مسئولیت معنوی انسان در قبال اهل و عیال و راهکارهای تربیتی خانواده

 

👥 وظیفه انسان در قبال خانواده و اهل خانه

🌱 نیاز انسان و خانواده به تذکر و شنیدن کلام مفید

🌐 بررسی شرایط اجتماعی و خطرات فضای مجازی

🎯 ضرورت تأمین نشاط روحی از مسیر صحیح

🗣️ مسئولیت گفتاری و رفتاری در قبال اهل خانه

📚 تفسیر آیات قرآن و تفاوت جایگاه عالم و عابد

🧎‍♂️ تأکید بر اقامه نماز در خانواده و مرزهای تربیتی

خطبه و طلیعه بحث

عَنِ النَّبِیِّ الْأَکْرَمِ (صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ):

«قَالَ: دَخَلَ عَلَیْهِ أَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرُ، فَقَالَ لَهُمْ: مُکَلَّفُ أَهْلِ تَصَاهُلِی. قَالَ: نَعَمْ، إِنَّ اللَّهَ یَقُولُ: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نَاراً وَ وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجَارَةُ. فَقَالَ: وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلَاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهَا.»

وظیفه انسان در قبال خانواده و اهل خانه

یک کسی پیش امام باقر (علیه‌السلام) آمد و بعد عرض کرد که من با اهل و عیالم و بچه‌ام [چه کنم؟] چیزهایی که از شما می‌شنوم را [به آن‌ها] بگویم؟ با آن‌ها صحبت بکنم؟ حرف‌های شما را [نقل کنم؟]

ایشان فرمودند: بله، شما موظفی. مسائل دین و مسائلی که از من یاد می‌گیری را هم نسبت به خودت مواظبت کنی و هم نسبت به اهل و عیالت. آن‌ها هم باید با آن‌ها... رویشان برنامه‌ریزی کرد، رویشان کار کرد.

نیاز انسان و خانواده به تذکر و شنیدن کلام مفید

انسان احتیاج دارد به تذکر؛ به اینکه بشنود حرف‌های مفید، حرف‌های خوب، حرف‌های حکیمانه و حرف‌های به درد بخور را. به این شنیدن، آدم احتیاج دارد؛ همه [احتیاج دارند]. یکی از این همه، زن و بچه خداداد هستند. زن و بچه خداداد هم احتیاج دارند که آدم گاهی برایشان از مطالب مفید و خوب حرف بزند.

چیزهایی که حضرات گفتند، آن‌هایی که احساس می‌کند برایشان مفید است، تأثیر خوب رویشان دارد، کار غلط‌شان را اصلاح می‌کند، فکر غلطی را اصلاح می‌کند، تقویت‌شان می‌کند در معنویت و تقویت‌شان می‌کند در این بُعد؛ باید این را آدم داشته باشد نسبت به زن و بچه. آنجا هم آدم موظف است. آن‌ها هم احتیاج دارند؛ باید رویشان وقت بگذارد آدم، برنامه بگذارد وگرنه از بین می‌روند.

بررسی شرایط اجتماعی و خطرات فضای مجازی

مخصوصاً الان یک شرایطی هست که زن‌ها در خانه‌ها کار زیادی ندارند. یک زمانی کار زیاد بود؛ لباس را باید خودشان می‌شستند، همه چیز را باید خودشان فراهم می‌کردند، اما الان نه؛ خیلی کارشان کم شده در خانه. بیکاری می‌آید جلو.

باز یک زمانی بود اگر کارشان کم شده بود، مشغول می‌شدند؛ یک مشغولیت‌های زنانگی باز بود در کار. اما الان آن‌ها هم خیلی‌اش نیست. یک‌جوری شده که چیزهای دیگری در اختیارشان قرار گرفته؛ مثل این [فضای] مجازی و این مسائل. این‌ها خطرات زیادی دارند.

ضرورت تأمین نشاط روحی از مسیر صحیح

این‌ها از لحاظ معنوی احتیاج دارند. آدم از این بُعد احتیاج دارد؛ اگر تأمین نشود، راه غلط پیدا می‌کند. یعنی چون احتیاج دارد به یک نشاط روحی، این نشاط روحیِ آدم‌ها را اگر راه صحیح و خوبش را پیدا نکنند و این خلأش پر نشود، با یک چیزهای دیگری پرش [می‌کنند]. فکر می‌کند مثلاً با مجازی می‌تواند [پر] کند؛ یا نمی‌دانم یک کارهای بعضاً نامناسب که خوب هم نیست، یا لااقل هیچ فایده‌ای ندارند. اگر به فرض ضرر هم نداشته باشد، فایده‌ای هم ندارد؛ می‌روند آن سمت. بچه آدم باشد، خود آدم، همسر آدم، فرقی نمی‌کند.

مسئولیت گفتاری و رفتاری در قبال اهل خانه

یک آدم حساب کنید ببینید؛ یک بخشش مربوط به رفتارمان است، یک بخشش هم مربوط... یعنی به عمل و رفتارمان است و یک بخشش مربوط به گفتارمان است. این‌ها احتیاج دارند.

ایشان فرمودند: با اهل و عیالتان، آن چیزهایی که ما می‌گوییم را بگویید، مطرح کنید. یادشان بدهید آن‌هایی را که مفید است و به دردشان [می‌خورد]. این‌ها برایشان لازم هست. حالا بعضی چیزها هست نه، آن‌ها ممکن است حالا شما... حالا این‌ها را حضرت نمی‌گوید، من دارم می‌گویم؛ چیزهایی هست ممکن است حالا آن‌ها لزومی ندارد گفتنش به آن‌ها، احتیاجی ندارند آن‌ها؛ دانستن و ندانستن‌اش فرقی نمی‌کند.

اما یک چیزهای خوبی هست مربوط به مسائل معنوی و دینی و اعتقادی و رفتاری‌شان که آن‌ها برایشان مفید است. این را باید آدم بگه، حرف بزند، حدیث بگوید، آیه بگوید. برای این‌ها، مخصوصاً بچه‌ها یک مقدار بزرگتر که می‌شوند و فهم پیدا می‌کنند، باید با آن‌ها حرف زد. نه اینکه بماند تا برسد به بیست سال، سی سالگی؛ قبل از این حدودها، قبل از اینکه حتی به بلوغ برسند زمینه دارند. آدم یک‌سری مسائل را خیلی دوستانه و خوب با آن‌ها حرف بزند.

تفسیر آیات قرآن و تفاوت جایگاه عالم و عابد

خدای متعال دستور داده که: «قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ نَاراً». هم خودتان را باید محافظت کنید، هم اهل و عیالتان را. دیروز روایت خواندیم که عالم را خدا خیلی بالایش می‌برد؛ می‌گوید نسبت به عابد... عابد را خدا بهش می‌گوید: خوب آدمی بودی، گلیم خودت را از آب کشیدی بیرون، بیا برو بهشت. اما به عالم می‌گوید: نه، تو غیر از اینکه غمت و غمت و جدیتت روی خودت بود، نسبت به عباد خدا هم بود که آن‌ها را هم کمک کنی، آن‌ها را هم نجات بدهی.

لذا فرمود، خواندیم که یک دانه عالم، از هزار هزار تا از این عابدها کارشان... کارش برای شیطان سخت‌تر است؛ هزینه‌اش برای شیطان بیشتر است. چون این، همه آدم را نجات می‌دهد؛ او فقط خودش را دارد جمع می‌کند، یک آدم عابد، یک آدم خوب که فقط خوب است اما عالم نیست. اما عالمِ خوب، غیر از اینکه خودش را اصلاح می‌کند و همّش مواظبتِ نفس است، همّش عبادالله و عیال هم بود؛ بنده‌های خدا، مرد، زن. نگاه کند ببیند این‌ها الان شیطان از کجا می‌خواهد حمله کند و از بین‌شان ببرد؟ شیطان باطنی، شیطان خارجی، آن‌هایی که کار می‌کنند روی اعتقادات مردا، روی اعتقادات زنا. نسبت به آن‌ها هم کار می‌کند، نسبت به آن‌ها هم برنامه دارد.

این‌ها یک چیزهایی است که باید آدم حواسش را جمع بکند وگرنه یک‌وقت چشم باز می‌کند می‌بیند وقت از دست رفت، بچه‌اش بزرگ شد، یا همسر آدم همین‌جور یواش‌یواش میلش رفته به یک چیزهایی؛ به تجملات اضافه، به چیزهای دنیایی، به این وقت تلف کردن‌ها، به این آسیب دیدن‌ها از این مسائل. آن‌وقت نمی‌تواند درستش بکند و جمعش بکند. باید آدم این کار را بکند؛ هم حرف زدنش مفید است، هم رفتارش مفید است.

آن‌هایی که عرض کردیم مال بقیه بود؛ این روایت مال اهل و عیالِ خود آدم است. در آیه شریفه، اول بعد از خودِ آدم می‌گوید اهل و عیالت، بعد نوبت به بقیه است.

تأکید بر اقامه نماز در خانواده و مرزهای تربیتی

«وَ أْمُرْ أَهْلَکَ»، باز آیه شریفه هست: «وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلَاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهَا». امر کن به نماز، درست؛ بخواه از آن‌ها، بگو، کمک‌شان کن نسبت به نماز خواندن. آدم کمک‌شان کند. مثلاً همسر آدم یک‌وقت می‌خواهد نماز بخواند، آدم می‌خواهد بیدارش کند؛ خب این را می‌تواند آدم کمکش بدهد در بیدار کردنش. می‌خواهد که این نماز صبح را بخواند، کمکش بدهد. اگر بناست یک‌وقتی بیدار شود یک نمازی بخواند و بخوابد، از آن [موقع] بیدار شود نمازش را بخواند و بخوابد؛ کمکش [کند].

یا بچه آدم است که کم‌کم هفت، هشت سالش شده؛ باید بهش گفت نماز بخواند. فکرش را آدم بکشاند سمت نماز، تشویقش کند، جایزه بگیرد، ببردش در محیط‌های مناسب و خوب. برنامه‌هایی که هست، چیزهای خوبی که خیلی جاها هست. برود آدم پیدا کند؛ مسجدهای خوب، مسجدهای باکیفیت بهتر را برود پیدا بکند، آن‌ها را ببرد که این‌ها در این محیط بزرگ شوند. که مقدار زیادی از این کار را لااقل آدم انجام داده باشد، وگرنه فردا از دستش می‌رود.

«وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلَاةِ»، اهلِت هم! بله، پیغمبر اکرم، خدا دستور داد نوبت اهلت هم هست؛ این‌ها را هم باید امر کنید نماز بخوانند. نمی‌شود بنشینی بگویی حالا ما اجبار نداریم، آن‌ها اختیاری است. تا کی اختیاری؟ آدم زیاد وقت نباید بگذارد روی... یک حدی از سن بچه هست، خب حالا می‌گویند یک مقدارش پایش با ملایمت [باشد]؛ از یک حدی دیگر می‌رود آن‌ورتر، دیگر باید جدی‌تر گرفت؛ هم بچه، هم همسر.

ان‌شاءالله خدا توفیق بدهد ما هم بتوانیم عمل کنیم. 

 

۱. مسئولیت متقابل؛ تربیت خود و خانواده

شما موظفید به مسائل دین و مسائلی که یاد می‌گیرید، هم نسبت به خودتان مواظبت کنید و هم نسبت به اهل و عیالتان. آن‌ها هم نیازمند توجه هستند و باید رویشان برنامه‌ریزی کرد و کار کرد. انسان احتیاج دارد به تذکر؛ به اینکه بشنود حرف‌های مفید، حرف‌های خوب، حرف‌های حکیمانه و حرف‌های به درد بخور را. به این شنیدن، همه ما آدم‌ها احتیاج داریم. یکی از این همه، زن و بچه خداداد هستند. زن و بچه هم احتیاج دارند که آدم گاهی برایشان از مطالب مفید و خوب حرف بزند. چیزهایی که از معصومین مطرح شده و احساس می‌شود برایشان مفید است، تأثیر خوب رویشان دارد و کار یا فکر غلط‌شان را اصلاح می‌کند را باید برایشان بازگو کرد.

۲. ضرورت برنامه‌ریزی معنوی در محیط خانه

اگر انسان برای معنویت خانواده‌اش وقت و برنامه نگذارد، آن‌ها از بین می‌روند. چیزهایی که احساس می‌شود مفید است، تأثیر خوب رویشان دارد، کار غلط‌شان را اصلاح می‌کند، فکر غلطی را اصلاح می‌کند، تقویت‌شان می‌کند در معنویت و تقویت‌شان می‌کند در این بُعد؛ باید این را آدم داشته باشد نسبت به زن و بچه. آنجا هم آدم موظف است. آن‌ها هم احتیاج دارند؛ باید رویشان وقت بگذارد آدم، برنامه بگذارد وگرنه از بین می‌روند. یک بخش از اصلاح معنوی مربوط به رفتار و عمل ماست و یک بخش دیگر مربوط به گفتار ماست. باید این دغدغه و مواظبت همواره در کانون خانواده زنده بماند.

۳. ریشه‌یابی انحراف؛ خلأ روحی و راه‌های غلط

انسان از بُعد معنوی احتیاج به نشاط روحی دارد؛ اگر این نیاز از راه صحیح تأمین نشود، راه غلط را پیدا می‌کند. این نشاط روحیِ آدم‌ها را اگر راه صحیح و خوبش را پیدا نکنند و این خلأ پر نشود، با یک چیزهای دیگری پرش می‌کنند. فکر می‌کند مثلاً با فضای مجازی می‌تواند خلأ خود را پر کند؛ یا کارهای بعضاً نامناسب که خوب هم نیست، یا لااقل هیچ فایده‌ای ندارند. اگر به فرض ضرر هم نداشته باشد، فایده‌ای هم ندارد و رفتن به آن سمت، دیگر فرقی نمی‌کند که بچه آدم باشد، خود آدم، یا همسر آدم؛ اگر خلأ روحی با معنویت درست پر نشود، آسیب‌ها سربرمی‌آورند.

۴. گفت‌وگوی دوستانه؛ پیش از بلوغ و جوانی

برای انتقال مفاهیم دینی نباید منتظر سنین بالا ماند؛ باید با بچه‌ها از همان کودکی حرف زد. برای این مسائل، مخصوصاً بچه‌ها یک مقدار بزرگتر که می‌شوند و فهم پیدا می‌کنند، باید با آن‌ها حرف زد. نه اینکه بماند تا برسد به بیست سال، سی سالگی؛ قبل از این حدودها، قبل از اینکه حتی به بلوغ برسند زمینه دارند. آدم یک‌سری مسائل معنوی، دینی، اعتقادی و رفتاری را خیلی دوستانه، خوب و صمیمی با آن‌ها مطرح کند و حرف بزند. این گفت‌وگوهای زودهنگام و دوستانه، ذهن فرزند را در برابر آسیب‌های عقیدتی و فکری آینده به خوبی مصون و مقاوم می‌سازد.

۵. تفاوت عابد و عالم؛ نجات خود یا نجات جامعه؟

در تفاوت جایگاه عالم و عابد آورده‌اند که عابد گلیم خود را از آب می‌کشد، اما عالم به دنبال نجات بندگان خداست. عابد را خدا به او می‌گوید: خوب آدمی بودی، خودت را، گلیم خودت را از آب کشیدی بیرون، بیا برو بهشت. اما به عالم می‌گوید: نه، تو غیر از اینکه غمت و جدیتت روی خودت بود، نسبت به عباد خدا هم بود که آن‌ها را هم کمک کنی، آن‌ها را هم نجات بدهی. لذا یک دانه عالم، از هزاران عابد کارش برای شیطان سخت‌تر است و هزینه‌اش برای شیطان بیشتر است. چون عالم، همه جامعه را نجات می‌دهد؛ اما فرد عابد فقط دارد خودش را جمع می‌کند.

۶. رسالت عالم؛ سدّی در برابر هجمه‌های شیطان

عالمِ خوب، غیر از اینکه خودش را اصلاح می‌کند و همّش مواظبتِ نفس است، دغدغه بندگان خدا را هم دارد. او به بندگان خدا، به مرد و زن نگاه می‌کند تا ببیند شیطانِ باطنی و شیطانِ خارجی اکنون از کجا می‌خواهد حمله کند و آن‌ها را از بین ببرد؟ عالم در برابر کسانی که روی اعتقادات مردها و روی اعتقادات زن‌ها کار مخرب می‌کنند، ایستادگی می‌کند و برای خنثی‌کردن آن برنامه دارد. اگر انسان حواشش را جمع نکند، یک‌وقت چشم باز می‌کند می‌بیند وقت از دست رفته، بچه‌اش بزرگ شده، یا همسرش یواش‌یواش مایل به تجملات اضافه و امور دنیایی شده و دیگر نمی‌توان او را جمع کرد.

۷. هشدار نسبت به غفلت و از دست رفتن زمان

باید حواس انسان جمع باشد، وگرنه یک‌وقت چشم باز می‌کند می‌بیند وقت از دست رفت و دیگر نمی‌شود کاری کرد. انسان باید مراقب باشد؛ اگر غفلت کند، فرزندش بزرگ می‌شود یا همسرش یواش‌یواش میلش به سمتی دیگر می‌رود؛ به تجملات اضافه، به چیزهای دنیایی، به این وقت تلف کردن‌ها، به این آسیب دیدن‌ها از این مسائل فکری و مجازی. آن‌وقت دیگر در آن زمانِ دیرهنگام، نمی‌تواند وضعیت را درستش بکند و خانواده را جمعش بکند. باید آدم از همین حالا هم حرف زدنش مفید باشد و هم رفتارش مفید واقع شود. پیش از آنکه فرصت‌های تربیتی به طور کامل از دست بروند.

۸. اقامه نماز در خانه؛ همراهی و بیدارگری

قرآن می‌فرماید: «وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلَاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهَا»؛ خانواده‌ات را به نماز امر کن و خود نیز بر آن صبور باش. از آن‌ها بخواهید، بگویید و کمک‌شان کنید نسبت به نماز خواندن. آدم باید در این مسیر کمک‌شان کند. مثلاً همسر آدم یک‌وقت می‌خواهد نماز بخواند، آدم می‌خواهد بیدارش کند؛ خب این را می‌تواند آدم کمکش بدهد در بیدار کردنش. یا اگر بناست یک‌وقتی بیدار شود یک نمازی بخواند، کمکش کند تا از آن موقع بیدار شود و نمازش را بخواند. این همراهی صبورانه در محیط خانه، انگیزه و اشتیاق افراد خانواده را برای عبادت و انس با معبود چندین برابر می‌کند.

۹. جاذبه‌های تربیتی؛ تشویق و مساجد باکیفیت

برای ترغیب فرزند به نماز، باید فکر او را با تشویق و محیط‌های مناسب به این سمت کشاند. وقتی بچه کم‌کم هفت یا هشت سالش شد، باید به او گفت نماز بخواند. فکرش را آدم بکشاند سمت نماز، تشویقش کند، برایش جایزه بگیرد، ببردش در محیط‌های مناسب و خوب؛ برنامه‌هایی که هست، چیزهای خوبی که خیلی جاها هست. برود آدم پیدا کند؛ مسجدهای خوب، مسجدهای باکیفیتِ بهتر را برود پیدا بکند، آن‌ها را ببرد که فرزندان در این محیط بزرگ شوند. تا مقدار زیادی از این کار لااقل انجام داده شده باشد و فردا فرزند از دست نرود.

۱۰. مرزهای صراحت و ملایمت در تربیت دینی

در تربیت دینی خانواده، زمان و سن افراد تعیین‌کننده نوع برخورد ماست و نباید همه‌چیز را به اختیار رها کرد. نمی‌شود بنشینی بگویی حالا ما اجبار نداریم و همه‌چیز اختیاری است؛ تا کی اختیاری؟ آدم زیاد وقت نباید بگذارد و فرصت را بسوزاند. یک حدی از سن بچه هست، خب حالا می‌گویند یک مقدارش پایش با ملایمت و همراهیِ آرام باشد؛ اما از یک حدی که دیگر سن فرزند بالاتر می‌رود، دیگر باید مسئله را جدی‌تر گرفت؛ این جدیت و مرزبندی مشخص، هم نسبت به بچه و هم نسبت به همسر در پایبندی به احکام الهی لازم است.

1️⃣ مسئولیت متقابل انسان در قبال اهل خانه

◽️ وجوب مواظبت بر خود و اهل و عیال در مسائل دین

◽️ ضرورت برنامه‌ریزی و کارِ تربیتی بر روی خانواده

2️⃣ نیاز همگانی و دائم خانواده به تذکر

◽️ احتیاج انسان و زن و بچه خداداد به شنیدن حرف‌های مفید و حکیمانه

◽️ نقش گفتار معنوی در اصلاح کار و فکر غلط اعضای خانواده

3️⃣ ریشه‌یابی انحرافات و خطرات فضای مجازی

◽️ کم شدن کار زن‌ها در خانه، بروز بیکاری و ورود به فضای مجازی

◽️ ایجاد خلأ و نشاط روحی کاذب در صورت عدم تأمین معنویت صحیح

4️⃣ لزوم گفت‌وگوی دوستانه پیش از سنین بلوغ

◽️ ضرورت حرف زدن با فرزندان در سنین کودکی و ایجاد زمینه فکری

◽️ پرهیز از تأخیر در تربیت دینی تا سنین جوانی (۲۰ و ۳۰ سالگی)

5️⃣ تفاوت بنیادین جایگاه عالم و عابد

◽️ عابد در اندیشه نجات خود و عالم در پی نجات و هدایت عباد خدا

◽️ سختی و هزینه بیشترِ کارِ عالمِ خوب برای شیطان در مقایسه با عابد

6️⃣ هشدار نسبت به غفلت و از دست رفتن فرصت‌ها

◽️ خطر گرایش خانواده به تجملات اضافه و امور دنیایی در اثر بی‌برنامگی

◽️ دشواری اصلاح و جمع کردن وضعیت خانواده پس از فوت وقت

7️⃣ راهکارهای عملی اقامه نماز در محیط خانه

◽️ امر صبورانه به نماز و همراهی با همسر در بیداریِ عبادی

◽️ ترغیب فرزندِ ۷-۸ ساله به نماز با اهرم تشویق، جایزه و مساجد خوب