برنامه عبودیت، ماه مبارک رمضان و راه‌های مواجهه با حسرت بزرگ قیامت

🕌 مقدمه و خطبه آغازین

📜 مفهوم عبودیت و برنامه‌های الهی برای تسهیل بندگی

🌙 جایگاه و اهمیت روزه ماه مبارک رمضان در تقویت تقوا

📿 ویژگی‌های سلوک و سیره عبادی متقین و سلمان فارسی

🌱 رجب و شعبان؛ ماه‌های آمادگی و مقدمه ورود به رمضان

🛑 ضرورت تصمیم بر ترک گناه از آغاز ماه رجب

💰 اعمال جایگزین و توصیه‌های پیامبر (ص) برای جاماندگان از روزه

🤲 دعا و خطبه پایانی

بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین و الصلوة و السلام علی سیدنا و نبینا ابی‌القاسم المصطفی محمد [صداى صلوات حاضرين: اللهم صل علی محمد و آل محمد] و علی اهل بیته الطیبین الطاهرین المعصومین، سیما بقیة الله الاعظم فی الارضین و لعنة الله علی اعدائهم اجمعین، من الان الی قیام یوم الدین.

مفهوم عبودیت و برنامه‌های الهی برای تسهیل بندگی

پروردگار متعال در قرآن کریم برنامه‌ای را که برای زندگی انسان‌ها داده، تحت عنوان عبودیت و بندگی خدا مطرح کرده است. فرمان داده که به عنوان اینکه «من خدایم و شما بنده»، باید اطاعت فرمان کنید؛ و خدای متعال در آیات متعددی این مسئله و اهمیت اطاعت فرمان را بیان کرده است. اما خدای متعال به این هم اکتفا نکرده؛ در خود این برنامه‌هایی که مقرر کرده، چیزهایی قرار داده که به انسان کمک کند تا هرچه بیشتر گوش به حرف خدا بدهد.

دستوراتی که خدای متعال می‌دهد، بعضی از آن‌ها جهات مختلفی دارد یا جهت مصالح و مفاسدی در آن دخیل است. بعضی دیگر، غیر از آن‌ها، کمک می‌کند به اینکه آدم بهتر گوش به حرف خدا بدهد و مستقیم این ارتباط را دارد. یعنی هرچه آدم آن‌ها را بیشتر مراعات کند، حتی در غیر موارد واجبش و یا در غیر موارد حرامش، بیشتر موفق می‌شود به اینکه تقوا را مراعات کند. بعضی از آن‌ها واجبه، خب این اثر را دارد؛ بعضی واجب نیست، ولی این اثر را دارد. بعضی دیگر حرامه، مانع تقواست و بالاخص اثر مستقیم دارد و خدا منع کرده است. بعضی هم حرام نیست، ولی باز هم مانع است؛ این را هم خدا در جاهایی از قرآن کریم بیان کرده است.

جایگاه و اهمیت روزه ماه مبارک رمضان در تقویت تقوا

یکی از این چیزهایی که خدای متعال در قرآن کریم اصلش را مطرح کرده، روزه ماه مبارک رمضان است؛ که اصل این وجوب روزه را خدای متعال در قرآن کریم مطرح کرده است. از چیزهایی که خیلی مستقیم کمک می‌کند به اینکه آدم زیاد گوش به حرف خدا بدهد، همین روزه است. این امر این‌قدر مهم بود که خدای متعال آن را در حد مستحب قرار نداد، بلکه مقداری را واجب کرد؛ که یک ماه از سال را—که همه در این ۱۲ ماه مشغولند و می‌خورند و شکم را پر می‌کنند—مصلحت را خدای متعال در این دید که لااقل یک ماه از سال را بیایند و روزه بگیرند، و آن را واجب کرد. این حکم خب مختص مسلمان‌ها هم نبود و در همه ادیان خدای متعال، ادیان الهی، قرار داده شده بود.

خاصیت روزه از بین سایر واجبات این است که مستقیم است و اثر خیلی واضح، شفاف و مستقیمی روی تقوای انسان دارد. لذا خدا این ماه را قرار داد و روزه‌اش را واجب کرد؛ برای همین که آدم‌ها از ثمره روزه محروم نشوند. اگر مستحب بود، کسی سراغش نمی‌رفت؛ به راحتی کسی نمی‌رود روزه بگیرد. اما خدای متعال آدم‌ها را مجبور کرد، یعنی واجب کرد که حتماً یک ماه را روزه بگیرند.

حالا اثر روزه را خود خدای متعال فرمود: [یا ایها الذین آمنوا کتب علیکم الصیام کما کتب علی الذین من قبلکم لعلکم تتقون]؛ یعنی «من علتی که این روزه را واجب کردم، و نه فقط بر شما، بلکه بر قبلی‌ها، برای همین است که این خیلی کمک می‌کند به اینکه شما تقوا را مراعات کنید». اهمیتش این‌قدر است و مستقیم مرتبط با این مسئله است. همه واجبات این‌طور ارتباط مستقیم ندارند، اما در بین این‌ها مثلاً روزه این خاصیت را دارد. یک حدش واجب شده و مابقی‌اش هم مستحب است؛ دو روز از سال حرام و مابقی‌اش مستحب، که هر کسی خواست بیشتر موفق شود، بیشتر استفاده کند. لذا خدای متعال خودش به اصطلاح امروزی‌ها کد داده است که اگر شما می‌خواهی تقوا را بیشتر مراعات کنی، روزه بگیر. بله، در یک ماه، این ماه برای همه هست، اما روزه خاصیتش این است.

ویژگی‌های سلوک و سیره عبادی متقین و سلمان فارسی

لذا آدم‌های با تقوا یکی از کارهایی که می‌کنند این است که غیر از اینکه روزه ماه مبارک رمضان را می‌گیرند، مقیدند برای تقویت ایمان‌شان و دور شدن از گناه و خشکاندن ریشه گناه، در طول سال روزه بگیرند؛ آن‌ها بیشتر از بقیه زیر بار این کار می‌روند. خب مابقی اکثراً این‌جوری نیستند؛ صبر می‌کنند روز اول ماه رمضان بیاید و شروع می‌کنند، روز آخر ماه رمضان هم که تمام شد، تمام شد و رفت تا سال آینده. اما آدم‌هایی که برایشان این اهمیت دارد، یکی از خصوصیات‌شان این است که به روزه گرفتن در غیر واجبش اهمیت می‌دهند.

مثل جناب سلمان که گفت: «من مقیدم، سه روز در ماه را می‌گیرم». سلمان این نبود که فقط شبانه‌روز نماز بخواند و شد سلمان؛ همین کارهایی را که ما همیشه در گوش‌مان روضه‌اش را می‌خوانند و پا می‌شویم می‌رویم و دیگر تمام می‌شود، همین کارها را انجام می‌داد. سنگین هم نبود، سه روز در ماه روزه می‌گرفت. سه روز به جایی نمی‌خورد، اما همین‌ها به انضمام تقوا، نتیجه‌اش می‌شود سلمان. حالا ما هی بنشینیم بگوییم سلمان چی، کجا، ایمان کی می‌رود بالا؟ هیچ‌وقت هم به فکر این کارها نیستی. خب نمی‌رود بالا؛ زحمت می‌خواهد و «لیس للانسان الا ما سعی». به همان میزانی که آدم سعی می‌کند، به همان میزان می‌خورد و استفاده می‌کند، بیشتر هم نه.

وقتی خود خدا می‌گوید: «لعلکم تتقون»، من روزه را بر شما و همه امت‌های گذشته قبل از شما واجب کردم برای اینکه اثرش این است که تقوا را مراعات کنید و در تقوا موفق بشوید؛ این راهی است که اگر بروید، امید هست به تقوا برسید. خب این آدمی که اهل عمل باشد، تا ته خط را می‌فهمد. آن مقدار واجبش هست و لازم بوده خدای متعال بگذارد، بیشتر از آن را هم وقتی بگیرند، بیشتر کمک می‌کند به این مسئله.

رجب و شعبان؛ ماه‌های آمادگی و مقدمه ورود به رمضان

لذا خود پیغمبر اکرم و بعضی حضرات معصومین (علیهم‌السلام) برای اینکه آدم‌ها از این ماه رمضان و روزه‌اش بیشتر استفاده کنند، از دو ماه قبل شروع کردند آدم‌ها را آماده کنند. از ماه رجب که رسید، داشتند آدم‌ها را آماده می‌کردند که ماه رجب دارد می‌رسد، چه کارهای خوبی هست. یکی از آن کارهایی که زیاد روی آن تاکید کردند و شاید بهترین عمل باشد از سایر این اعمال، همین روزه‌اش است؛ روزه ماه رجب و ماه شعبان. برای اینکه آن روزه ماه رمضان، یک‌دفعه‌ای آدم نرسد به آن مشغول شود، که چه بسا روزهای اول دچار ضعف و اذیت هم بشود و نتواند استفاده کند.

خاصیت روزه این است که باید بگذرد و این استمرار پیدا بکند تا آن آثارش بارز بشوند. حالا آدمی که موفق شده قبل از ماه رمضان یک مقدار بیشتر روزه بگیرد، بیشتر کمک کرده به روزه ماه رمضان. لذا از ماه رجب شروع کردند آدم‌ها را هل بدهند به سمت عبادت بیشتر.

خصوصیت ماه رجب و ماه شعبان که مهم شده و مطرح شده، همین است که مقدمه ماه رمضان است؛ تمام ارزش‌شان به این است، ارزش اصلی‌اش. اینکه مقدمه آنجاست، مقدمه آن برنامه است. مقدمه را طوری تنظیم کردند که آدم از آن ذی‌المقدمه و ماه مبارک رمضان استفاده‌اش بیشتر بشود؛ آن‌ها بیشتر از ما به فکر خودمانند. دعا دادند، ذکر دادند، چی دادند، اما این را هم گفتند. این‌ها همه برای چیست؟ ماه رجب، ماه شعبان، بعد هم ماه رمضان و روزه‌اش؛ همه این برنامه‌ها را خدا چیده که چی؟ «لعلکم تتقون». برای اینکه یک مقداری بالاخره از این راه وارد بشوید و به تقوا نزدیک‌تر بشوید، به گوش به حرف خدا دادن نزدیک‌تر بشوید و محکم‌تر بشوید.

این اهمیت این مسئله است. همه این برنامه‌ها برای این است. همه این‌ها تازه مقدمه است برای آن. همه این روزه، مقدمه است و ذی‌المقدمه‌اش تقوا و بندگی خداست. لذا خدای متعال فقط به اینکه بیاید بگوید تقوا مراعات کنید و گوش به حرف بدهید، اکتفا نکرد؛ راه‌هایی هم در قرآن کریم داد که آدم در اثر پیروی از آن و رفتن با آن راه‌ها بهتر بتواند گوش به حرف خدا بدهد، یاد داد. این لطف بزرگ را خدای متعال کرد و ما را رها نکرد؛ این‌ها را به ما یاد داد، از ماه رجب شروع کردن تا منتهی بشود به ماه مبارک رمضان.

ضرورت تصمیم بر ترک گناه از آغاز ماه رجب

حالا هر کس می‌خواهد بیشتر استفاده کند، حواسش باشد؛ این اعمال خیر و این‌ها همه‌اش مقدمه بود برای اطاعت فرمان. بنابراین بهترین کار از همه این‌ها این است که آدم از همین حالا شروع کند به رعایت تقوا. اگر در تقوا حواسش جمع نیست، مراعات نمی‌کند و محکم نیست، از حالا تصمیم بگیرد. همین الان که اول ماه رجب است تصمیم بگیرد و ادامه بدهد، برساند ان‌شاءالله تا ماه رمضان؛ خیلی امید هست، چه بسا از کسانی که از قبل گناه نمی‌کردند هم جلوتر برود، اگر این‌طور همت کند و توبه کند و تصمیم بگیرد دیگر گناه نکند و این را برساند تا انتهای ماه مبارک. از امروز که اول ماه رجب است دیگر هیچ عمل شری برایش نوشته نشود تا هلال ماه شوال. خیلی حرکت آدم سریع و تند می‌شود و کمک می‌دهد به این، به اینکه آن نُه ماه دیگر را هم ادامه بدهد و استمرار داشته باشد. لذا باید حواسمان باشد تمام این مسائل مقدمه است برای آن مسئله.

آن را هم خدا ولش نکرده که بگوید: «حالا شما این مقدمات را طی بکنید تا برسید به آن». نه، آن را واجب کرده و از همین حالا همه چیز بر همه چیز هم ترجیح دارد. این برنامه‌ها را هم چیده که هی به تقویت آن و استمرار آن کمک کند آدم را. این لطف بزرگ خدای متعال است؛ سفره پهن است، دیگر بستگی به ظرفیت و ایمان ما دارد که چقدر این‌ها را جدی بگیریم و چقدر دلمان به حال خودمان بسوزد. چون همیشه شرایط اینی که هست نخواهد بود، گرفتاری‌هایی پیش می‌آید و نمی‌تواند آدم؛ دلش می‌خواهد دیگر روزه بگیرد اما نمی‌گیرد. بعد جایگزینی هم که همان آثار روزه را داشته باشد، آن وقت دیگر نیست.

اعمال جایگزین و توصیه‌های پیامبر (ص) برای جاماندگان از روزه

در همین ماه رجب، پیغمبر اکرم فرمودند: «روزه بگیرید، همه‌اش را یا مقداری از آن را، یک روزش را هم از دست ندهید؛ حتی اگر یک روز هم گرفتید، آن یک روز را هم می‌توانید بگیرید، بگیرید». عوضش اگر کسی نمی‌تواند روزه بگیرد، یک مقداری صدقه بدهد که کلاً دستش خالی نشود. جایگزین روزه نیست، اما آن هم یک مقداری اثر و برکت دارد. نشد، ذکرهایی دادند ایشان، گفتند: «این‌ها را بگویید لااقل اگر روزه هم نمی‌گیری، اگر صدقه هم نمی‌توانی بدهی و نداری که بدهی». نگذاشتند ما دست‌مان از عمل خالی بشود و فردای قیامت آن حسرت—حسرتی که گریبان‌گیر همه می‌شود—گریبان‌گیر ما بشود؛ راه را نشان دادند.

در قیامت هست که خدای متعال می‌فرماید آدم‌ها همین را می‌گویند: «یا حسرتا علی ما فرطت فی جنب الله». ای وای به حال من، چقدر حسرت که در کنار این همه که خدا به من دستور داد و حرف زد و دارد گوشم خواند و راه نشان داد، من همین‌طور کوتاهی کردم. «فرطت فی جنب الله»، همین‌جور کم گذاشتم. هی این موقعیت‌ها آمد و از کنار گوشم رد شد و استفاده نکردم؛ یک‌وقت چشمش را باز کرد و دید که عمر از ۳۰ و ۴۰ و ۵۰ گذشت و دیگر هم نمی‌تواند آدم پا بشود روزه بگیرد زیاد، نمی‌تواند دیگر عبادت بکند؛ توانش و شرایط دیگر دخیل می‌شود که دیگر آن توان جوانی را ندارد، از دست می‌دهد.

بنابراین قبل از اینکه وقت بگذرد و دچار این حسرتی که قطعاً دچارش خواهیم شد بشویم، برای اینکه نشویم، از حالا باید به فکر بیفتیم. این‌ها از کنار گوشمان راحت رد نشود؛ بگیریم این دستورات را و بیشتر استفاده کنیم.

دعا و خطبه پایانی

ان‌شاءالله خدای متعال به برکت این سه ماه مبارک به ما توفیق مرحمت کند که از این سفره‌ای که پهن می‌کند خدای متعال، تا منتهی بشود به ماه مبارک، خوب بتوانیم استفاده بکنیم، با ترک گناه برسونیم به انتها و بشویم جزو عباد الله الصالحین. نثار ارواح طیبه همه این عباد الله الصالحین، سه صلوات بفرستید.

۱. فلسفه برنامه الهی؛ عبودیت و بندگی

پروردگار متعال در قرآن کریم برنامه‌ای را که برای زندگی انسان‌ها داده، تحت عنوان عبودیت و بندگی خدا مطرح کرده است. فرمان داده که به عنوان اینکه «من خدایم و شما بنده»، باید اطاعت فرمان کنید؛ و خدای متعال در آیات متعددی این مسئله و اهمیت اطاعت فرمان را بیان کرده است. اما خدای متعال به این هم اکتفا نکرده؛ در خود این برنامه‌هایی که مقرر کرده، چیزهایی قرار داده است که به انسان کمک کند تا هرچه بیشتر گوش به حرف خدا بدهد. دستوراتی که خدای متعال می‌دهد، بعضی از آن‌ها جهات مختلفی دارد یا جهت مصالح و مفاسدی در آن دخیل است. بعضی دیگر، غیر از آن‌ها، کمک می‌کند به اینکه آدم بهتر گوش به حرف خدا بدهد و مستقیم این ارتباط را دارد.

۲. راز اثرگذاری مستحبات در حریم تقوا

هرچه آدم دستورات الهی را بیشتر مراعات کند، حتی در غیر موارد واجبش و یا در غیر موارد حرامش، بیشتر موفق می‌شود به اینکه تقوا را مراعات کند. بعضی از این دستورات واجبه، خب این اثر را دارد؛ بعضی واجب نیست، ولی این اثر را دارد. بعضی دیگر حرامه، مانع تقواست و بالاخص اثر مستقیم دارد و خدا منع کرده است. بعضی هم حرام نیست، ولی باز هم مانع است؛ این را هم خدا در جاهایی از قرآن کریم بیان کرده است. یعنی هرچه این‌ها را بیشتر آدم مراعات بکند، حتی در غیر موارد واجبش، بیشتر موفق می‌شود به اینکه تقوا را مراعات کند. بعضی واجب نیست، ولی این اثرِ کمک‌کننده به بندگی را در خود دارد.

۳. خاصیت روزه؛ ارتباط مستقیم با تقوای انسان

یکی از چیزهایی که خدای متعال در قرآن کریم اصلش را مطرح کرده، روزه ماه مبارک رمضان است. از چیزهایی که خیلی مستقیم کمک می‌کند به اینکه آدم زیاد گوش به حرف خدا بدهد، همین روزه است. این امر این‌قدر مهم بود که خدای متعال آن را در حد مستحب قرار نداد، بلکه مقداری را واجب کرد؛ که یک ماه از سال را—که همه در این ۱۲ ماه مشغولند و می‌خورند—مصلحت را خدای متعال در این دید که لااقل یک ماه از سال را بیایند و روزه بگیرند، و آن را واجب کرد. خاصیت روزه از بین سایر واجبات این است که مستقیم است و اثر خیلی واضح، شفاف و مستقیمی روی تقوای انسان دارد.

۴. حکمت وجوب روزه و پیشینه تاریخی آن

خدا این ماه را قرار داد و روزه‌اش را واجب کرد؛ برای همین که آدم‌ها از ثمره روزه محروم نشوند. اگر مستحب بود، کسی سراغش نمی‌رفت؛ به راحتی کسی نمی‌رود روزه بگیرد. اما خدای متعال واجب کرد که حتماً یک ماه را روزه بگیرند. حالا اثر روزه را خود خدای متعال فرمود: «من علتی که این روزه را واجب کردم، و نه فقط بر شما، بلکه بر قبلی‌ها، برای همین است که این خیلی کمک می‌کند به اینکه شما تقوا را مراعات کنید». همه واجبات این‌طور ارتباط مستقیم ندارند، اما در بین این‌ها روزه این خاصیت را دارد. یک حدش واجب شده و مابقی‌اش هم مستحب است؛ که هر کسی خواست بیشتر موفق شود، بیشتر استفاده کند.

۵. سیره متقین؛ مداومت بر روزه‌های مستحبی

آدم‌های با تقوا یکی از کارهایی که می‌کنند این است که غیر از اینکه روزه ماه مبارک رمضان را می‌گیرند، مقیدند برای تقویت ایمان‌شون و دور شدن از گناه و خشکاندن ریشه گناه، در طول سال روزه بگیرند؛ آن‌ها بیشتر از بقیه زیر بار این کار می‌روند. خب مابقی اکثراً این‌جوری نیستند؛ صبر می‌کنند روز اول ماه رمضان بیاید و شروع می‌کنند، روز آخر ماه رمضان هم که تمام شد، رفت تا سال آینده. اما آدم‌هایی که برایشان این اهمیت دارد، یکی از خصوصیات‌شان این است که به روزه گرفتن در غیر واجبش اهمیت می‌دهند. آدم‌های با تقوا مقیدند برای تقویت ایمان‌شان و دور شدن از گناه، در طول سال روزه بگیرند.

۶. راز سلمان شدن؛ اعمال کوچک اما با تقوا

مثل جناب سلمان که گفت: «من مقیدم، سه روز در ماه را می‌گیرم». سلمان این نبود که فقط شبانه‌روز نماز بخواند و شد سلمان؛ همین کارهایی را که ما همیشه در گوش‌مان روضه‌اش را می‌خوانند و پا می‌شیم می‌رویم و دیگر تمام می‌شود، همین کارها را انجام می‌داد. سنگین هم نبود، سه روز در ماه روزه می‌گرفت. سه روز به جایی نمی‌خورد، اما همین‌ها به انضمام تقوا، نتیجه‌اش می‌شود سلمان. حالا ما هی بنشینیم بگوییم سلمان چی، کجا، ایمان کی می‌رود بالا؟ هیچ‌وقت هم به فکر این کارها نیستی. خب نمی‌رود بالا؛ زحمت می‌خواهد و «لیس للانسان الا ما سعی». به همان میزانی که آدم سعی می‌کند، استفاده می‌کند.

۷. رجب و شعبان؛ ایستگاه‌های آمادگی برای رمضان

خود پیغمبر اکرم و بعضی حضرات معصومین (علیهم‌السلام) برای اینکه آدم‌ها از این ماه رمضان و روزه‌اش بیشتر استفاده کنند، از دو ماه قبل شروع کردند آدم‌ها را آماده کنند. از ماه رجب که رسید، داشتند آدم‌ها را آماده می‌کردند که ماه رجب دارد می‌رسد، چه کارهای خوبی هست. یکی از آن کارهایی که زیاد روی آن تاکید کردند و شاید بهترین عمل باشد، همین روزه‌اش است؛ روزه ماه رجب و ماه شعبان. برای اینکه آن روزه ماه رمضان، یک‌دفعه‌ای آدم نرسد به آن مشغول شود، که چه بسا روزهای اول دچار ضعف و اذیت هم بشود و نتواند استفاده کند. خاصیت روزه این است که باید استمرار پیدا بکند تا آثارش بارز بشوند.

۸. تمام ارزش رجب و شعبان به مقدمه بودن است

خصوصیت ماه رجب و ماه شعبان که مهم شده و مطرح شده، همین است که مقدمه ماه رمضان است؛ تمام ارزش‌شان به این است، ارزش اصلی‌اش. اینکه مقدمه آنجاست، مقدمه آن برنامه است. مقدمه را طوری تنظیم کردند که آدم از آن ذی‌المقدمه و ماه مبارک رمضان استفاده‌اش بیشتر بشود. دعا دادند، ذکر دادند، اما این را هم گفتند. همه این برنامه‌ها را خدا چیده که چی؟ «لعلکم تتقون». برای اینکه یک مقداری بالاخره از این راه وارد بشوید و به تقوا نزدیک‌تر بشوید، به گوش به حرف خدا دادن نزدیک‌تر بشوید و محکم‌تر بشوید. این اهمیت این مسئله است. همه این روزه، مقدمه است و ذی‌المقدمه‌اش تقوا و بندگی خداست.

۹. چله بندگی؛ تصمیم بر ترک گناه از اول رجب

اگر در تقوا حواستان جمع نیست، مراعات نمی‌کنید و محکم نیستید، از حالا تصمیم بگیرید. همین الان که اول ماه رجب است تصمیم بگیرید و ادامه بدهید، برسانید ان‌شاءالله تا ماه رمضان؛ خیلی امید هست، چه بسا از کسانی که از قبل گناه نمی‌کردند هم جلوتر بروید، اگر این‌طور همت کنید و توبه کنید و تصمیم بگیرید دیگر گناه نکنید و این را برسانید تا انتهای ماه مبارک. از امروز که اول ماه رجب است دیگر هیچ عمل شری برایتان نوشته نشود تا هلال ماه شوال. خیلی حرکت آدم سریع و تند می‌شود و کمک می‌دهد به اینکه آن نُه ماه دیگر را هم ادامه بدهید و استمرار داشته باشید.

۱۰. هشدار پیرامون حسرت بزرگ در روز قیامت

در قیامت هست که خدای متعال می‌فرماید آدم‌ها همین را می‌گویند: «یا حسرتا علی ما فرطت فی جنب الله». ای وای به حال من، چقرار حسرت که در کنار این همه که خدا به من دستور داد و حرف زد و راه نشان داد، من همین‌طور کوتاهی کردم. همین‌جور کم گذاشتم. هی این موقعیت‌ها آمد و از کنار گوشم رد شد و استفاده نکردم؛ یک‌وقت چشمش را باز کرد و دید که عمر از ۳۰ و ۴۰ و ۵۰ گذشت و دیگر هم نمی‌تواند آدم پا بشود روزه بگیرد زیاد، نمی‌تواند دیگر عبادت بکند؛ توانش را ندارد، از دست می‌دهد. بنابراین قبل از اینکه وقت بگذرد، از حالا باید به فکر بیفتیم.

1️⃣ برنامه الهی و حقیقت عبودیت

◽️ هدف از خلقت و ارزش بندگی خدا

◽️ دستورات الهی؛ مصلحت‌ها و مفاسد

2️⃣ روزه ماه رمضان و حقیقت تقوا

◽️ ارتباط مستقیم روزه با تقوای انسان

◽️ حکمت وجوب روزه در ادیان الهی

3️⃣ سیره متقین و حقیقت ایمان

◽️ مداومت بر روزه‌های مستحبی در طول سال

◽️ راز سلمان شدن؛ اعمال کوچک با تقوا

4️⃣ ماه‌های رجب و شعبان؛ مقدمه رمضان

◽️ ایستگاه‌های آمادگی برای ورود به رمضان

◽️ اصالت ماه‌های مقدماتی در ذی‌المقدمه

5️⃣ چله بندگی و تصمیم بر ترک گناه

◽️ عزم راسخ بر رعایت تقوا از اول رجب

◽️ استمرار بندگی تا هلال ماه شوال

6️⃣ فرصت جوانی و هشدار پیرامون حسرت بزرگ

◽️ فریاد «یا حسرتا» در دادگاه قیامت

◽️ کوتاهی در برابر دستورات و از دست رفتن توان عبادی

7️⃣ اعمال جایگزین و سفره پهن الهی

◽️ برکات صدقه و اذکار ماه رجب برای جاماندگان

◽️ دعا برای قرار گرفتن در زمره عبادالله الصالحین