روایت هدیه الهی به پیامبر (ص)

تفسیر مفهوم واقعی صبر

شکایت نهی از گلایه و شکایت از پروردگار نزد خلق

درمان کبر و غرور با یاد مرگ

فلسفه دعا و اصرار بر درخواست از خدا

علل تأخیر در اجابت دعا و عواقب پافشاری نابجا

جاء جبرئیل (علیه‌السلام) علی نبی (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و‌ سلم) نازل شد و گفت: «یا رسول‌الله، ان الله تبارک و تعالی ارسلنی الیک بهدیه لم یؤتها احداً قبلك.» جبرئیل پیش پیامبر اکرم آمد و گفت که خدا یک هدیه‌ای فرستاده است که قبل از تو به هیچ کسی نداده بود. قال رسول الله (صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله‌ و‌ سلم): قلت و ما هی؟ [پیامبر فرمود:] چیست؟ قال: الصبر و احسن و احسن منه. [جبرئیل گفت:] صبر؛ و بهتر از صبر.

روایت هدیه الهی به پیامبر (ص)

قلت و ما هو؟ [پیامبر فرمود:] آن بهتر چیست؟ قال: الرضا و احسن منه. [جبرئیل] گفت: رضا و رضایت؛ و بهتر از آن.

قلت و ما هو؟ [پیامبر فرمود:] آن بهتر چیست؟ قال: الزهد و احسن منه. [جبرئیل] گفت: زهد؛ و بهتر از آن.

قلت و ما هو؟ [پیامبر فرمود:] آن بهتر چیست؟ قال: الاخلاص و احسن منه. [جبرئیل گفت: اخلاص؛ و بهتر از آن.]

قلت و ما هو؟ [پیامبر فرمود:] آن بهتر چیست؟ قال: الیقین و احسن منه. [جبرئیل گفت: یقین؛ و بهتر از آن.]

قلت و ما هو؟ [پیامبر فرمود:] آن بهتر چیست؟ قال: ان مدرجه ذلک التوکل علی الله عزوجل. [جبرئیل گفت: همانا نردبان و پایه همه این‌ها، توکل بر خدای عزوجل است.] آن که از همه بالاتر بود، رسید به این‌جا. حالا یکی‌یکی این‌ها را تفسیر می‌کنیم.

تفسیر مفهوم واقعی صبر

قلت: یا جبرئیل، فما تفسیر الصبر؟ قال: تصبر فی الضراء کما تصبر فی السراء. در حالت خوشی و راحتی و وقتی اوضاع خوب است، همه صابرند. صبر در آن موقع که چیز [خاصی] نیست؛ اما یک وقت اوضاع که یک چیزهایی پیش می‌آید و پا می‌گذارند روی سیم اعصاب آدم، آن‌جا صبر معلوم می‌شود. می‌گوید همان‌جوری که آن‌جا که حالت جاز است، صبوری؛ این‌جا هم همان‌جور باید صبر داشته باشی. نه این‌که تو خوشی و راحتی صبوری مثلاً، خب این به چه کاری صبر است؟ در گرفتاری‌ها زود به هم می‌ریزی.

و فی الفاقه کما تصبر فی الغناء. یک وقت وضعت خوب است، پول تو جیبت کافی است و احساس خوبی داری و دستت پر است؛ یک وقت هم نیست. آن وقتی که نیست، یک چیزهایی از بی‌صبری برای آدم پیش می‌آید. می‌گوید عین همان وقتی که بود، آن وقتی هم که نیست، باید صبر داشته باشی.

و فی البلاء کما تصبر فی العافیه. در حالت عافیت که هیچ بلایی الآن گریبان‌گیرت نیست، حالت خوش است؛ آن وقتی هم که مبتلا می‌شوی، باید عین همین حالتت باشد.

بعد یک، یکی از مصادیقش را می‌گوید: فلا یشکو حاله عند الخلق بما یصیب من البلاء. به بلایی و گرفتاری مبتلا شده، شکایتش را پیش خلق نیارد. پیش خلق، آدم شکایت نکند. شکایتی که آدم‌ها می‌کنند، از یک گرفتاری‌شان می‌نشینند پیش همه می‌گویند که آی این‌جور شده و حالم این‌جوری است و نمی‌دانم وضعم فلانه؛ این‌ها گله و شکایت است که آدم پیش خلق می‌برد. خوب نیست، بد چیزی است.

نهی از گلایه و شکایت از پروردگار نزد خلق

امام صادق (علیه‌السلام) فرمودند که: من شکا مصیبه نزلت به، فانما یشکو ربه. کسی آمد یک مصیبتی و گرفتاری بهش دچارش شده، برود پیش این و آن شکایتش را بکند و اظهار ناراحتی می‌کند و اظهار اندوه و گرفتاری می‌کند که: آره این‌جورم. هستند دیگر، مریض است می‌آید می‌گوید: نه، چی بگم، حالم مریضم، پول ندارم، نمی‌دانم فلان شده، آن این‌جور شده، آن‌یکی آن‌جور شده، آن‌جای کار لنگ شد. یک حالتی آدم‌ها می‌گیرند و خودشان شروع می‌کنند گله و شکایت کنند. کسی که گله و شکایت بکند از گرفتاری که پیدا کرده، دارد از کی گله و شکایت می‌کند؟ ربه؛ دارد از خدا گله و شکایت می‌کند.

بالأخره تنظیم شده است. یک خیلی‌اش هم تأثیر خودت است، چوب پیشین است که خدا گذاشته پشت سر کار خودت. از کی گله و شکایت می‌کنی؟ چون در آن حالت که آدم از خودش گله نمی‌کند. از این بلا و گرفتاری‌هایی که درست شده [شاکی است]. دقت هم بکنی، دیگر گرفتاری‌ها درست شدن‌شان را مردم، این چیزها را نسبت نمی‌دهند به خود آدم؛ همان‌طور که خود آدم نسبت نمی‌دهد به خودش و راز خود را می‌دهد به خدا. آن‌جا که آدم کم می‌آورد، می‌گذارد می‌گوید: خب، هی، خدا دیگر حالا چی مقدر کرده است؛ خدا دیگر یک جوری خواست برام؛ مثلاً. یعنی این‌ها را می‌اندازد گردن خدا.

این هم از مصادیق بی‌صبری است. صبر خیلی مهم است. در قرآن کریم از اوصافی است که خدا هر جا که گفته صابر، گفته من وقت چک بهش می‌دهم می‌گویم خودت هر چی می‌خواهی بنویس، پروردگار. از چیزهای مهم و اساسی در زندگی انسان است. تواصوا بالصبر؛ اساسی‌ترین ویژگی‌های کسانی که عباد صالحی که دارند سود می‌برند از زندگی، این است که زیاد بقیه را به صبر می‌کشانند. چون خیلی گرفتاری‌ها علاج اساسی گاهی پیدا نمی‌کند که الآن بری بگویی آقا من یک گرفتاری دارم، الآن هم یک نسخه بهت بدهند و فردا شب خوب شده باشی و تمام. بعضی‌اش را باید صبر کنی. حالا یا با همین صبرت درست می‌شود یا درست‌ هم نمی‌شود، باز باید صبر کنی. باید تحمل کنی. یک سری حتماً هر کسی، حتماً بلااستثنا گرفتاری‌هایی تو زندگی‌اش همیشه باهاش مواجه می‌شود که فقط تنها راه مواجه با آن، صبر و تحمل است. هیچ راه دیگری هم نیست. یک راه درمانی گاهی وقت‌ها نیست؛ بعضی‌اش درمان می‌شود، بعضی‌اش هم درمان نمی‌شود. درمانش برای آدم به صبر آدم است، به حلم آدم است.

که آدم قرآن وقتی می‌خواند، آدم می‌بیند خدا نسبت به صابرین [می‌فرماید]: وبشر الصابرین الذین اذا اصابتهم مصیبه فلان اولئک علیهم صلوات من ربهم و رحمه. این‌ها باران رحمت الهی رو سرشان هم می‌ریزد. مشمول رحمت خدا می‌شوند؛ صلوات خدا، رحمت خدا، همه چیز شامل حال‌شان می‌شود. پس صبر از پایه‌های اساسی تو زندگی آدم است؛ چه در مشکلاتش، چه در ترک گناهش، بعضی گناه‌ها مخصوصاً این‌جوری است دیگر، چه در انجام واجباتش، چه در ادامه دادنی عباداتش، چه در درسش. یک پایه‌های اصلی طلبه‌گی هم صبر است. طلبه‌هایی که صبر دارند... این طلبه‌گی خیلی وقت‌ها دیر جواب می‌دهد، معمولاً این‌جوری است دیگر. سال‌ها آدم همین‌جور بند چیزهایی و مقدماتی است. آن‌ها می‌روند دانشگاه با ۴ سال، ۵ سال، ۶ سال، ۷ سال دکتر می‌شوند، این نه، ۱۰ ساله هنوز دارد مقدمات می‌خواند. دیر جواب می‌دهد.

در زندگی هم همین‌جور است؛ مشکلاتی هست، زنه بدخلق است، زنه نمی‌دانم فلان است، صبر می‌خواهد. بچه‌هه فلان است، صبر می‌خواهد. پدر مادر یک جور، صبر می‌خواهد. خود آدم یک جور خودش است، بله، خودش یک‌جوری است. بقیه هم همین‌جور؛ با افراد، صبر می‌خواهد. کارهای آدم، صبر می‌خواهد. خیلی وقت‌ها کار آدم، نقشه و برنامه آدم آن‌جور که می‌خواهد پیش نمی‌رود، از این یک جور دیگر است. صبر می‌خواهد.

خلاصه سر تا پای زندگی دنیا چون حفت یا محفوفة بالمکاره، خود دنیا این‌جوری است. با خوشی تویش خیلی نیست، معنی ندارد؛ مثلاً ما یک روزی خوش بشویم، نیست. این خوشی خیلی دوام ندارد. باهاش، با این چیزها پر شده است. خب، این مکاره، یک چیزهای بد، این چیزهایی که ناخوشایند آدم است، صبر می‌خواهد.

پس این‌قدر مهم است؛ همین عبادت که آدم می‌کند، دوامش صبر می‌خواهد تا عادت بشود برای آدم، تا تثبیت بشود در یک عبادتی؛ صبر می‌خواهد. از خیلی چیزهای حلال گاهی گذشته‌اش صبر می‌خواهد. بعضی حلال‌ها که آدم باید بگذرد که گرفتار چیز بدتری نشود، صبر می‌خواهد.

فلا یشکو... تصبر فی الضراء کما تصبر فی السراء و فی الفاقه کما تصبر فی الغناء و فی البلاء کما تصبر فی العافیه فلا یشکو حاله عند الخلق بما یصیب من البلاء. پیش خلق خدا نرود زبان به شکایت، خیلی ناامید می‌شود، خدا آدم را ول می‌کند. می‌رود آدم پیش خلق، زبان به گله و شکایت باز می‌کند، دارد از خدا پیش مخلوق خدا [نامفهوم - ۱۹:۰۲].

درمان کبر و غرور با یاد مرگ

آن‌های دیگر هم هست، بله، گفتار؛ آن‌ها را بعداً. نسبت به غرور هم در روایت هست آدم یا یک چیزی دارد مغرور می‌شود بهش. با یک چیزهایی خیلی ساده این غرور آدم، پنچرش کرده توی روایات. قل لصاحب العلم... مثلاً یک کسی یک مقدار علمش زیاد می‌شود، به علمش مغرور می‌شود. لا یغتر بکثره علمه. یک وقت به کثرت علمت مغرور نشوی؛ فان اغتر... اگر یک وقت دچار آن حالت شدی، یک سؤال جواب بده، شما که خیلی علم داری. سؤالش هم خیلی ساده است: متی یموت؟ یعنی چی؟ یعنی کی می‌میری؟ شما که خیلی علم داری بفرمایید ببینیم کی می‌میری. علم آدم هر چی هم باشد، یک سؤال به این سادگی و دو کلمه‌ای را نمی‌تواند جواب بدهد.

و قل لصاحب العز القوی لا یغتر بقوته. یک کسی خیلی زورش زیاد بود، بهش بگو به این زور بازویت گول نخور؛ فان اغتر بقوته... یک کار بکن. چیکار کن؟ فلیطفی الموت عن نفسه. خیلی زورت زیاد است، این مرگ را پس هلش بده عقب. خیلی زور داری دیگر، این نگذار بیاید سراغت. چیزهایی که آدم بهشان مغرور می‌شود، یک وقت فکر می‌کند یک خبری است، همینه‌ دیگر واقعیتش. به یک کمترین چیزی تمام می‌شود بالأخره.

فلسفه دعا و اصرار بر درخواست از خدا

من رجا معروفی، الح فی مسألتی. اگر یک وقت یک چیزی می‌خواهید، خوبی می‌خواهید، هر چی؛ پول می‌خواهید، ماشین می‌خواهید، چیز بهتر از پول و ماشین می‌خواهید، پایین‌تر می‌خواهید، بالاتر، هر چی خیلی براتون مهم است می‌خواهید، الح فی مسألتی؛ اصرار کنید درخواست‌تان و دعایتان را. هر چی براتون مهم است. حالا آدم به مقدار وسعت نظرش و ایمانش و همتش یک چیزی می‌خواهد، ته خطش بالأخره همان حد است دیگر، همان چیزی است که فکرش را گرفته، برایش مهم است، اساسی احساس می‌کند این است. به هر حال من رجا معروفی، الح فی مسألتی؛ شما اصرار بکن در دعا، بخواه.

و انی لست بغافل عن خلقی. خب، حالا شما می‌خواهی، یک وقت هر چی هم اصرار می‌کنی خدا نمیدهد؛ خدا می‌فرماید که من غافل که نیستم، می‌بینم، خبر دارم شما می‌خواهی. و لکن احب ان یسمع ملائکتی زجیج الدعاء من عبادی و تری حفظتی تقرب بنی آدم الی بما انا مقویهم علیه و مسببه لهم. من این را دوست می‌دارم که ملائکه من، صدا و ضجه دعای بنده‌هایم را بشنوند تو این اصراری که دارند؛ و این ملائکه تقرب بنی‌آدم به من را با دعا ببینند. نکته‌اش سر همین‌جاست که این اصرار آدم در دعا چیه؟ سبب تقرب آدم به خداست؛ یعنی غیر از آن چیزی که آدم از خدا می‌خواهد، خود همین اصرار چیه؟ مقربه به خداست. که آدم اصرار می‌کند روی چیزی به خدا، آن چیزه خودش حالا یک چیزی هست دیگر، بالأخره مهم‌تر از آن این است که این، این فایده در آدم حاصل بشود که و الا خب اصرار نمی‌کرد، از این راه تقرب محروم بود دیگر. این هم یک راه تقرب.

خب خیلی‌ها هم این راه به رویشان باز می‌شد. کسانی که ممکنه عمری هم هیچ‌وقت اهل نماز و هیچ کار دینی نیستند، یک وقت یک گرفتاری پیدا می‌کنند، خیلی اهل چی می‌شوند؟ اولین چیزی که آدم‌ها بهش متوسل می‌شوند، دعاست. یعنی آن‌هایی هم که نمازخوان نیستند، روزه‌گیر نیستند، هیچی نیستند، یک‌دفعه بچه‌اش سرطان بگیرد، نمی‌دانم چطور بشود، چطور می‌شود؟ اول از همه یک راه، دم‌دست‌ترین و بهترین راه که آدم‌ها سریع با خدا ارتباط می‌گیرند، از راه دعا و از این راه است. و چقدر کسانی که آدم می‌بیند و دیده و باز هم هست که در اثر یک مشکل بزرگی که براتون پیش آمد و این باب را، این باب دعا به رویشان باز شد، یک مقدمه‌ای شد یک ذره بیشتر برود طرف خدا. می‌بیند آدم مثلاً طرف بچه‌اش مرد، یک ذره بیشتر حواسش را جمع کرد، یک ذره بهتر شد؛ نماز نمی‌خواند، نمازخوان شد مثلاً. حالا شاید حاجتش هم نیامد دستش‌ها، یعنی بچه‌اش هم مرد مثلاً، یا آن حاجته خدا بهش نداد. اما چون متأسفانه آدم‌ها این‌جوری‌ان که در حال معمول با خدا، نسبت به خدا توجه خاص ندارند؛ چه نمازخوان و چه نمازنخوان‌ها. نمازخوان‌ها هم نماز می‌خوانند، اما توجه، لب آن توجه و التفات و یاد را ندارند نسبت به خدا. نمازهاشون سر تا پا غفلت است؛ عبادات‌شون سر تا پا غفلت است، کلاً توی باغ دیگر است. یعنی روزها برای آدم می‌گذرد و آن توجه خاص به خدا را آدم نمی‌کند، ولو نماز می‌خواند؛ اما آن را ندارد. آن چیزی که آدم را می‌اندازد تو آن توجه، آن آن گرفتاری‌هاست. یعنی ما این‌قدر بدبختیم که خدا برای این‌که یک مقداری از آن توجه‌ها نصیب حال‌مون [بشود]، چون آن توجه‌ها آدم‌ها را نگه می‌دارد و الا آدم‌ها به مرور از بین می‌روند و هی بدتر می‌شوند، آن حالت، آدم‌ها را بیشتر می‌برد طرف خودش؛ راهش چیه؟ راهش گرفتار کردنه‌. گرفتار بشود تا مجبور بشود با خدا آن توجه را بکند. خیلی‌ها، خیلی‌ها هم دیگر کیک‌شون نمی‌گیرد طوری، فرقی هم نمی‌کند براشون، اما بعضی‌ها چی؟ از همین استفاده می‌کنند.

علل تأخیر در اجابت دعا و عواقب پافشاری نابجا

لذا یک جهت تأخیر در اجابت دعای آدم، همینه‌؛ چون خدا می‌داند این الآن بهش دادی خب تمام شد دیگر، همان آدم سابق. یک ذره معطّل بشود تو این حاجتش. می‌گن الآن فلان کار را کردی خدا حاجتت را می‌داد، اما این می‌بیند من الآن کردم هم الآن نداد. در حالی‌که هم الآن که کردی مهرش را زدند که بهت بدهند، اما یک وقت چند وقت تأخیر می‌اندازند. یک ۴ روزی یک ذره تمرین کنه توجه به خدا را. این‌جوری می‌شود بالأخره.

بعضی‌ها به‌خاطر این؛ بعضی‌ها هم خدا نمیدهد. چرا؟ ابن آدم تسألنی فامنعک لعلمی بما ینفعک. یک وقت هم یک چیزایی را می‌خواهی، من هم نمیدهم بهت. چرا؟ چون می‌دانم نفعت نیست، به صلاحت نیست بهت بدهم. این به صلاحت نیست. این را الآن من بهت بدهم، فکر می‌کنی، شما همینو خودش را داری نگاه می‌کنی می‌بینی خوب چیزیه، پشتش را خبر نداری چیه، به سرت می‌آید. ثم تله علی بالمسأله؛ خب می‌خواهی نمیدهم و اصرار می‌کنی. اصرار می‌کنی، من میدم دیگه. فاعطیتک. فاعطیتک ما سألت؛ آن چیز که می‌خواهی اصرار کردی و که صلاحت نمی‌دانستم، ولی اصرار می‌کنی بهت میدم دیگه. مشکل چیه؟ فتستعین به علی معصیتی. همان که نمی‌خواستم بهت بدهم، خودت اصرار کردی گرفتی را می‌اندازی تو کار معصیت. فاهم بهتک سترک. تا یک جایی وقتی، وای تا آدم معصیت می‌کند، تا یک جایی خدا می‌پوشاند؛ بعد یک وقت پرده را می‌زند کنار. فتدعونی فاستر علیک. بعد می‌خواهی که این افتضاحی بار آمده، پوشانده بشود مثلاً. چون یک وقتایی گناه آدم می‌زند بیرون، معلوم می‌شود. بعد همه می‌فهمند آدم چیکار کرده. آدم دوباره پشتش دعا می‌کند: خدایا بپوشونش، آن سببه را از من بگیر مثلاً. فکم من جمیل اصنع معک و کم من قبیح تصنع معی. می‌گوید کلاً رابطت با من این‌جوریه دیگه. بهت نمیدهم، اصرار می‌کنی؛ می‌دانم به صلاحت نیست. اصرار می‌کنی، بهت میدم، می‌اندازی تو معصیت. حالا انداختی تو معصیت بعد می‌گویی درستش کن، عوارض تو... آثار معصیتت را می‌گویی حالا درستش کن؛ خراب شد دیگه. یوشک ان اغضب علیک غضبه لا ارضی بعدها ابدا.

خلاصه حواست باشد، یک وقت در اثر معصیت ممکنه‌ چیزایی را بخواهی تو همان حین معصیت من هم بهت بدهم، اما دچار غضبی می‌شوم، می‌شوی از جانب من که هیچ‌وقت پشت سرش رضایت من حاصل نمیشه؛ چون بعضی وقت‌ها خصوصاً چیزایی را از خدا، خدا داده، بعد دیگر برنگشته طرف خدا. وضعش خیلی توپ شده دیگر رفت، دیگر برنمی‌گشته، همان نداشت راحت‌تر بود. خیلی وقت‌ها آدم نداشته باشد خیلی چیزا را راحت‌تره، از آن حرص و ولعی که باید داشته باشی بری تأمینش کنی. می‌رود تأمینش کند با آب و آتش می‌زند درستش کند، گرفتار می‌شود. ان‌شاءالله خدا توفیق مرحمت کنه، ما را هدایت کنه. و صلی الله علی محمد.

 

۱. ملاک واقعی صبر در گرفتاری‌ها

در حالت خوشی، راحتی و زمانی که اوضاع خوب است، همه صابر هستند. صبر در آن موقع کار دشواری نیست؛ اما زمانی که اوضاع دگرگون می‌شود، سختی‌ها پیش می‌آیند و فشارهای روانی به اوج خود می‌رسند، عیار واقعی صبر مشخص می‌گردد. همان‌گونه که در زمان آسایش و رفاه صبوری می‌کنید، در هنگام سختی نیز باید همان‌طور استقامت داشته باشید. اگر تنها در خوشی صبور باشید، این صبر ارزشی ندارد؛ چرا که ملاک اصلی آن است که در گرفتاری‌ها زود به هم نریزید و خود را کنترل کنید.

۲. برابری رفتار در تنگدستی و توانگری

انسان باید در هنگام تنگدستی و فقر همان‌گونه صبر پیشه کند که در زمان غنا، ثروت و بی‌نیازی رفتار می‌کرد. وقتی وضع مالی شما خوب است و دست‌تان پر است، احساس رضایت دارید؛ اما در زمان نداری، زمینه‌های بی‌صبری فراهم می‌شود. بر اساس آموزه‌های دینی، همان‌طور که در زمان وفور نعمت آرامش داشتید، در زمان فقدان آن نیز باید صبور باشید. همچنین در هنگام بلا و مصیبت، حالت روحی شما باید دقیقاً مشابه زمان عافیت و سلامت کامل باشد و تغییر نکند.

۳. ممنوعیت شکایت از بلا نزد خلق

یکی از مهم‌ترین مصادیق صبر این است که انسان در هنگام مواجهه با بلا و گرفتاری، شکایت خود را پیش خلق نبرد و نزد مردم گله نکند. شکایتی که مردم معمولاً انجام می‌دهند—این‌که در زمان بروز مشکلات نزد دیگران می‌نشینند و از بدحالی و نابسامانی وضع خود سخن می‌گویند—همگی از مصادیق گله و شکایت نزد مخلوق است. این رفتار بر اساس تعالیم اخلاقی ممدوح نیست و پسندیده کمال انسانی نمی‌باشد؛ چرا که گلایه از خالق نزد مخلوق، امری ناپسند است.

۴. حقیقت گله‌گذاری از تقدیر الهی

طبق فرموده امام صادق (علیه‌السلام)، هر کس از مصیبتی که به او رسیده است نزد مردم شکایت کند، در حقیقت از پروردگار خود شکایت کرده است. وقتی انسان نزد این و آن گله‌گذاری و اظهار اندوه می‌کند که بیمار است، پول ندارد یا کارهایش گره خورده، در واقع به درگاه الهی معترض شده است. مردم معمولاً در زمان کم آوردن، مشکلات را به خدا نسبت می‌دهند و می‌گویند تقدیر چنین بود؛ یعنی گناه بی‌صبری خود را به گردن حکمت الهی می‌اندازند که این نشان از ضعف ایمان دارد.

۵. ضرورت صبر در امور مختلف زندگی

صبر از پایه‌های اساسی در تمام شئون زندگی انسان است؛ چه در مواجهه با مشکلات، چه در ایستادگی برای ترک گناهان، چه در انجام واجبات و استمرار عبادات، و چه در مسیر تحصیل علم و دانش. به عنوان نمونه، مسیر طلبگی و علم‌آموزی دیر جواب می‌دهد و سال‌ها خون‌دل خوردن و صبر بر مقدمات را می‌طلبد. در روابط خانوادگی نیز با همسر بدخلق، فرزند ناسازگار یا والدین پیر، همواره به صبر نیاز است. انسان باید بداند که کارهای دنیا همیشه طبق نقشه و برنامه او پیش نمی‌رود.

۶. حقیقت دنیا و ضرورت شکیبایی

سر تا پای زندگی دنیا با ناگواری‌ها و سختی‌ها آمیخته شده است و ماهیت آن با خوشیِ مطلق و پایدار همخوانی ندارد. خوشی‌های دنیا دوام چندانی ندارند و مسیر زندگی همواره با موانع پر شده است. در برابر این ناخوشایندی‌ها، تنها راه چاره صبر است. حتی تداوم عبادات و تثبیت آن‌ها در وجود انسان، نیازمند شکیبایی است تا به عادت تبدیل شوند. گاهی نیز برای عبور از امور حلال—به جهت پیشگیری از ابتلای به گناهان بزرگ‌تر—باید صبورانه از حق خود گذشت.

۷. فلسفه بلاها و ایجاد توجه به خدا

از آن‌جا که انسان‌ها در حالت عادی و رفاه، توجه خاص و یاد حقیقی نسبت به خدا ندارند و حتی نمازهایشان گاهی با غفلت آمیخته است، خدا برای بیداری آن‌ها مقداری سختی و گرفتاری در زندگی‌شان قرار می‌دهد. این گرفتاری‌ها زمینه‌ساز توجه عمیق‌تر به پروردگار می‌شوند. مشکلات بزرگ می‌توانند مقدمه‌ای برای هدایت انسان و اصلاح رفتار او باشند؛ به طوری که فرد غافل را به سمت نماز و یاد خدا سوق دهند. در واقع، ابتلائات راهی برای نجات انسان از غفلت مستمر هستند.

1️⃣ نزول جبرئیل و هدیه بی‌نظیر الهی

• ◽️ پیام جبرئیل و مرتبت والای هدیه آسمانی به پیامبر (ص)

• ◽️ توکل بر خدا به عنوان نردبان و پایه تمام ارزش‌ها

2️⃣ حقیقت و تفسیر کاربردی صبر

• ◽️ پایداری در «ضراء» (سختی) بسان استقامت در «سراء» (آسایش)

• ◽️ سنجش عیار واقعی شکیبایی در هنگام دگرگونی اوضاع

3️⃣ برابری رفتار در تنگدستی و توانگری

• ◽️ صبوری در «فاقه» (نداری) همانند آرامش در «غناء» (ثروت)

• ◽️ ثبات روحی در هنگام ابتلا به بلا مشابه زمان عافیت و سلامت

4️⃣ ممنوعیت گله و شکایت نزد خلق

• ◽️ نهی از باز کردن زبان به گله و شکایت نزد مخلوق

• ◽️ مفهوم حقیقی شکایت از مصیبت به عنوان گله از پروردگار

5️⃣ ضرورت صبر در شئون و ابعاد زندگی

• ◽️ جایگاه صبر در ترک گناه، انجام واجبات و مسیر طولانی طلبگی

• ◽️ مواجهه با ناسازگاری‌های خانوادگی و عدم تحقق برنامه‌های شخصی

6️⃣ ماهیت دنیا و آمیختگی با ناگواری‌ها

• ◽️ حقیقت دنیا و محفوف بودن آن به «مکاره» (سختی‌ها و ناخوشی‌ها)

• ◽️ لزوم صبر برای تداوم عبادات و گذشتن صبورانه از برخی حلال‌ها

7️⃣ فلسفه ابتلائات، اصرار در دعا و عواقب معصیت

• ◽️ «الحاح» (اصرار) در دعا مایه تقرب به خدا و بیداری از غفلت

• ◽️ عواقب پافشاری بر حاجت نامناسب و سقوط در مهلکه معصیت