🌱 ۱. مقدمه و اهمیت عمل به روایات

🍽️ ۲. پاداش شاکران در کلام پیامبر اکرم (ص)

🕌 ۳. سیره عبادی پیامبر اکرم (ص) و نزول آیه طه

📜 ۴. سنّت شکرگزاری در تورات و آثار کفران نعمت

🗣️ ۵. مصادیق شکر و دستور به اظهار نعمت‌ها

✨ ۶. تبیین نعمت‌های مادی و معنوی الهی

👑 ۷. غدیر؛ تجلی‌گاه شکر بر بزرگ‌ترین نعمت

بسم الله الرحمن الرحیم.

پاداش شاکران در کلام پیامبر اکرم (ص)

عرض شد که پیامبر اکرم فرمودند آن کسی که روزه نیست ولی شاکر است: «الطَّاعِمُ الشَّاكِرُ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ كَأَجْرِ الصَّائِمِ الْمُحْتَسِبِ»؛ یعنی کسی که غذا می‌خورد و شکرگزار است، اجری مانند روزه‌دار مخلص دارد. آن روزه‌دار روزه می‌گیرد و اجر می‌برد، و این می‌خورد و اجر می‌برد؛ چون شاکر است.

«وَ الْمُعَافَى الشَّاكِرُ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ كَأَجْرِ الْمُبْتَلَى الصَّابِرِ»؛ کسی که در عافیت و سلامت است و شکر می‌کند، پاداشی همانند شخص بلاءدیده و صابر دارد. آن که مریض است یا مصیبتی و گرفتاری دارد، با صبر مزد می‌برد؛ و این شخص با شکر مزد می‌برد؛ یعنی در عین نداشتن مریضی، با شکرگزاری همان مزد را دریافت می‌کند.

«وَ الْمُعْطَى الشَّاكِرُ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ كَأَجْرِ الْمَحْرُومِ الْقَانِعِ»؛ به کسی که نعمتی عطا شده و شاکر است، پاداشی همانند محرومِ قانع داده می‌شود. آن که ندارد و قانع است، اجر می‌برد؛ و این که دارد و شاکر است نیز همان اجر را می‌برد.

البته مراتب شکر در آدم‌ها با یکدیگر فرق دارد. حداقلِ آن همین زبان است که به کار می‌افتد. در دل نیز آدم تصدیق می‌کند و باور دارد که این نعمت را خدا داده است؛ و در عمل هم آن را خراب نمی‌کند. پس شکر در میان مردم متفاوت است.

سیره عبادی پیامبر اکرم (ص) و نزول آیه طه

در مورد پیامبر اکرم نقل می‌کنند که امام باقر (علیه‌السلام) فرمود: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) عِنْدَ عَائِشَةَ لَيْلَتَهَا»؛ پیامبر اکرم پیش عایشه بودند، در آن شبی که نوبت او بود.

«فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، لِمَ تُتْعِبُ نَفْسَكَ وَ قَدْ غَفَرَ اللَّهُ لَكَ مَا Tَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ مَا تَأَخَّرَ؟»؛ زن‌های پیامبر اکرم گاهی متوجه [عبادت‌های ایشان] می‌شدند. یک بار دیگر هم روایتی خواندیم که مربوط به زن دیگری بود که بیدار شد و دید ایشان نیست؛ رفت و دید در گوشه خانه مشغول عبادت است. این بار مربوط به عایشه بود که با همین صحنه مواجه شده بود.

عایشه به پیامبر اکرم گفت: چرا شما خودتان را این‌قدر به زحمت می‌اندازید، در حالی که خداوند گناهان گذشته و آینده شما را آمرزیده است؟ یعنی شما که خطایی ندارید، چرا این‌قدر زحمت می‌کشید؟

همان پاسخی که در آن‌جا به آن [همسر دیگر] دادند، به عایشه هم فرمودند. «قَالَ: يَا عَائِشَةُ، أَ لَا أَكُونُ عَبْداً شَكُوراً؟»؛ آیا من بنده‌ای بسیار شکرگزار نباشم؟ مگه آدم فقط برای گناه باید عبادت کند؟ آیا عبادت فقط برای آن است؟ عبادت از باب شکر است. شکر! آدم خودش را بدهکار می‌بیند. انسان به خاطر چیزهایی که خدا به او داده، بدهکار است. پیامبر اکرم از این باب عبادت می‌کرد، نه از این باب که یک وقت به جهنم نرود [نامفهوم - ۰۵:۴۳]. «أَ لَا أَكُونُ عَبْداً شَكُوراً؟».

«وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ»، قال: «وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ) يَقُومُ عَلَى أَطْرَافِ أَصَابِعِ رِجْلَيْهِ»؛ ایشان این‌قدر در این بُعدِ قوی بودند و خودشان را به زحمت می‌انداختند که امام باقر (علیه‌السلام) می‌فرماید ایشان بر نوک پنجه‌های پایشان می‌ایستادند و نماز می‌خواندند. در این حد خودشان را به زحمت می‌انداختند.

«فَأَنْزَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ: طه * مَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَى»؛ پس از آن، خداوند این آیه شریفه را نازل کرد که: ما قرآن را بر تو نفرستادیم که خودت را این‌گونه به مشقت و زحمت بیندازی.

شبیه به همین روایت از امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) نیز نقل شده است که: «لَقَدْ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ عَشْرَ سِنِينَ عَلَى أَطْرَافِ أَصَابِعِهِ حَتَّى تَوَرَّمَتْ قَدَمَاهُ»؛ پیامبر اکرم ده سال برنامه‌شان همین بود. شب‌ها این‌گونه به نماز می‌ایستادند که «تَوَرَّمَتْ قَدَمَاهُ» پایشان ورم می‌کرد و «وَ اصْفَرَّ وَجْهُهُ» رنگ صورتشان زرد می‌شد. «يَقُومُ اللَّيْلَ أَجْمَعَ» تمام شب را به عبادت می‌پرداختند؛ «حَتَّى عُوتِبَ فِي ذَلِكَ، فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: طه * مَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَى».

سنّت شکرگزاری در تورات و آثار کفران نعمت

و عَن أبي عبدِ اللهِ (علَیهِ السَّلام) قالَ: «مَكْتُوبٌ فِي Тَّوْرَاةِ: اشْكُرْ مَنْ أَنْعَمَ عَلَيْكَ»؛ در تورات نوشته شده است: از کسی که به تو نعمت داده است سپاسگزاری کن. بی‌تفاوت نباشید. «وَ أَنْعِمْ عَلَى مَنْ شَكَرَكَ»؛ از آن طرف، به کسی هم که از تو سپاسگزاری می‌کند، دوباره خیر برسان و در حقش خوبی کن.

«فَإِنَّهُ لَا زَوَالَ لِلنَّعْمَاءِ إِذَا شُكِرَتْ»؛ اگر شکرِ نعمت‌های الهی به جا آورده شود، آن نعمت‌ها از بین نمی‌روند. «وَ لَا بَقَاءَ لَهَا إِذَا كُفِرَتْ»؛ اما همان نعمت، وقتی قدرش دانسته نشود و کفران شود، خداوند آن را می‌گیرد.

«وَ الشُّكْرُ زِيَادَةٌ فِي النِّعَمِ وَ أَمَانٌ مِنَ الْغِيَرِ»؛ شکر است که نعمت را زیاد می‌کند و مانع از برگشتن و دگرگونی اوضاع می‌شود. چرا گاهی اوضاع برمی‌گردد و نعمت‌ها از آدم سلب می‌شود؟ چون شکر نمی‌کند و در شکرگزاری کم می‌گذارد.

مصادیق شکر و دستور به اظهار نعمت‌ها

در ذیل آیه شریفه «وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ»، امام صادق (علیه‌السلام) فرمودند: «مَعْنَاهُ» معنای آیه این است که نعمت‌های خدا را بگو، ذکر کن و اظهار نما. خب این همان شکر است. شکر یک وقت با گفتن «الحمدلله» است و یک وقت با ابراز کردن آن نعمت. این‌ها همگی انواع، اقسام و مصادیق شکر و سپاسگزاری هستند.

خدای متعال در قرآن می‌فرماید فقط این‌طور نباشد که در دل بMemory [بگویی]، بلکه بازگو کن که خدا چه نعمت‌هایی به تو داده است. گاهی آن‌ها را به زبان بیاور و نام ببر. هرگاه نعمتی به یادت آمد، متذکر آن شو و به دیگران هم بگو. [نامفهوم - ۱۰:۰۴] «فَحَدِّثْ بِمَا أَعْطَاكَ اللَّهُ وَ فَضَّلَكَ وَ رَزَقَكَ وَ أَحْسَنَ إِلَيْكَ وَ هَدَاكَ»؛ یعنی آنچه را خدا به تو عطا کرده، تو را برتری داده، روزی‌ات نموده، به تو احسان کرده و هدایتت نموده است، همه را بازگو کن. تمام این مواردی را که بالاخره مصداقش در زندگی‌ات پیدا شده است، بیان کن.

هرچه از اعطای الهی هست، نعمت است. آن زمان که آدم مجرد بود، کم‌رزق و کم‌روزی بود؛ بعد که متأهل شد، خداوند این‌گونه روزی را فرستاد، در حدی که فکرش را هم نمی‌کرد یک روزی زندگی‌اش سر و سامان بگیرد [نامفهوم - ۱۰:۴۶]. تازه اقتضای بیش از این را هم داشت، اما کارهای غلطِ خودِ آدم آن را کم کرد؛ وگرنه خدا بیشتر هم می‌داد. همان آدم مجردِ بی‌همه‌چیز، حالا صاحب همه‌چیز می‌شود. خدا عطا می‌کند.

تبیین نعمت‌های مادی و معنوی الهی

«أَعْطَاكَ اللَّهُ»؛ حالا هر نعمتی که باشد، مادی، معنوی یا هر چیز دیگر. «وَ فَضَّلَكَ»؛ خدا مثلاً نعمتی را به تو داده که به بغل‌دستی‌ات یا به یک عده دیگر نداده است؛ آن نعمت‌ها را بازگو کن. «وَ رَزَقَكَ»؛ آن را روزیِ تو کرده است. «وَ أَحْسَنَ إِلَيْكَ وَ هَدَاكَ»؛ تو را هدایت کرد. هدایتت کرده که مسلمانی و در مسیر اسلام هستی. آمدی در خط اسلام، دین، تشیع و این‌ها؛ این‌ها را آدم باید ابراز کند.

وقتِ ابراز کردن نعمت، برای دیگران هم مفید است و بقیه هم از این نعمت استفاده می‌کنند. در یک جمع وقتی کسی ابراز می‌کند —گاهی ممکن است دیده باشید کسی از باب همین شکرگزاری، نعمتی را که خدا به او داده ابراز می‌کند— این کار در دیگران و در خودِ انسان اثر می‌گذارد. آدم اصلاً ملتفت می‌شود که بله، این عجب نعمتی است.

غدیر؛ تجلی‌گاه شکر بر بزرگ‌ترین نعمت

چرا در روز غدیر به ما گفته‌اند وقتی به هم می‌رسید، اول از همه خدا را شکر کنید؟ برای اینکه خدا شما را در خط امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) قرار داد. اگر چند کیلومتر آن‌طرف‌تر یا این‌طرف‌تر بودی، در یک مملکت دیگر یا در یک خانواده دیگر بودی، یک جور دیگر می‌شدی؛ کاری برای خدا نداشت. می‌توانست آدم را آن‌طرفی کند. هر کسی هم معمولاً به دنبال پدر و مادرش می‌رود؛ هرچه آن‌ها بودند، این هم همان مسیر را می‌رود. اکثر مردم همین‌طور هستند. این نعمت‌ها را آدم باید ابراز کند.

در روز غدیر که بزرگ‌ترین —یکی از بزرگ‌ترین نعمت‌هایی است که خدا به ما داده— این‌ها را یاد داده‌اند. وقتی به هم می‌رسید بگویید: «الحمدلله که خدا ما را در خط امیرالمؤمنین و فرزندانش، همه‌شان، قرار داد.» یک‌امامی، دوامامی، چهارامامی، شش‌امامی و این‌ها نشدیم و از این انحرافات درامان ماندیم. این‌ها مهم است؛ مسئله‌ی شکر، که خدا ان‌شاءالله آن نعمت‌ها را از ما نگیرد. و صلی الله علی محمد.

 

۱. پاداش غذا خوردنِ همراه با شکرگزاری

پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «الطَّاعِمُ الشَّاكِرُ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ كَأَجْرِ الصَّائِمِ الْمُحْتَسِبِ»؛ کسی که غذا می‌خورد و شکرگزار است، اجری مانند روزه‌دار مخلص دارد. آن روزه‌دار روزه می‌گیرد و اجر می‌برد و این شخص می‌خورد و اجر می‌برد؛ چون شاکر است. همچنین فرمودند: «وَ الْمُعَافَى الشَّاكِرُ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ كَأَجْرِ الْمُبْتَلَى الصَّابِرِ»؛ کسی که در سلامت است و شکر می‌کند، پاداشی همانند شخص بلاءدیده و صابر دارد. آن که مریض است یا گرفتاری دارد، با صبر مزد می‌برد و این شخص با شکر مزد می‌برد؛ یعنی در عین نداشتن مریضی، با شکرگزاری همان مزد را دریافت می‌کند. مراتب شکر در آدم‌ها فرق دارد؛ حداقلِ آن همین زبان است و در دل نیز آدم باور دارد که این نعمت را خدا داده است.

۲. حقیقت عبادت؛ از باب شکر است نه ترس!

پیامبر اکرم (ص) در پاسخ به همسر خود که پرسید چرا این‌قدر خود را در عبادت به زحمت می‌اندازید، در حالی که خداوند گناهان گذشته و آینده شما را آمرزیده است، فرمودند: «أَلَا أَكُونُ عَبْداً شَكُوراً؟»؛ آیا من بنده‌ای بسیار شکرگزار نباشم؟ مگر آدم فقط برای گناه باید عبادت کند؟ آیا عبادت فقط برای آن است؟ عبادت از باب شکر است. شکر یعنی آدم خودش را بدهکار می‌بیند. انسان به خاطر چیزهایی که خدا به او داده، بدهکار است. پیامبر اکرم (ص) از این باب عبادت می‌کرد، نه از این باب که یک وقت به جهنم نرود. ایشان آن‌قدر در این بُعد قوی بودند که امام باقر (ع) می‌فرماید ایشان بر نوک پنجه‌های پایشان می‌ایستادند و نماز می‌خواندند.

۳. سنت شکرگزاری متقابل در روابط انسانی

در تورات مکتوب است: «اشْكُرْ مَنْ أَنْعَمَ عَلَيْكَ»؛ از کسی که به تو نعمت و نیکی کرده است سپاسگزاری کن و بی‌تفاوت نباش. «وَ أَنْعِمْ عَلَى مَنْ شَكَرَكَ»؛ از آن طرف، به کسی هم که از تو سپاسگزاری می‌کند، دوباره خیر برسان و در حقش خوبی کن. اگر شکرِ نعمت‌های الهی به جا آورده شود، آن نعمت‌ها از بین نمی‌روند: «فَإِنَّهُ لَا زَوَالَ لِلنَّعْمَاءِ إِذَا شُكِرَتْ». اما همان نعمت، وقتی قدرش دانسته نشود و کفران شود، خداوند آن را می‌گیرد: «وَ لَا بَقَاءَ لَهَا إِذَا كُفِرَتْ». شکر است که نعمت را زیاد می‌کند و مانع از برگشتن و دگرگونی اوضاع زندگی می‌شود. چرا گاهی اوضاع برمی‌گردد؟ چون شکر نمی‌کنیم و کم می‌گذاریم.

۴. بازگو کردن نعمت‌ها؛ عالی‌ترین مرتبه سپاسگزاری

در ذیل آیه شریفه «وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ»، امام صادق (ع) فرمودند معنای آیه این است که نعمت‌های خدا را بگو، ذکر کن و اظهار نما. این همان شکر است. شکر یک وقت با گفتن «الحمدلله» است و یک وقت با ابراز کردن آن نعمت. این‌ها همگی انواع، اقسام و مصادیق شکر و سپاسگزاری هستند. خدای متعال در قرآن می‌فرماید فقط این‌طور نباشد که در دل بگویی، بلکه بازگو کن که خدا چه نعمت‌هایی به تو داده است. گاهی آن‌ها را به زبان بیاور و نام ببر. هرگاه نعمتی به یادت آمد، متذکر آن شو و به دیگران هم بگو. آنچه را خدا به تو عطا کرده، تو را برتری داده، روزی‌ات نموده، احسان کرده و هدایتت نموده است، همه را بازگو کن.

۵. تحول زندگی انسان در سایه فضل الهی

هرچه از اعطای الهی هست، نعمت است. آن زمان که آدم مجرد بود، کم‌رزق و کم‌روزی بود؛ بعد که متأهل شد، خداوند این‌گونه روزی را فرستاد، در حدی که فکرش را هم نمی‌کرد یک روزی زندگی‌اش سر و سامان بگیرد. تازه اقتضای بیش از این را هم داشت، اما کارهای غلطِ خودِ آدم آن را کم کرد؛ وگرنه خدا بیشتر هم می‌داد. همان آدم مجردِ بی‌همه‌چیز، حالا صاحب همه‌چیز می‌شود. خدا عطا می‌کند؛ حالا هر نعمتی که باشد، مادی، معنوی یا هر چیز دیگر. خدا نعمتی را به تو داده که به بغل‌دستی‌at یا به یک عده دیگر نداده است؛ آن نعمت‌ها را بازگو کن که روزیِ تو کرده است.

۶. اثرات شگفت‌انگیز ابراز نعمت در جامعه

خدا تو را هدایت کرد که مسلمانی و در مسیر اسلام هستی. آمدی در خط اسلام، دین و تشیع؛ این‌ها را آدم باید ابراز کند. وقتِ ابراز کردن نعمت، برای دیگران هم مفید است و بقیه هم از این نعمت استفاده می‌کنند. در یک جمع وقتی کسی ابراز می‌کند —گاهی ممکن است دیده باشید کسی از باب همین شکرگزاری، نعمتی را که خدا به او داده ابراز می‌کند— این کار در دیگران و در خودِ انسان اثر مثبت می‌گذارد. آدم اصلاً ملتفت می‌شود که بله، این عجب نعمتی است و متوجه داشته‌هایش می‌شود. به همین دلیل دستور داده‌اند که نعمت‌ها را پنهان نکنید و با یادآوری آن‌ها، روحیه شکرگزاری را در جامعه زنده نگه دارید.

۷. غدیر؛ بزرگ‌ترین تجلی‌گاه شکر بر نعمت ولایت

چرا در روز غدیر به ما گفته‌اند وقتی به هم می‌رسید، اول از همه خدا را شکر کنید؟ برای اینکه خدا شما را در خط امیرالمؤمنین (ع) قرار داد. اگر چند کیلومتر آن‌طرف‌تر یا این‌طرف‌تر بودی، در یک مملکت دیگر یا در یک خانواده دیگر بودی، یک جور دیگر می‌شدی؛ کاری برای خدا نداشت. می‌توانست آدم را آن‌طرفی کند. هر کسی هم معمولاً به دنبال پدر و مادرش می‌رود؛ هرچه آن‌ها بودند، این هم همان مسیر را می‌رود. در روز غدیر که یکی از بزرگ‌ترین نعمت‌هایی است که خدا به ما داده، این‌ها را یاد داده‌اند. وقتی به هم می‌رسید بگویید: «الحمدلله که خدا ما را در خط امیرالمؤمنین و فرزندانش قرار داد.» این مسئله‌ی شکر است تا خدا نعمت‌ها را از ما نگیرد.

1️⃣ مراتب شکر و پاداش شاکران

◽️ برابری اجرِ «طاعمِ شاکر» با «صائمِ محتسب»

◽️ حداقلِ شکر؛ اقرار زبانی، تصدیق قلبی و عدم تخریب عملی

2️⃣ حقیقت عبادت در سیره نبوی

◽️ عبادت از باب شکر و بدهکاری به خدا؛ نه ترس از جهنم

◽️ تجلی شکر در نمازهای طولانی و سیره عبادی پیامبر اکرم (ص)

3️⃣ سنت شکرگزاری در روابط انسانی و آثار آن

◽️ قاعده تورات: سپاسگزاری از منعم و نیکی مکرر به شاکر

◽️ پایداری و فزونی نعمت با شکر؛ کفران و سلب نعمت با نااسپاسی

4️⃣ ضرورت بازگو کردن و اظهار نعمت‌ها

◽️ تبیین آیه «وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ»؛ ابراز انواع و مصادیق شکر

◽️ نام بردن از فضل، رزق، احسان و هدایت الهی در زندگی

5️⃣ تحول زندگی در سایه فضل و هدایت الهی

◽️ عبور از تنگدستی تجرد به گشایش‌های مادی و معنوی تاهل

◽️ شکر بر نعمت اسلام، تشیع و قرار گرفتن در مسیر دین

6️⃣ برکات اجتماعی ابراز شکر در جامعه

◽️ اثرگذاری مثبتِ یادآوری نعمت‌ها بر روح و جان انسان‌ها

◽️ ایجاد انگیزه و توجه عمومی به داشته‌ها و مواهب الهی

7️⃣ غدیر؛ بزرگ‌ترین تجلی‌گاه شکر بر نعمت ولایت

◽️ شکر بر قرار گرفتن در خط امیرالمؤمنین (ع) و اهل‌بیت (ع)

◽️ غدیر؛ یادآورِ فضل الهی در صیانت از انحرافات عقیدتی