👑 سلوک اخلاقی و شاخصه‌های شیعه‌ی واقعی در کلام امام صادق (علیه‌السلام)

 

👥 ۲. حضور بی‌نظیر شیعیان در محضر امام صادق (علیه‌السلام)

🔥 ۳. شاخصه‌های شیعه واقعی و کنترل خشم

🤝 ۴. آداب همنشینی، همراهی و سبقت در خیرات

🔑 ۵. ملاک‌های محرمیت با اهل بیت (علیهم‌السلام)

🏡 ۶. اخلاق همسایگی و پاسداشت حق نان و نمک

📿 ۷. لزوم تقواپیشگی و استعانت از پروردگار

مقدمه و ذکر روایی

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ الْحَمْدُ للَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سَیِّدِنَا وَ نَبِیِّنَا أَبِی الْقَاسِمِ مُحَمَّدٍ وَعَلَى أَهْلِ بَیْتِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ الْمَعْصُومِینَ سِیَّمَا بَقِیَّهَ اللَّهِ فِی الْأَرَضِینَ وَ لَعْنَهُ اللَّهِ عَلَى أَعْدَائِهِمْ أَجْمَعِینَ مِنَ الْآنَ إِلَى قِیَامِ یَوْمِ الدِّینِ.

عن ابن مسکان، عن ابی اسامه زید الشحام، قال: «دخلت علی ابی عبدالله علیه السلام و البیت غاصٌّ باهله فیهم الخراسانی و الشامی و من اهل الآفاق فلم اجد موضعاً اقعد فیه فجلس ابو عبدالله علیه السلام و کان متکئاً...»

حضور بی‌نظیر شیعیان در محضر امام صادق (علیه‌السلام)

بله، این راوی می‌گوید من رفتم به منزل امام صادق (علیه‌السلام)؛ خانه هم پر بود و از اطراف و اکناف، شیعیان آمده بودند؛ از خراسان، شام و [دیگر] اطراف و اکناف. خانه به حدی شلوغ و پر بود که من جایی پیدا نکردم تا بتوانم بنشینم.

شاخصه‌های شیعه واقعی و کنترل خشم

بعد امام صادق (علیه‌السلام) آمدند، نشستند و فرمودند: «یا شیعة آل محمد، اعلموا انه لیس منا من لم یملک نفسه عند غضبه» [صداى صلوات حاضرين: اللهم صل علی محمد و آل محمد]

کسی که وقتی عصبانی می‌شود نمی‌تواند خودش را کنترل کند، جزو ما نیست و میانه‌ی ما با او خوب نیست. آن‌جا را پر کرده بودند؛ شیعه زیاد بود، اما [امام] فرمودند فکر نکنید ما با همه‌تان محرمیم؛ بعضی‌هایتان نامحرمید. آن‌هایی‌تان محرمید و خودمونی محسوب می‌شوید که یکی این‌که هنگام خشم (عند الغضب)، بتوانید خودتان را کنترل کنید.

آداب همنشینی، همراهی و سبقت در خیرات

«و من لم یحسن صحبة من صحبه»

اگر با کسی مصاحب شدی، همنشین شدی و همراه شدی، در این مصاحبت چیزی کم نگذاری و این مصاحبت را خوب انجام دهی؛ مصاحب خوبی باشی و هر آنچه مقتضای خوب بودن است، در این مصاحبت داشته باشی.

«و مخالقة من خالقه»

اگر یک وقت همنشینت با تو با اخلاق خوب برخورد می‌کند، تو هم حداقل مثل او باش؛ یک وقت او از تو جلوتر نباشد. در حدیثی که چند شب پیش هم فرمودند، [آمده است] که وقتی با کسی هستید، تو در خیرات، منفعت و فضیلت سعی کن سبقت داشته باشی نسبت به او؛ در تواضعت، در پی فرستادنت [و] در هر چیزی.

ملاک‌های محرمیت با اهل بیت (علیهم‌السلام)

این‌جا می‌فرماید کسی که این ویژگی‌ها را ندارد، خودمونی نیست و ما او را محرم حساب نمی‌کنیم؛ کسی که این‌ها را نیکو انجام ندهد: صحبت با همنشین (صحبة من صحبه) و خوش‌خلقی با معاشر (مخالقة من خالقه) که اگر کسی با خلق خوش با او برخورد می‌کند، لااقل او هم این‌گونه باشد.

«و مرافقة من رافقه»

با رفیقش و کسی که همنشین آدم است، حق رفاقت را خوب به‌جا بیاورد و حداقل به او آسیبی نرساند؛ چه از لحاظ دینی و چه از لحاظ دنیایی.

اخلاق همسایگی و پاسداشت حق نان و نمک

«و مجاورة من جاوره»

اگر همسایه‌ای داری [و] همسایگانی داری، یک وقت در میان همسایه‌ها کسی هست که گاهی خیرش به شما می‌رسد، شما حداقل از او عقب نیفتی. یک وقت او در آن محله از شما جلوتر نباشد. اگر کسی هست در میان افراد محله که او را در خلقیات همسایگی بهتر از بقیه حساب می‌کنند، کسی نباشد که از شما جلوتر باشد.

«و ممالحة من مالحه»

اگر کسی با شما هم‌غذا می‌شود، اگر کسی خلاصه حق نمک دارد و از این‌دست چیزها مطرح است، شما هم مواظب باشی این حق را خوب ادا کنی. یک وقت اگر او دعوتت کرد، شما هم لااقل در صدد باشی او را دعوت بکنی؛ بلکه [حتی] پیش از آن‌که او دعوت کند.

لزوم تقواپیشگی و استعانت از پروردگار

این چند مورد را ایشان خطاب به کسانی که از جاهای مختلف آمده بودند فرمودند تا حواسشان باشد در مراودات خود با دیگران، این مسائل را رعایت کنند.

«یا شیعة آل محمد، اتقوا الله ما استطعتم و لا حول و لا قوة الا بالله»

بعد هم مواظب باشید هر چقدر که می‌توانید، تقوا را خوب مراعات کنید. این مسائل را هم اگر رعایت کنید، تا تقوا نداشته باشید فایده‌ای ندارد؛ پس تقوا را خوب مراعات کنید و بدانید آن کسی که می‌تواند شما را در این مسائل یاری کند و توان و نیرو به شما ببخشد، فقط خداست. کسی که می‌تواند کمکتان کند فقط خداست؛ پس از خود خدا کمک بگیرید تا بتوانید این خلقیات نیکو را در خودتان پیاده کنید.

نثار ارواح طیبه‌ی همه‌شان، مخصوصاً امام صادق (علیه‌السلام)، صلوات بفرستید.

 

۱. معیار حقیقی شیعه بودن؛ تسلط بر نفس در هنگام خشم

«یا شیعة آل محمد، اعلموا انه لیس منا من لم یملک نفسه عند غضبه»

امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرمایند: کسی که در زمان عصبانیت نمی‌تواند خود را کنترل کند، از ما نیست و میانه‌ی ما با او خوب نیست. گمان نکنید ما با همه‌ی شما محرم هستیم؛ بلکه کسانی با ما محرم و خودمونی محسوب می‌شوند که در وهله‌ی اول، هنگام عصبانیت و خشم (عند الغضب)، بتوانند نفس خود را کنترل کنند. این نخستین و مهم‌ترین گام در مسیر همراهی با اهل‌بیت (علیهم‌السلام) است که انسان در اوج عصبانیت، مهار نفس خود را از دست ندهد، بر رفتار خویش مسلط باشد و از مرز اخلاق و ایمان خارج نشود.

۲. آیین همنشینی و آداب همراهی نیکو

«و من لم یحسن صحبة من صحبه»

طبق فرموده‌ی امام صادق (علیه‌السلام)، اگر با کسی همکار، همنشین، هم‌سفر و همراه شدید، باید آداب مصاحبت را به بهترین شکل ممکن رعایت کنید. در این همراهی و همنشینی نباید هیچ‌گونه کوتاهی به خرج دهید؛ بلکه موظف هستید هر آنچه مقتضای یک همراهی خوب، صمیمانه و اخلاقی است را به کار بندید. مصاحب خوب بودن به این معناست که در مسیر همنشینی، مایه‌ی آرامش، امنیت و رشد طرف مقابل باشید. انسان باید وظایف اخلاقی خود را در قبال همراهان خود به شایستگی انجام دهد تا حق همراهی ضایع نشود.

۳. سبقت در اخلاق نیکو و فضیلت‌های انسانی

«و مخالقة من خالقه»

امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرمایند: اگر همنشین شما با اخلاق خوب با شما برخورد می‌کند، شما نیز حداقل باید مانند او رفتار کنید و اجازه ندهید او در اخلاق خوش از شما جلوتر باشد. شایسته است زمانی که با کسی همراه هستید، همواره تلاش کنید تا در امور خیر، منفعت‌رسانی به دیگران، فضیلت، تواضع و پیش‌قدم شدن در رفتارهای شایسته، نسبت به او سبقت بگیرید. یک شیعه‌ی واقعی نباید اجازه دهد دیگری در مسیر فضیلت‌های اخلاقی و تواضع از او پیشی بگیرد، بلکه همواره باید در پی کسب برتری اخلاقی در روابط اجتماعی خود باشد.

۴. رعایت حق رفاقت و پرهیز از آسیب به دوستان

«و مرافقة من رافقه»

امام صادق (علیه‌السلام) در توصیف ملاک‌های همراهی حقیقی با اهل‌بیت می‌فرمایند: انسان باید با رفیق و کسی که همنشین اوست، به شایستگی رفتار کند و حق رفاقت را به طور کامل به‌جا آورد. یکی از کمترین و اساسی‌ترین وظایف در رفاقت این است که انسان به دوست خود هیچ‌گونه آسیبی نرساند؛ چه از نظر دینی و اعتقادی و چه از نظر مادی و دنیایی. مراقبت از منافع رفیق و پرهیز از وارد کردن هرگونه ضرر به او، شرط پایداری روابط صمیمانه و همنشینی‌های مورد تأیید خاندان عصمت و طهارت است.

۵. حق همسایگی و پیش‌قدم شدن در نیکی به همسایگان

«و مجاورة من جاوره»

یکی دیگر از ملاک‌های مهم در کلام امام صادق (علیه‌السلام) رعایت حقوق همسایگان است. اگر همسایه‌ای دارید، باید حق مجاورت را به بهترین شکل ادا کنید. اگر در میان همسایگان کسی وجود دارد که گاهی خیرش به شما می‌رسد، شما حداقل نباید از او عقب بمانید و او نباید در نیکی کردن از شما پیشی بگیرد. در یک محله، اگر فردی به عنوان الگوی همسایگی خوب شناخته می‌شود، شایسته نیست که او در اخلاق و نیکی از شما جلوتر باشد؛ بلکه یک شیعه‌ی واقعی باید در رعایت خلقیات همسایگی همواره سرآمد و پیش‌قدم باشد.

۶. پاسداشت حق نان و نمک و جبران شایسته‌ی نیکی‌ها

«و ممالحة من مالحه»

امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرمایند: اگر با کسی هم‌غذا شدید و به اصطلاح حق نان و نمک بین شما برقرار شد، باید مواظب باشید این حق را به شایستگی ادا کنید. اگر کسی شما را به غذایی مهمان کرد یا نیکی خاصی در حق شما انجام داد، شما نیز باید در صدد جبران آن برآیید و حداقل او را دعوت کنید؛ بلکه شایسته است حتی پیش از آن‌که او اقدام کند، شما پیش‌قدم شوید. پاسداشت حرمت‌ها و نیکی‌های دیگران، نشانه‌ای از اصالت رفتار و پایبندی به اصول اخلاقی مکتب اهل‌بیت (علیهم‌السلام) است.

۷. تقوا؛ سرچشمه‌ی اصلی رفتار و استعانت از پروردگار

«یا شیعة آل محمد، اتقوا الله ما استطعتم و لا حول و لا قوة الا بالله»

امام صادق (علیه‌السلام) در پایان سفارش‌های خود می‌فرمایند: تمام تلاش خود را به کار بندید تا تقوا را به بهترین نحو رعایت کنید. حتی اگر همه‌ی رفتارهای اخلاقی و آداب معاشرت را انجام دهید، تا زمانی که تقوا نداشته باشید، فایده‌ای نخواهد داشت. بدانید تنها کسی که می‌تواند شما را در رعایت این مسائل یاری کند و به شما نیرو ببخشد، خداوند متعال است. بنابراین، فقط از او کمک بخواهید تا بتوانید این خلقیات نیکو را در وجود خود پیاده کنید و در مسیر بندگی ثابت‌قدم بمانید.

1️⃣ ذکر روایی و مقدمه بحث

◽️ گزارش ابی‌اسامه از ازدحام شیعیان در بیت امام صادق (علیه‌السلام)

◽️ تفکیک شیعیان حقیقی از مدعیان با تبیین مفهوم «محرم و نامحرم»

2️⃣ شاخصه اول: تسلط بر نفس در هنگام خشم

◽️ تبیین حدیث شریف «لَیسَ مِنّا مَن لَم یَملِک نَفسَهُ عِندَ غَضَبِهِ»

◽️ خودکنترلی و مهار عصبانیت به عنوان شرط نخست انتساب به اهل‌بیت

3️⃣ شاخصه دوم: آداب مصاحبت و همنشینی شایسته

◽️ نیکویی در همراهی و ادای کامل حق همنشین («صحبة من صحبه»)

◽️ تلاش برای پیش‌قدم شدن و سبقت در فضایل اخلاقی نسبت به معاشر

4️⃣ شاخصه سوم: رعایت حسن معاشرت و حق رفاقت

◽️ آیین رفاقت و همراهی حقیقی با برادران دینی («مرافقة من رافقه»)

◽️ پرهیز از آسیب‌رسانی مادی و معنوی به رفیق و همراه

5️⃣ شاخصه چهارم: اخلاق همسایگی و پاسداشت حق نان و نمک

◽️ سرآمد بودن در رعایت حقوق همسایگان و ایفای حق مجاورت

◽️ وفاداری به حرمت نان و نمک و پیش‌دستی در جبران نیکی‌ها («ممالحة من مالحه»)

6️⃣ بخش پایانی: تقواپیشگی و استعانت از پروردگار

◽️ تقوا به عنوان مبنا و پذیرنده‌ی نهایی تمام رفتارهای اخلاقی

◽️ ضرورت توکل و کمک خواستن از خدا برای تخلق به خلقیات الهی