1️⃣ 🛡️ حرمت مؤمن و حفظ آبروی مسلمانان

2️⃣ 🤲 لزوم جبران و تلافی احسان دیگران

3️⃣ 💡 ضرورت بهره‌برداری درست از نعمت‌های الهی

4️⃣ ⚠️ هشدار درباره زوال ناگهانی و بازنگشتن نعمت‌ها

5️⃣ 🌿 لزوم توجه به نعمت‌های موجود و شکرگزاری

6️⃣ ⚖️ اتمام حجت الهی بر تمام بندگان

7️⃣ ⏳ غنیمت شمردن فرصت جوانی و توانمندی

حرمت مؤمن و حفظ آبروی مسلمانان

‏حدیثی از پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) منقول است که می‌فرمایند:

«مَنْ رَدَّ عَنْ عِرْضِ أَخِيهِ الْمُسْلِمِ، كُتِبَ لَهُ الْجَنَّةُ الْبَتَّةَ.»

مسلمانان و مؤمنان حرمت دارند و آبروی آن‌ها را باید حفظ کرد. انسان باید هم در حضورشان حرمت آن‌ها را نگه دارد و هم پشت سرشان از آبرویشان دفاع کند. باید مواظبت کرد که کسی بی‌جهت آبرویش نرود و به کسی بی‌جهت تهمت زده نشود؛ این مسائل بسیار مهم است.

اگر کسی کاری کند که آبروی فردی حفظ شود و مانع از ریختن آبروی او گردد، یا از او دفع تهمت کند و غیبتی را از برادر مؤمنش دور سازد، «كُتِبَ لَهُ الْجَنَّةُ الْبَتَّةَ»؛ حتماً بهشت برای او ثبت، واجب و لازم می‌شود و در واقع یک کار مهم بهشتی انجام داده است.

لزوم جبران و تلافی احسان دیگران

در حدیث دیگری آمده است:

«وَ مَنْ أُتِيَ إِلَيْهِ مَعْرُوفٌ فَلْيُكَافِئْ»

اگر به کسی نعمتی دادند، کار خیری در حقش انجام دادند یا مشکلی از او حل کردند، فرموده‌اند شما هم سعی کنید کاری برای آن طرف انجام دهید؛ پاداش و جزایی بدهید و خلاصه تلافی کنید. بنای شما باید بر این باشد که هر کس نسبت به شما خیری انجام داد یا احسانی کرد، آن را جبران کنید و همین‌طور بی‌خیال از کنارش رد نشوید.

«فَإِنْ عَجَزَ فَلْيُحْسِنِ الثَّنَاءَ»

اگر یک وقت هم نمی‌توانی کاری بکنی، دستت بسته است و شرایطش را نداری، اقلاً به زبان بیاور و تشکر کن؛ مدح و ثنایش بگو، تقدیر کن و سپاسگزار باش، نه اینکه زبان‌بسته ب think بمانی.

«فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَقَدْ كَفَرَ النِّعْمَةَ»

اگر نه تلافی کردی و نه حداقل با زبان تشکر کردی، این رفتار یکی از مصادیق کفران نعمت می‌شود. کفران نعمت هم که خدا آن را می‌گیرد، کم می‌کند و از بین می‌برد، یکی از مصادیقش همین‌جاست. اینکه کسی برای انسان کاری انجام دهد و لطفی کند، ولی ما اقلاً به زبان نیاوریم، پیش خودش تشکر نکنیم و اظهار نداریم که لطف کردی، اشتباه است. گاهی جایش است که انسان به رو بیاورد و اظهار کند. آدم‌ها خوشحال می‌شوند؛ وقتی می‌بینند کسی قدرشناس است و کاری که برايش می‌کنند را قدر می‌داند، بیشتر خدمت می‌کنند. این از آن چیزهایی است که مردم دوست دارند...

ضرورت بهره‌برداری درست از نعمت‌های الهی

«أَحْسِنُوا جِوارَ النِّعَمِ»

نعمت‌هایی که خداوند به شما می‌دهد را خوب استفاده کنید. گاهی انسان نعمت‌ها را تلف و ضایع می‌کند و بهره درست از آن‌ها نمی‌برد. در حالی که بعضی نعمت‌ها طوری هستند که دیر یا زود بالاخره از دست می‌روند و برای انسان نمی‌مانند. اگر انسان از نعمت درست استفاده نکند و حقش را به جا نیاورد، باقی نمی‌ماند.

«وَ احْذَرُوا أَنْ تَنْتَقِلَ عَنْكُمْ إِلَى غَيْرِكُمْ»

برحذر باشید از اینکه نعمتی که خدا به شما داده را از شما بگیرد و به دیگری بدهد. این موضوع مصادیق زیادی دارد؛ ممکن است خداوند یک نعمت مادی یا معنوی به انسان بدهد اما انسان آن را خوب خرج نکند، درست استفاده ننماید و کارهایش مصداق ناشکری، ناسپاسی و ضایع کردن نعمت خدا باشد. آن وقت این زمینه پیش می‌آید که خدا آن نعمت را از انسان بگیرد و به دیگری واگذار کند.

گاهی ممکن است کاری از دست انسان بربیاید؛ مثلاً در آینده ممکن است از دست بعضی از شما کاری برای مردم بربیاید. فرموده‌اند اگر خداوند نعمتی به شما داده که می‌توانید کار خیری در حق مردم بکنید، آن را نگه دارید و حفظش کنید؛ نگذارید از دست برود، چرا که اگر از دست برود به جای دیگری منتقل می‌شود.

هشدار درباره زوال ناگهانی و بازنگشتن نعمت‌ها

ائمه (علیهم‌السلام) فرموده‌اند: مواظبت کنید؛ اگر خداوند نعمت خاصی به شما داد، کاری کنید که برایتان بماند. اگر رفت چه می‌شود؟

«أَمَا إِنَّهَا لَمْ تَنْتَقِلْ عَنْ أَحَدٍ قَطُّ فَكَادَتْ أَنْ ترجع»

مشکل این است که نعمت‌های خدا این‌طوری هستند؛ اگر زمانی انسان ناسپاسی کرد، قدر ندانست و آن را ضایع نمود، وقتی رفت دیگر بعید است برگردد. خیلی از نعمت‌ها را ممکن است انسان در زندگی داشته باشد، قبلاً مواجه شده باشد یا از این به بعد مواجه شود، اما تا بوده قدرش را خوب ندانسته است. حداقل همین فرصت‌هایی که از دست رفته، شرایط مطلوبی که شاید در گذشته بوده و درست استفاده نشده و از دست رفته، از همین قبیل است. خوب استفاده نکرده و حالا دلش می‌خواهد همان شرایط، همان وقت، همان توان، همان حافظه و همان سلامتی باشد، اما نیست و کم شده است.

آن وقت که هست —همین الان ببینید چه نعمت‌هایی دارید— خوب از آن استفاده کنید و نگذارید ضایع شود، چون اگر برود بازگشتش مشکل است.

امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) این جمله را زیاد می‌فرمودند:

«فَقَلَّمَا أَدْبَرَ شَيْءٌ فَأَقْبَلَ»

کم اتفاق می‌افتد نعمتی از دست برود و دوباره برگردد؛ وقتی رفت، رفت! چون رفتنش معمولاً در اثر کوتاهی خود ماست. ایرادی وجود دارد و کاری می‌کنند که خدا نعمت را از آن‌ها می‌گیرد. وقتی هم گرفت، چون آن کار را کرده‌اند و خدا فرموده اگر قدر نعمت را ندانید عذاب می‌کنم، عذاب الهی مصداقش همین گرفتن نعمت است و انسان از فواید آن بی‌بهره می‌شود.

لزوم توجه به نعمت‌های موجود و شکرگزاری

لذا انسان باید حواسش باشد و نگاه کند ببینید همین الان در شرایط موجود، خدا چه نعمت‌های مادی یا معنوی به او داده است. همین اصلی‌ها، درشت‌ها و مهم‌هایش را در نظر بگیرد؛ چون همه را که نمی‌تواند بشمارد. همین نعمت‌های اصلی و مهم را اگر دارد، حفظ کند؛ چون اگر برود بازگشتش مشکل است و شاید برنگردد.

«لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِي لَشَدِيدٌ»

می‌فرماید اگر شکرگزار نعمت‌ها باشید آن را زیاد می‌کنم، اما اگر نعمت در دستتان بیهوده و ضایع شد و قدرش را ندانستید، خدا هم عذاب می‌کند؛ هم این‌ور و هم آن‌ور. از همین‌جا شروع می‌شود: نعمت را می‌گیرد و انسان بعداً افسوسش را می‌خورد. آن‌ور هم همین‌طور، خداوند بازخواست می‌کند که چرا قدر ندانستی.

اتمام حجت الهی بر تمام بندگان

«مَا مِنْ عَبْدٍ إِلَّا وَ لِلَّهِ عَلَيْهِ حُجَّةٌ»

هیچ کس نیست مگر اینکه بدهکار خداست؛ همه بدهکار خدا هستیم و خداوند بر همگان حجت دارد. هیچ کس در قیامت نمی‌تواند از خدا طلبکار باشد و راه‌های احتجاح بسته است.

«إِمَّا فِي ذَنْبٍ اقْتَرَفَهُ»

یا به خاطر گناهی که مرتکب شده است؛ گناهی که کرده، خدا برایش حجت دارد که چرا کردی؟ با این نعمتی که به تو دادم چرا گناه کردی؟ با این دست و پا و چشم و گوش و زبان چرا گناه کردی؟ خدا در این باره حجت دارد، چون چیزی را به عنوان نعمت به ما داده و ما خرج بدکرداری کرده‌ایم.

«وَ إِمَّا فِي نِعْمَةٍ قَصَّرَ عَنْ شُكْرِهَا»

یا به خاطر نعمت‌هایی که از شکرش عاجز بوده یا کوتاهی کرده است. در این‌ها هم فردا خدا حجت دارد. ما در شکر خیلی از نعمت‌ها کوتاهی می‌کنیم؛ حتی اگر بر فرض محال در ادای شکر کوتاهی هم نمی‌کردیم، باز هم در آخر از عهده شکر خیلی از نعمت‌ها برنمی آمدیم و عاجز بودیم. همین عجز بود که حضرت موسای کلیم (علیه‌السلام) پیش خدا اظهار داشت که: خدایا! من هر چه شکر کنم باز هم از شکرگزاری عاجزم، آن‌طور که حق توست نسبت به نعمت‌هایت.

انسان دستش کوتاه و عاجز است از اینکه بتواند آن نعمت‌ها را شکر کند. آن‌ها را هم خدا می‌گوید من به تو داده بودم؛ سلامت و جوانی‌ات نعمت بود، دور و برت نعمت بود. انسان اصلاً متوجه نمی‌شود، بعد که مشکلی، گرفتاری یا بیماری برای خودش یا دیگران پیش می‌آید، تازه آن وقت می‌فهمد که تا قبل از این گرفتاری چه نعمتی برپا بوده است.

غنیمت شمردن فرصت جوانی و توانمندی

این نعمت‌های وجودی که خدا به انسان می‌دهد را ان‌شاءالله خداوند توفیق دهد نسبت به شکرش بیشتر توجه و اهتمام کنیم تا همین داشته‌هایمان را از ما نگیرد. وگرنه همین هم از دست می‌رود؛ بعضی از آن‌ها هم بالاخره در آخر می‌رود. عمر انسان یواش‌یوآش می‌رود و جوانی می‌گذرد. این‌ها را هر چه بیشتر و بهتر باید استفاده کرد. انسان باید حواسش باشد و عمر، وقت، سرمایه‌ها و جوانی‌اش را به بطالت نگذراند.

جوانی را می‌شود در راه عبادت خرج کرد. انسان که پیر شود، این‌طرف و آن‌طرفش، دست و پا و کمرش بالاخره درد می‌گیرد؛ با هل‌وهوله و کسالت، کی می‌تواند پا شود عبادت کند؟ چه روزه‌ای بگیرد؟ چه نمازی بخواند؟ چه تهجدی کند یا چه کاری انجام دهد؟ اصلاً چطور توبه کند و نمازهای نخوانده‌اش را قضا نماید؟ این کارها را دیگر در پیری نمی‌تواند انجام دهد. می‌ماند برای بعدی‌ها، بعدی‌ها هم می‌خورند و می‌روند و هیچ کاری هم برای انسان نمی‌کنند!

لذا تا این نعمت‌های فرصت، جوانی، توان و قوا هست، ان‌شاءالله خدا توفیق دهد استفاده کنیم که اگر حالا نسبت به گذشته دچار حسرت شده‌ایم، در آینده نسبت به الان دچار حسرت نشویم، ان‌شاءالله.

۱. پاداش بهشتی دفاع از آبروی مؤمن

«مَنْ رَدَّ عَنْ عِرْضِ أَخِيهِ الْمُسْلِمِ، كُتِبَ لَهُ الْجَنَّةُ الْبَتَّةَ.»

مسلمانان و مؤمنان حرمت دارند و آبروی آن‌ها را باید حفظ کرد. در حضورشان حرمت آن‌ها را نگه دارید و پشت سرشان نیز از آبرویشان دفاع کنید. مواظب باشید که کسی بی‌جهت آبرویش نرود و به کسی بی‌جهت تهمت زده نشود. اگر کسی کاری کند که آبروی فردی حفظ شود، تهمتی از او برطرف گردد یا غیبتی را از برادر مؤمنش دفع کند، حتماً بهشت برای او ثبت و واجب می‌شود. در واقع چنین فردی یک کار مهم بهشتی انجام داده است. آبروداری از عالی‌ترین فضایل اخلاقی است.

۲. ضرورت قدرشناسی و تلافی احسان دیگران

«وَ مَنْ أُتِيَ إِلَيْهِ مَعْرُوفٌ فَلْيُكَافِئْ»

هر کس کار خیری در حقش انجام دادند، نعمتی به او دادند یا مشکلی از او حل کردند، باید سعی کند کاری برای طرف مقابل انجام دهد. پاداشی بدهد و آن نیکی را تلافی کند. بنای شما باید بر این باشد که هر کس نسبت به شما احسانی کرد، آن را جبران نمایید و بی‌خیال از کنارش رد نشوید. اگر هم شرایطش را ندارید، اقلاً به زبان بیاورید و تشکر کنید؛ مدح و ثنا بگویید و تقدیر کنید. بی‌تفاوت بودن و تشکر نکردن، دور از انصاف و اخلاق اسلامی است.

۳. تشکر نکردن؛ یکی از مصادیق کفران نعمت

«فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ فَقَدْ كَفَرَ النِّعْمَةَ»

اگر نه احسان دیگران را تلافی کردید و نه حداقل با زبان تشکر نمودید، این رفتار یکی از مصادیق کفران نعمت محسوب می‌شود. یکی از علل کم شدن و از بین رفتن نعمت‌ها توسط خداوند همین‌جاست. اینکه کسی برای انسان کاری انجام دهد اما ما به زبان نیاوریم و پیش خودش تشکر نکنیم، نادرست است. انسان باید قدرشناسی خود را اظهار کند. وقتی مردم می‌بینند کسی قدرشناس است و کاری را که برایش می‌کنند قدر می‌داند، برای خدمت بیشتر تشویق می‌شوند.

۴. لزوم بهره‌برداری درست از نعمت‌های الهی

«أَحْسِنُوا جِوارَ النِّعَمِ»

از نعمت‌هایی که خداوند به شما می‌دهد، خوب استفاده کنید. گاهی انسان نعمت‌ها را تلف و ضایع می‌سازد و از آن‌ها بهره درست نمی‌برد. بعضی از نعمت‌ها به‌گونه‌ای هستند که دیر یا زود بالاخره از دست می‌روند و برای انسان نمی‌مانند. اگر انسان از نعمتی درست استفاده نکند و حقش را به جا نیاورد، باقی نخواهد ماند. از نعمت‌های مادی و معنوی که خدا در اختیارتان قرار داده است نگهبانی کنید و با عدم استفاده درست، زمینه ضایع شدن آن‌ها را فراهم نسازید.

۵. هشدار درباره انتقال نعمت به دیگران

«وَ احْذَرُوا أَنْ تَنْتَقِلَ عَنْكُمْ إِلَى غَيْرِكُمْ»

برحذر باشید از اینکه نعمتی را که خدا به شما داده است، از شما بگیرد و به دیگری واگذار کند. اگر خداوند نعمت مادی یا معنوی به انسان بدهد اما انسان آن را درست خرج نکند و کارهایش مصداق ناشکری و ضایع کردن نعمت باشد، زمینه زوال آن فراهم می‌شود. اگر نعمتی یا توانایی انجام کار خیری در حق مردم به شما داده شده است، آن را حفظ کنید و نگذارید از دست برود؛ زیرا اگر از دست برود، به فرد دیگری منتقل خواهد شد.

۶. بازنگشتن نعمت‌های از‌دست‌رفته

«أَمَا إِنَّهَا لَمْ تَنْتَقِلْ عَنْ أَحَدٍ قَطُّ فَكَادَتْ أَنْ ترجع»

نعمت‌های الهی این‌گونه هستند که اگر انسان ناسپاسی کرد، قدر ندانست و آن را ضایع نمود، وقتی از دست رفت دیگر بعید است برگردد. خیلی از فرصت‌ها و شرایط مطلوبی که انسان در گذشته داشته و درست استفاده نکرده، از دست رفته‌اند. حالا اگر انسان بخواهد همان وقت، توان، حافظه و سلامتی بازگردد، امکان‌پذیر نیست. تا زمانی که نعمت حضور دارد، باید از آن خوب استفاده کرد و نگذاشت ضایع شود؛ چرا که بازگشت آن بسیار دشوار است.

۷. سنت الهی در زوال نعمت‌ها و عذاب کفران

«فَقَلَّمَا أَدْبَرَ شَيْءٌ فَأَقْبَلَ»

امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) فرمایند: کم اتفاق می‌افتد نعمتی برود و دوباره برگردد. رفتن نعمت معمولاً در اثر کوتاهی خود ماست. وقتی انسان قدر نعمت را نداند، عذاب الهی فرامی‌رسد و مصداق این عذاب، همان سلب نعمت و بی‌بهره ماندن از فواید آن است. انسان باید در شرایط موجود نگاه کند و نعمت‌های اصلی و مهم مادی و معنوی خود را بشناسد و آن‌ها را حفظ کند؛ زیرا «لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَ لَئِنْ كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِي لَشَدِيدٌ».

۸. اتمام حجت الهی بر بندگان در روز قیامت

«مَا مِنْ عَبْدٍ إِلَّا وَ لِلَّهِ عَلَيْهِ حُجَّةٌ»

هیچ‌کس نیست مگر اینکه بدهکار خداوند است. همه بدهکار خدا هستند و او بر همگان حجت دارد؛ در قیامت هیچ‌کس نمی‌تواند از خدا طلبکار باشد. این اتمام حجت یا به خاطر گناهی است که فرد مرتکب شده (که چرا با وجود نعمت‌های الهی چون چشم و گوش و زبان گناه کرده)، و یا به خاطر کوتاهی در شکر نعمت‌هاست. انسان حتی اگر قصور هم نکند، باز هم از ادای کامل شکر نعمات عاجز است. بنابراین راه‌های عذرخواهی و احتجاح در برابر پروردگار بسته خواهد بود.

۹. غفلت از نعمت‌های مادی و معنوی در زمان سلامت

«وَ إِمَّا فِي نِعْمَةٍ قَصَّرَ عَنْ شُكْرِهَا»

انسان از ادای شکر بسیاری از نعمت‌ها عاجز است. سلامتی، امنیت و نعمت‌های پیرامونی همیشه وجود دارند اما انسان تا زمانی که گرفتار نشده متوجه آن‌ها نمی‌شود. وقتی مشکلی، گرفتاری یا بیماری برای خود فرد یا دیگران پیش می‌آید، تازه می‌فهمد پیش از آن چه نعمت بزرگی برپا بوده است. باید نسبت به شکر نعمت‌های وجودی که خدا عطا کرده توجه و اهتمام بیشتری داشته باشیم تا خداوند همین داشته‌های فعلی را نیز از ما نگیرد.

۱۰. غنیمت شمردن فرصت و توان جوانی

عمر و جوانی انسان یواش‌یواش می‌گذرد و این سرمایه‌ها را باید به بهترین شکل استفاده کرد. نباید عمر و وقت را به بطالت گذراند. دوران جوانی بهترین زمان برای عبادت، توبه و جبران گذشته است. انسان در پیری با ضعف و کسالت بدنی دیگر توان انجام اعمال عبادی، تهجد و قضای نمازها را ندارد. این فرصت‌ها در دوران کهولت باقی نمی‌مانند؛ لذا تا زمانی که توان و قوا هست باید استفاده کرد تا آینده دچار حسرت نسبت به امروز نشویم.

1️⃣ حفظ حرمت و آبروی مؤمن

◽️ وجوب دفاع از آبروی مسلمین در حضور و غیاب

◽️ پاداش بهشتیِ رفع تهمت و غیبت از برادر دینی

2️⃣ قدرشناسی و تلافی احسان دیگران

◽️ لزوم جبران نیکی‌ها و گره‌گشایی‌های دیگران

◽️ ضرورت تقدیر زبانی در صورت عدم توانایی بر جبران

3️⃣ تبعات بی‌توفاوتی و کفران نعمت

◽️ تشکر نکردن؛ از مصادیق اصلی کفران نعمت

◽️ سلب نعمت و دلسردی خیرین در پی ناسپاسی

4️⃣ مواظبت از نعمت‌ها و خطر زوال آن‌ها

◽️ ضرورت بهره‌برداری درست از سرمایه‌های الهی

◽️ احتمال انتقال نعمت به دیگران در صورت عدم استفاده

5️⃣ بازنگشتن فرصت‌ها و نعمت‌های از‌دست‌رفته

◽️ دشواری و بعدِ بازگشت نعمت‌های ضایع‌شده

◽️ سلب نعمت؛ مصداق عذاب الهی در اثر کوتاهی انسان

6️⃣ اتمام حجت الهی بر بندگان در قیامت

◽️ بدهکاری همگانی در برابر نعمات و حجّت بالغه‌ٔ خداوند

◽️ بازخواست الهی درباره‌ٔ گناهان و عجز در ادای شکر

7️⃣ غنیمت شمردن فرصت و توان جوانی

◽️ لزوم خرج کردن نشاط جوانی در مسیر طاعت و توبه

◽️ ناتوانی‌های دوران پیری و حسرتِ فرصت‌های گذشته