شرح روایتی از کتاب عیون اخبار الرضا (ع) در تقابل محبت الهی و معصیت انسانی

 بررسی روایت جلسه گذشته و حقیقت غضب

 روایت جدید از کتاب عیون اخبار الرضا (ع)

مفهوم «تحبّب» و «تمقّت» در رابطه انسان و خدا

نزول خیر الهی و صعود شرّ انسانی

نمک‌شناسی و قضاوت منصفانه

 شدت بغض خداوند از نفاق و عالم بی‌عمل

 

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ الْحَمْدُ للَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سَیِّدِنَا وَ نَبِیِّنَا أَبِی الْقَاسِمِ مُحَمَّدٍ وَعَلَى أَهْلِ بَیْتِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ الْمَعْصُومِینَ سِیَّمَا بَقِیَّهَ اللَّهِ فِی الْأَرَضِینَ وَ لَعْنَهُ اللَّهِ عَلَى أَعْدَائِهِمْ أَجْمَعِینَ مِنَ الْآنَ إِلَى قِیَامِ یَوْمِ الدِّینِ

بررسی روایت و حقیقت غضب

روایت جلسه قبل که خواندیم، روایت پرمحتوا و خیلی قشنگی بود. واقعیتِ یک سری از مسائل را خدا به انبیایش نشان داد.

غضب را خدا در قالب یک کوهی نشان داد؛ به این معنا که این شدت و هیبت، ممکن است در آدم ظاهر بشود و آن‌قدر اوج بگیرد که شدید، سخت و سنگین باشد. اما اگر آدم تصمیم بگیرد آن را کنترل کند، مثل خوردن یک لقمه است. کار سختی نیست؛ [گرچه در ظاهر] سخت نشان می‌دهد.

و عاقبتش [این است] که آدم می‌بیند با کظم غیظ، غضب را کنترل کرد و از آن آفتی که در سایه غضب برایش پیدا می‌شد دور شد و دچارش نگشت، خب خوشحال می‌شود.

گاهی آدم طعم ایمان را در همین‌جاها می‌چشه. آدم طعم ایمان را خیلی در عبادات نمی‌چشد؛ چون عبادات ما از لحاظ کیفیت خیلی پایین است. طعم ایمان را در همین اخلاقیاتی که آدم با آن‌ها سر و کار دارد و منشأ گناهان کبیره می‌شود، در آن‌جاها می‌چشد.

یکی از این‌ها همین بحث غضب و عصبانیت است. یک حالی دارد که خیلی‌ها را همین زمین می‌زند. یعنی آدم کلی زحمت می‌کشد و تصمیم می‌گیرد، اما یک‌جا خلاصه این غضب کارش را بدجور خراب می‌کند. می‌زند کاسه‌کوزه زحماتش را خراب می‌کند؛ یک چیزی می‌گوید، یا یک کاری می‌کند و کار خراب می‌شود. لذا فرمودند کنترلش کن که مثل همان لقمه می‌شود.

یکی دیگر [از مسائل]، عمل صالح بود که در قالب آن تشت طلا نشان داده شد. عمل صالح طلاست و از طلا هم بهتر است. اما قاعده‌اش این است که آدم عمل صالح را آن مقداری که می‌تواند و مقدورش هست، مخفی کند. کاری را که می‌خواهد بقیه ببینند و بدانند، انجام ندهد. بقیه همین هستند دیگر؛ خاصیتی از آن‌ها در نمی‌آید که بخواهند به آدم چیزی بدهند. اگر آدم این کار را [برای خدا] بکند، خدا یک جایی جبرانش می‌کند.

روایت جدید از کتاب عیون اخبار الرضا (ع)

روایت بعدی در کتاب عیون اخبار الرضا (علیه‌السلام) است؛ از امام رضا (علیه‌السلام) که فرمود پدرشان امام کاظم (علیه‌السلام) فرمودند: «قال رسول الله (صلی الله علیه و آله):»

[اللهم صل علی محمد و آل محمد]

پیغمبر اکرم از قول خدای متعال [نقل فرمودند]: «یَابنَ آدَمَ ما تَصفِنی»؛ ای بنی‌آدم، خیلی بی‌انصافی!

خدای متعال با آدم رک حرف زده است. چند بار در قرآن کریم [به انسان] تشر زده است. مرگ را که ما داریم می‌گوییم مرگ بر کی، خدا اول به خودمان گفته است؛ فرموده مرگ به خودت: «قُتِلَ الإِنسانُ». یک صفاتی در انسان‌ها هست که آن صفات این‌قدر بد است که خدا علیه‌شان شعار داده و مرگ را نثار انسان‌ها کرده است.

حالا این‌جا هم همین‌طور است. این‌جا هم فرمود خیلی بی‌انصافی: «اَتَحَبَّبُ اِلَیکَ بِالنِّعَمِ وَ تَتَمَقَّتُ اِلَیَّ بِالمَعاصی».

مفهوم «تحبّب» و «تمقّت» در رابطه انسان و خدا

«تحبّب» یعنی آن کاری که آدم انجام می‌دهد تا محبتش را به کسی نشان بدهد. آدم به یک کسی محبت دارد، یک کاری هم می‌کند تا این محبت را به او نشان بدهد؛ به این می‌گویند تحبب.

مقابلش «تمقّت» و عکس آن است. یک‌وقت آدم از کسی خیلی بدش می‌آید و یک کاری می‌کند تا این بغض و کینه درونی را به او نشان بدهد.

یک‌وقت محبت در قلب است و بروزی ندارد؛ یک‌وقت کینه و ناراحتی از کسی در دل است و بروزی ندارد. اما یک‌وقتی ما به دنبال این هستیم که محبتمان را به طرف اثبات کنیم و نشان بدهیم؛ و از آن طرف، به دنبال این هستیم که این کینه و دشمنی قلبیمان را ابراز کنیم که این می‌شود دشمنی.

خدا می‌فرماید در آن بُعدِ محبت، کار من نسبت به شما این‌گونه است؛ من محبتم را به شما نشان می‌دهم و اثبات می‌کنم: «اَتَحَبَّبُ اِلَیکَ بِالنِّعَمِ»؛ با نعمت‌هایی که به تو می‌دهم. از نفس کشیدنت تا تمام سر تا پایت شروع می‌شود، تا همه چیزهایی که اصلاً نمی‌توانی خیلی‌هایش را بفهمی و به آن توجه نداری. من با این نعمت‌هایی که دارم به تو می‌دهم، دارم این محبت را به تو نشان می‌دهم.

عوضش تو چه کار می‌کنی؟ «وَ تَتَمَقَّتُ اِلَیَّ بِالمَعاصی»؛ تو هم به من یک چیز دیگر را اثبات می‌کنی و خلافش را نشان می‌دهی. تو اثبات می‌کنی که با من دشمنی. با چه چیزی؟ با گناه. با معصیت، اثبات دشمنی می‌کنی. خب این بی‌انصافی است دیگر؛ «ما تَصفِنی» یعنی خیلی بی‌انصافی.

نزول خیر الهی و صعود شرّ انسانی

«خَیری اِلَیکَ مُنزَلٌ وَ شَرُّکَ اِلَیَّ صاعِدٌ»؛ خیر من دائم به تو نازل می‌شود و می‌رسد، و شرّ تو هم همین‌طور بالا می‌آید. هر چه بالا می‌آورند، عمده‌اش شر است و غالبش شر.

«وَ لا یَزالُ مَلَکٌ کَریمٌ یَأتینی عَنکَ فی کُلِّ یَومٍ وَ لَیلَةٍ بِعَمَلٍ قَبیحٍ»؛ آن‌چه دائم از جانب تو اتفاق می‌افتد این است که یک فرستاده و ملک بزرگواری، هر شبانه‌روز بالاخره یک مقداری و یک تعدادی کار قبیح و غلط از تو برای من می‌آورد.

وقتی آدم گناه می‌کند، ملک کریمی هست که آن را می‌نویسد. «کریم» یعنی بزرگوار. یک بزرگواری گناه آدم را ثبت می‌کند و می‌برد پیش بزرگوارتر از همه، یعنی اکرم‌الاکرمین. می‌گوید کارت این است؛ این برنامه تو در ازای [نعمت‌های] من است. یک ملک کریمی هست، یک بزرگواری که گناه را تحویلش می‌دهیم و می‌گوییم برسون بهش.

نمک‌شناسی و قضاوت منصفانه

«یَابنَ آدَمَ لَو سَمِعتَ وَصفَکَ مِن غَیرِکَ وَ اَنتَ لا تَعلَمُ مَنِ المَوصوفُ لَسارَعتَ اِلی مَقتِهِ»؛ اگر این اوضاعی را که خودت داری، یک کسی می‌آمد و همین اوصاف تو را برایت نقل می‌کرد، منتها نمی‌گفت موصوف کیست؛ همین کارهایی را که تو می‌کنی می‌آمدند می‌گفتند یک کسی هست که در مقابل خدا این‌جوری عمل می‌کند؛ در مقابل خدایی که آن‌طور نعمت می‌فرستد و هوای آدم را دارد، کارش این است؛ آن‌وقت تو چه کار می‌کردی؟

«لَو سَمِعتَ وَصفَکَ مِن غَیرِکَ وَ اَنتَ لا تَعلَمُ مَنِ المَوصوفُ لَسارَعتَ اِلی مَقتِهِ»؛ اگر نمی‌دانستی موصوف کیست، خیلی با او دشمن می‌شدی و نسبت به یک چنین کسی که این‌قدر نمک‌نشناس و بی‌انصاف است، بغض می‌گرفتی.

شدت بغض خداوند از نفاق و عالم بی‌عمل

خودت حساب کن ببین در مقابل خدا چطور هستی. ما در مقابل خدا چه می‌فرستیم و خدا در مقابل، برای ما چه کار می‌کند. خدا محبتش را اظهار می‌کند و ما بغضمان را اظهار می‌کنیم. «لَسارَعتَ اِلی مَقتِهِ»؛ خیلی با او بد می‌شدی. «مقت» یعنی شدت بغض نسبت به کسی. «تَتَمَقَّتُ اِلَیَّ بِالمَعاصی» یعنی تو در مواجهه با من این‌گونه‌ای.

حالا اگر همین را برای کسی بگویند که فلان کس نسبت به یک کریمی مثل خدا کارش این است، در مقابلش چه کار می‌کند؟ مقت. «کَبُرَ مَقتًا عِندَ اللَّهِ أَن تَقُولُوا مَا لَا تَفعَلُونَ»؛ مقت یعنی این‌که خدا خیلی بدش می‌آید. از گناهان کبیره و اشدّ کبائر است و در زمره آن‌هاست که یک چیزی بگویی که خودت عمل نمی‌کنی. خدا خیلی بغض می‌گیرد و نسبت به تو بغض دارد؛ و وقتی روی منبر چیزی به مردم می‌گویی که خودت عمل نمی‌کنی، اسباب بغضش را فراهم می‌کنی؛ این‌که دعوت کنی به چیزی که خودت انجام نمی‌دهی و نهی کنی از چیزی که خودت دست از آن نمی‌کشی.

لذا این نسبت و ارتباط ما با خدا هم هست؛ حالا کم یا زیاد. از آن‌ور خدا می‌دهد و خیلی طلبکاری از ما دارد و ما خیلی به او بدهکاریم. اما از این‌ور، ما دیگر خیلی لنگیم.

ان‌شاءالله خدای متعال با فضلش با ما برخورد کند.

و صلی الله علی محمد و آل محمد.

 

۱. حقیقت غضب و سادگی کنترل آن

غضب را خدا در قالب یک کوهی نشان داد که با این شدت و هیبت ممکن است در آدم ظاهر بشود و آن‌قدر اوج بگیرد؛ شدید، سخت و سنگین. اما اگر آدم تصمیم بگیرد آن را کنترل کند، مثل خوردن یک لقمه است؛ کار سختی نیست، گرچه در ظاهر سخت نشان می‌دهد. و عاقبتش این است که آدم می‌بیند با کظم غیظ، غضب را کنترل کرد و از آن آفتی که در سایه غضب برایش پیدا می‌شد دور شد و دچارش نگشت، و خوشحال می‌شود. گاهی آدم طعم ایمان را در همین‌جاها می‌چشد. آدم طعم ایمان را خیلی در عبادات نمی‌چشد؛ چون عبادات ما از لحاظ کیفیت خیلی پایین است. طعم ایمان را در همین اخلاقیاتی که آدم با آن‌ها سر و کار دارد و منشأ گناهان کبیره می‌شود، می‌چشد.

۲. آفت عصبانیت در ویرانی زحمات انسان

یکی از این اخلاقیات، همین بحث غضب و عصبانیت است. عصبانیت یک حالی دارد که خیلی‌ها را زمین می‌زند. یعنی آدم کلی زحمت می‌کشد و تصمیم می‌گیرد، اما یک‌جا خلاصه این غضب کارش را بدجور خراب می‌کند. می‌زند کاسه‌کوزه زحمات انسان را خراب می‌کند؛ یک چیزی می‌گوید، یا یک کاری می‌کند و کار خراب می‌شود. لذا فرمودند کنترلش کن که مثل همان لقمه می‌شود. یکی دیگر از مسائل، عمل صالح بود که در قالب آن تشت طلا نشان داده شد. عمل صالح طلاست و از طلا هم بهتر است. اما قاعده‌اش این است که آدم عمل صالح را آن مقداری که می‌تواند و مقدورش هست، مخفی کند و کاری را که می‌خواهد بقیه ببینند و بدانند، انجام ندهد.

۳. گلایه حق‌تعالی از بی‌انصافی انسان

پیغمبر اکرم (ص) از قول خدای متعال نقل فرمودند: «یَابنَ آدَمَ ما تَصفِنی»؛ ای بنی‌آدم، خیلی بی‌انصافی! خدای متعال با آدم رک حرف زده است. چند بار در قرآن کریم به انسان تشر زده است. مرگ را که ما داریم می‌گوییم مرگ بر کی، خدا اول به خودمان گفته است؛ فرموده مرگ به خودت: «قُتِلَ الإِنسانُ». یک صفاتی در انسان‌ها هست که آن صفات این‌قدر بد است که خدا علیه‌شان شعار داده و مرگ را نثار انسان‌ها کرده است. حالا این‌جا هم همین‌طور است. این‌جا هم فرمود خیلی بی‌انصافی: «اَتَحَبَّبُ اِلَیکَ بِالنِّعَمِ وَ تَتَمَقَّتُ اِلَیَّ بِالمَعاصی». تحبّب یعنی آن کاری که آدم انجام می‌دهد تا محبتش را به کسی نشان بدهد.

۴. تقابل محبت الهی و معصیت انسانی

خدا می‌فرماید در آن بُعدِ محبت، کار من نسبت به شما این‌گونه است؛ من محبتم را به شما نشان می‌دهم و اثبات می‌کنم: «اَتَحَبَّبُ اِلَیکَ بِالنِّعَمِ»؛ با نعمت‌هایی که به تو می‌دهم. از نفس کشیدنت تا تمام سر تا پایت شروع می‌شود، تا همه چیزهایی که اصلاً نمی‌توانی خیلی‌هایش را بفهمی و به آن توجه نداری. من با این نعمت‌هایی که دارم به تو می‌دهم، دارم این محبت را به تو نشان می‌دهم. عوضش تو چه کار می‌کنی؟ «وَ تَتَمَقَّتُ اِلَیَّ بِالمَعاصی»؛ تو هم به من یک چیز دیگر را اثبات می‌کنی و خلافش را نشان می‌دهی. تو اثبات می‌کنی که با من دشمنی. با چه چیزی؟ با گناه. با معصیت، اثبات دشمنی می‌کنی.

۵. شرمندگی انسان در آینه کارنامه اعمال

«خَیری اِلَیکَ مُنزَلٌ وَ شَرُّکَ اِلَیَّ صاعِدٌ»؛ خیر من دائم به تو نازل می‌شود و می‌رسد، و شرّ تو هم همین‌طور بالا می‌آید. هر چه بالا می‌آورند، عمده‌اش شر است و غالبش شر. «وَ لا یَزالُ مَلَکٌ کَریمٌ یَأتینی عَنکَ فی کُلِّ یَومٍ وَ لَیلَةٍ بِعَمَلٍ قَبیحٍ»؛ آن‌چه دائم از جانب تو اتفاق می‌افتد این است که یک فرستاده و ملک بزرگواری، هر شبانه‌روز بالاخره یک مقداری و یک تعدادی کار قبیح و غلط از تو برای من می‌آورد. وقتی آدم گناه می‌کند، ملک کریمی هست که آن را می‌نویسد. یک بزرگواری گناه آدم را ثبت می‌کند و می‌برد پیش بزرگوارتر از همه، یعنی اکرم‌الاکرمین. می‌گوید کارت این است؛ این برنامه تو در ازای نعمت‌های من است.

۶. قضاوت منصفانه درباره نمک‌نشناسی خویش

خدای متعال می‌فرماید: «یَابنَ آدَمَ لَو سَمِعتَ وَصفَکَ مِن غَیرِکَ وَ اَنتَ لا تَعلَمُ مَنِ المَوصوفُ لَسارَعتَ اِلی مَقتِهِ»؛ اگر این اوضاعی را که خودت داری، یک کسی می‌آمد و همین اوصاف تو را برایت نقل می‌کرد، منتها نمی‌گفت موصوف کیست؛ همین کارهایی را که تو می‌کنی می‌آمدند می‌گفتند یک کسی هست که در مقابل خدا این‌جوری عمل می‌کند؛ در مقابل خدایی که آن‌طور نعمت می‌فرستد و هوای آدم را دارد، کارش این است؛ آن‌افعال را به تو نسبت نمی‌دادند، اگر نمی‌دانستی موصوف کیست، خیلی با او دشمن می‌شدی و نسبت به یک چنین کسی که این‌قدر نمک‌نشناس و بی‌انصاف است، بغض می‌گرفتی. خودت حساب کن ببین در مقابل خدا چطور هستی.

 

1️⃣ حقیقت غضب و سادگی کنترل آن

◽️ تجسم غضب در قالب کوه و سهولت مهار آن با کظم غیظ

◽️ چشیدن طعم حقیقی ایمان در سایه اخلاق و کنترل عصبانیت

2️⃣ آفت غضب و ارزش پنهان‌سازی عمل صالح

◽️ نابودی زحمات و کارشکنی غضب در مسیر سلوک انسان

◽️ عمل صالح در قالب تشت طلا و ضرورت مخفی کردن آن

3️⃣ عتاب الهی و گلایه از بی‌انصافی انسان

◽️ بررسی عبارت شریف «یَابنَ آدَمَ ما تَصفِنی» و تشر‌های قرآنی به انسان

◽️ نکوهش صفات ناپسند بشر و حقیقت آیه شریفه «قُتِلَ الإِنسانُ»

4️⃣ تقابل «تحبّب» الهی و «تمقّت» معصیت‌بار انسانی

◽️ تجلی محبت پروردگار در قالب نعمت‌های بی‌شمار و پنهان

◽️ اثبات دشمنی انسان با ساحت الهی از طریق ارتکاب گناه و معاصی

5️⃣ حقیقت کارنامه اعمال؛ نزول خیر و صعود شر

◽️ استمرار نزول خیرات الهی و بالا رفتن شرور و گناهان بندگان

◽️ گزارش روزانه و شبانه کار قبیح انسان توسط ملک کریم به محضر اکرم‌الاکرمین

6️⃣ آینه قضاوت منصفانه و نمک‌نشناسی انسان

◽️ تحلیل عبارت «لَو سَمِعتَ وَصفَکَ مِن غَیرِکَ... لَسارَعتَ اِلی مَقتِهِ»

◽️ رویارویی انسان با حقیقت رفتار خود در صورت مواجهه غیرمستقیم با آن

7️⃣ شدت بغض خداوند از نفاق و عالم بی‌عمل

◽️ تبیین مفهوم «مقت» و جایگاه آیه شریفه «کَبُرَ مَقتًا عِندَ اللَّهِ أَن تَقُولُوا مَا لَا تَفعَلُونَ»

◽️ فرجام دعوت به نیکی و نهی از زشتی بدون عملِ شخصِ دعوت‌کننده