبر داشته باشد، اگر درست برخورد کند، آن نعمت شامل حالش می‌شود. ولی ممکن هم هست نتواند آن نعمت را شامل حال خودش کند؛ ولی خدا این را قرار داده.
این از آن روایات خیلی پرمحتواست و آرام‌بخش هم هست در مشکلات و بلاها و مصیبت‌هایی که آدم‌ها پیدا می‌کنند. یک چنین باوری از واقعیتی که وجود دارد، حضرت دارد به ما خبر می‌دهد؛ که اگر حضرت به ما خبر نمی‌داد، ما درک نمی‌کردیم. خیلی از واقعیات هست که ماها درک نمی‌کنیم.
خب اگر ما همه واقعیات را درک می‌کردیم که خودمان نیازی به هادی و کسی که ما را هدایت کند نداشتیم؛ اما آنها ما را هدایت می‌کنند. یکی از جهات هدایتشان هم همین است که واقعیات را بیان می‌کنند.
این واقعیت اینجا صادق است که هر آنچه از بلا و مصیبت به انسان می‌رسد، می‌تواند از دلش خیر [بیرون بیاید]. تجربه همین را نشان داده. من خودم همین الان که دارم این روایت را عرض می‌کنم، مصادیق زیادی در جهات مختلف دیدم یا شنیدم که اتفاقی افتاده—حالا یکی‌اش را هم مثال زدیم—که واقعاً برایش اتفاق افتاد و می‌افتد؛ یعنی در دل این مشکل، خدا برایش خیری درمی‌آورد.
اگر این شرط [محقق شود]—که البته اینجا شرط را اشاره نکردند؛ اینجا اشاره نکرده، ولی خب نوعاً با صبر است که انسان می‌تواند آن نعمت‌ها و آن چیزهایی را که خدا قرار داده شامل حال خودش کند—پس بنابراین امام عسکری علیه‌السلام یک باوری به ما می‌دهند. اگر به آن مقید باشیم، باور داشته باشیم و ایمان داشته باشیم، در مشکلات و سختی‌ها بارش برای انسان یک مقداری سبک‌تر می‌شود؛ بار سنگینش سبک می‌شود.
خب اینها دیگر چیزی نیست که هیچ بشری بتواند این واقعیات را به‌طور کلی و عمومی درک کند. علم و عقل بشر به اینها نمی‌رسد؛ علوم غربی‌ها هم که دیگر همین‌طور، که اصلاً گفتنی نیست. اینها در سایه وحی و دین به ما می‌رسد.
و از پایه‌های آرامش در انسان و استفاده از فرصت‌ها در انسان همین است. یعنی اسلام، مؤمن واقعی را اهل استفاده از فرصت‌ها قرار می‌دهد. می‌گوید خب همیشه بنا نیست اوضاع خوب باشد؛ حتماً مشکلات، گرفتاری‌ها، سختی‌ها و بلاهایی تک‌تک ما را خواهد گرفت و می‌گیرد.
حالا چه بلا و چه مصیبتی سر چه کسی بناست بیاید—البته مصیبت هم همیشه چیزهای سنگین و آن‌چنانی نیست؛ سبک‌ترش هم هست و هر چیز ناخوشایندی [می‌تواند باشد]—ولی خب به هر حال تقسیم شده، مقدر شده؛ هم سنگین دارد، هم سبک دارد. معلوم هم نیست این سبک یا سنگینش نوبت چه کسی است، بعداً چه کسی می‌خواهد مبتلا به چه چیزی شود؛ هیچ‌کدام از این چیزها مشخص نیست. ولی وقوعش قطعی است، حتمی است، شکی در آن نیست.
اما خب یاد می‌دهند؛ انسان را پرورش می‌دهند، انسان را این‌طور بار می‌آورند که از فرصت‌های گاهی خاص و تک و نابی که در زندگی پیش می‌آید بتواند استفاده کند، ولو در این قالب.
لذا خیلی یاد داده‌اند که شما در مشکلات و مصیبت‌ها هم این‌طوری باشید، این‌طوری باشید. «الْمُصِیبَةُ لِلصَّابِرِ وَاحِدَةٌ وَلِلْجَازِعِ اثْنَتَانِ». آن کسی که جزع و فزع می‌کند، خیلی بی‌تاب است، رفتارهای بد، خشن و تند [دارد]، حرف‌های آن‌چنانی [می‌زند] و...؛ خب می‌خواهد دیگر ما این‌جور نشویم، تربیت بشویم که یک وقتی فرصتی پیش آمد که در اثر آن فرصت، انسان می‌تواند چند پله رشد کند؛ رشدی که در حالت عادی با این عبادات و با این چیزها اصلاً نمی‌تواند یک پله از آن پله‌ها را برود، ولی [در این شرایط] می‌تواند. این‌طور در اسلام پرورش پیدا می‌کند که بتواند از این فرصت‌ها استفاده کند.
اینها فرصت است؛ چه فرصت‌های خوب، چه فرصت‌های تلخ؛ ولی فرصت است. حوادث خوب یا حوادث تلخ، اینها فرصت است.
پیش می‌آید، آدم‌ها متفاوتند؛ دیده‌اید در یک مشکل، کسی که صاحب مصیبت است خیلی بی‌صبری می‌کند، رفتارهای غلطی انجام می‌دهد؛ در همان مصیبت می‌بینی کسی با وقار و طمأنینه رفتار می‌کند. خب اینها خیلی مهم است.
و یک چیزی که برای آدم می‌ماند همین‌هاست. آدم را خیلی رشد می‌دهد. بعد از دل آن، خدای متعال نعمت و رحمتی خاص شامل حال انسان می‌کند. حالا شاید خودش ملتفت بشود، شاید هم نشود؛ ولی اگر صبور است، [آن نعمت] شامل حالش خواهد شد، هست.
خیلی روایت قشنگی است، خیلی روایت پرمحتواست، خیلی آرامش‌بخش است، خیلی انسان‌ساز است و در استفاده از فرصت‌هایی که پیش می‌آید، انسان را می‌سازد و رشد می‌دهد.
ان‌شاءالله خدا به همه ما این توفیق را مرحمت کند؛ به ما ایمان و عقلی عنایت کند که در خوشی و سختی، در تلخی و شیرینی حوادث روزگار، بتوانیم آن کار درست را انجام بدهیم. اگر در خوشی هستیم، شاکر باشیم؛ اگر در ناخوشی و تلخی هستیم، حداقل صابر باشیم، تا [طبق] قاعده‌ای که خدای متعال دارد و صابرین را راضی خواهد کرد و آن‌قدر به آنها خواهد داد که از این مشکلات راضی بشوند، ما هم شامل حالمان بشود و ان‌شاءالله جزء همین‌ها باشیم.
نثار ارواح طیبه همه کسانی که در همین مسیر بودند و همین مسیر را به ما یاد دادند، خاتم انبیاء و حضرات معصومین علیهم‌السلام، و نثار ارواح طیبه علما، شهدا، روح مطهر حضرت امام، روح مطهر امام شهید، صلواتی عنایت بفرمایید.
