تجلی و حقیقت شکر در سیره معصومین (علیهم‌السلام)

🔄 ۱. روایات، فضایل و مراتب شکرگزاری

🕋 ۲. سیره عبادی و شکرانه بی‌نظیر پیامبر اکرم (ص)

📜 ۳. قوانین شکر و آثار کفران نعمت در تورات و احادیث

🗣️ ۴. تفسیر آیه «وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ» و شکرانه نعمت ولایت

بسم الله الرحمن الرحیم

روایات و فضایل شکرگزاری

در بحث شکر بودیم و روایات را خواندم. حالا ان‌شاءالله که به مقام عمل رسیده باشید؛ اگر به عمل نرسیده باشد، ادامه‌اش هم خیلی فایده‌ای ندارد. درباره شکر، پیغمبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمودند:

«الطَّاعِمُ الشَّاكِرُ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ كَأَجْرِ الصَّائِمِ الْمُحْتَسِبِ»

کسی که روزه نیست ولی شاکر است، عین همان روزه‌داری اجر می‌برد که برای خدا روزه می‌گیرد؛ با این تفاوت که آن روزه می‌گیرد و اجر می‌برد، و این نعمت را می‌خورد و شکر می‌کند و اجر می‌برد، چون شاکر است.

«وَ الْمُعَافَى الشَّاكِرُ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ كَأَجْرِ الْمُبْتَلَى الصَّابِرِ»

کسی که در عافیت است و شکر می‌کند، اجرش مانند اجر انسانِ مبتلا و گرفتاری است که صبر می‌کند. آن فردِ مریض یا مصیبت‌زده با صبر کردن مزد می‌برد، و این فرد با شکر کردن مزد می‌برد؛ یعنی عافیت دارد و با شکر، همان مزد و پاداش را دریافت می‌کند.

«وَ الْمُعْطَى الشَّاكِرُ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ كَأَجْرِ الْمَحْرُومِ الْقَانِعِ»

آن کسی که ندارد و قانع است، اجر می‌برد؛ و این کسی که دارد و شاکر است نیز همان اجر را می‌برد.

شکر در آدم‌ها فرق دارد. اقلّ و کمترین درجه شکر، همین است که زبان به کار بیفتد، در دلش تصدیق کند و باور داشته باشد که این نعمت را خدا داده است، و در عمل هم آن را خراب و ضایع نکند.

سیره پیامبر اکرم (ص) در عبادت و شکر

مراتب شکر در آدم‌ها متفاوت است. درباره پیغمبر اکرم نقل می‌کنند که امام باقر (علیه‌السلام) فرمود:

«كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وآله عِنْدَ عَائِشَةَ لَيْلَتَهَا»

پیغمبر اکرم در شبی که نوبت عایشه بود، پیش او بودند.

«فَقَالَتْ: يا رَسُولَ اللَّهِ لِمَ تُتْعِبُ نَفْسَكَ وَ قَدْ غَفَرَ اللَّهُ لَكَ مَا提َقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ مَا تَأَخَّرَ؟»

زن‌های پیغمبر اکرم گاهی متوجه عبادات خاص ایشان می‌شدند. [پیش‌تر] روایت دیگری خواندیم که مربوط به یکی دیگر از همسران حضرت بود که بیدار شد و دید ایشان در رختخواب نیست، رفت و دید در گوشه خانه مشغول عبادت است. این بار مربوط به عایشه است که با چنین صحنه‌ای مواجه شد. به پیغمبر اکرم عرض کرد: چرا شما خودتان را این‌قدر به زحمت می‌اندازید، در حالی که خداوند گناهان گذشته و آینده شما را آمرزیده است؟ تو که مشکلی نداری، چرا این‌گونه زحمت می‌کشی؟

همان پاسخی را که در آنجا فرموده بودند، در اینجا هم دوباره به عایشه فرمودند:

«قَالَ: يَا عَائِشَةُ أَلَا أَكُونُ عَبْداً شَكُوراً؟»

مگر آدم باید فقط برای گناه و ترس از آن عبادت کند؟ عبادت از باب شکر است. شکر! آدم بدهکار است؛ به خاطر نعمت‌هایی که خدا به او داده، خودش را بدهکار می‌بیند و از این باب عبادت می‌کند، نه از این باب که یک وقت به جهنم نرود.

امام باقر (علیه‌السلام) در ادامه فرمود:

«وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وآله يَقُومُ عَلَى أَطْرَافِ أَصَابِعِ رِجْلَيْهِ»

ایشان در این مسیر آن‌قدر استوار بود و خودش را به زحمت می‌انداخت که بر نوک پنجه‌های پاهایش می‌ایستاد و نماز می‌خواند. در این حد به خودش سختی می‌داد.

«فَأَنْزَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ: طه * مَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَى»

پس از آن، خداوند سبحان این آیه شریفه را نازل فرمود که: ما قرآن را بر تو نازل نکردیم تا خودت را این‌گونه به مشقت و سختی بیندازی.

همین مضمون از امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) نیز روایت شده است که فرمود:

«فَلَقَدْ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ عَشْرَ سِنِينَ عَلَى أَطْرَافِ أَصَابِعِهِ حَتَّى تَوَرَّمَتْ قَدَمَاهُ وَ اصْفَرَّ وَجْهُهُ»

پیغمبر اکرم ده سال برنامه‌اش این بود؛ شب‌ها آن‌چنان به عبادت می‌ایستاد که پاهایش ورم کرد و رنگ مبارک صورتش زرد شد.

«يَقُومُ اللَّيْلَ أَجْمَعَ حَتَّى عُوتِبَ فِي ذَلِكَ، فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: طه * مَا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَى»

تمام شب را عبادت می‌کرد تا اینکه مورد عتاب [محبّت‌آمیز] پروردگار قرار گرفت و خداوند عزوجل فرمود: ما قرآن را نفرستادیم تا خودت را به زحمت بیندازی.

آثار شکر و کفران نعمت در تورات و احادیث

از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده است که فرمود:

«مَكْتُوبٌ فِي التَّوْرَاةِ: اشْكُرْ مَنْ أَنْعَمَ عَلَيْكَ»

در تورات نوشته شده است: از هر کسی که به تو نعمتی داد و در حقت کاری کرد، سپاسگزاری کن و بی‌تفاوت نباش.

«وَ أَنْعِمْ عَلَى مَنْ شَكَرَكَ»

از آن طرف، به کسی هم که از تو سپاسگزاری می‌کند، دوباره خیر برسان و در حقش کار نیکی انجام بده.

«فَإِنَّهُ لَا زَوَالَ لِلنَّعْمَاءِ إِذَا شُكِرَتْ»

اگر شکر نعمت‌های خدا به جا آورده شود، آن نعمت‌ها هرگز از بین نمی‌روند.

«وَ لَا بَقَاءَ لَهَا إِذَا كُفِرَتْ»

اما اگر قدر نعمت دانسته نشود و کفران صورت گیرد، خداوند آن را می‌گیرد.

«وَ الشُّكْرُ زِيَادَةٌ فِي النِّعَمِ وَ أَمَانٌ مِنَ الْغِيَرِ»

شکر است که نعمت را زیاد می‌کند و مانع از دگرگونی و برگشتن روزگار می‌شود. چرا گاهی اوضاع برمی‌گردد و نعمت‌ها از آدم سلب می‌شود؟ چون انسان شکرش را به‌جا نمی‌آورد و در شکرگزاری کم می‌گذارد.

تفسیر آیه «وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ» و نعمت ولایت

در ذیل آیه شریفه «وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ»، امام صادق (علیه‌السلام) در بیان معنای آیه فرمودند: خدا می‌فرماید نعمت‌های الهی را بگو، ذکر کن و اظهار نما. این خود شکر است. شکر یک‌وقت با گفتن «الحمدلله» است، و یک‌وقت با ابراز کردن آن نعمت؛ این‌ها همه از انواع، اقسام و مصادیق شکر و سپاسگزاری است.

خدای متعال در قرآن می‌فرماید فقط در دل گفتن کافی نیست، بلکه بگو؛ نعمت‌های خدا را گاهی به زبان بیاور، یاد کن و متذکر شو و به دیگران بگو.

«فَحَدِّثْ بِمَا أَعْطَاكَ اللَّهُ وَ فَضَّلَكَ وَ رَزَقَكَ وَ أَحْسَنَ إِلَيْكَ وَ هَدَاكَ»

هرچه از مصادیق نعمت که در زندگی‌ات پیدا کرده‌ای، همه را بازگو کن. اعطای خدا را بگو؛ مثلاً آن زمان که مجرد بودی و رزق و روزی‌ات کم بود، بعد که متأهل شدی، خداوند روزی را به گونه‌ای فرستاد که دست و بالت باز شد، در حالی که حتی فکرش را هم نمی‌کردی. تازه این در حالی است که کفران‌های ما زیاد بود و کارهای غلطمان رزق را کم می‌کرد، وگرنه خدا بیشتر از این هم می‌داد. همان آدم مجردِ بی‌همه‌چیز، حالا صاحب همه‌چیز می‌شود؛ این‌ها کار خداست.

«أَعْطَاكَ اللَّهُ» هرچه از نعمت‌های مالی، مادی و معنوی داری بگو. «وَ فَضَّلَكَ» آن تفضیل‌هایی را که خدا به تو داده و شاید به بغل‌دستی‌ات یا به دیگران نداده، یاد کن. «وَ رَزَقَكَ» روزی‌هایی را که نصیبت کرده، «وَ أَحْسَنَ إِلَيْكَ وَ هَدَاكَ» احسان و هدایتی را که در حقت فرموده، بگو. تو را هدایت کرده که مسلمانی، اسلام داری و در خط دین و تشیع هستی. این‌ها را آدم باید ابراز کند؛ چراکه ابراز آن برای دیگران هم مفید است و بقیه هم استفاده می‌کنند.

گاهی ممکن است دیده باشید وقتی کسی نعمتی را که خدا به او داده، از باب شکر ابراز می‌کند، این کار هم در دیگران و هم در خود انسان اثر مثبتی می‌گذارد. آدم تازه ملتفت می‌شود که واقعاً اوضاع همین‌گونه است. چرا به ما گفته‌اند در روز غدیر وقتی به هم می‌رسید، اول از همه خدا را شکر کنید؟ الحمدلله که خدا شما را در خط امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) قرار داد. اگر چند کیلومتر آن‌طرف‌تر، در یک مملکت دیگر، در یک خانواده دیگر و جور دیگری بزرگ شده بودی، برای خدا کاری نداشت که تو را آن‌وری کند. بالاخره هر کسی راه پدر و مادرش را می‌رود و هرچه آن‌ها بودند، این هم همان می‌شود. واقعاً هم همین‌طور است. پس این‌ها را باید ابراز کرد.

در روز غدیر، که مربوط به یکی از بزرگ‌ترین نعمت‌های خدا به ماست، این‌گونه به ما یاد داده‌اند که وقتی به هم می‌رسید، بگویید: الحمدلله که خدا ما را در خط امیرالمؤمنین و فرزندانش (علیهم‌السلام) قرار داد؛ که امامی، دو امامی، چهار امامی و شش امامی نشدیم [صداى صلوات حاضرين] و از این مسیر برنگشتیم. این مسئله شکر بسیار مهم است. خدا ان‌شاءالله این نعمت‌ها را از ما نگیرد.

و صلی الله علی محمد و آله.

۱. تفاوت پاداش شاکر و صابر

پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند: آن کسی که روزه نیست ولی شاکر است، اجر او مانند روزه‌دارِ مخلص است. زیرا روزه‌دار روزه می‌گیرد و اجر می‌برد، اما انسان شاکر، می‌خورد و شکر می‌کند و اجر می‌برد. همچنین کسی که در عافیت است و شکر می‌کند، اجرش مانند پاداش گرفتارِ صابر است؛ شخص مصیبت‌زده با صبر خود مزد می‌برد و انسان سالم با شکرگزاری. علاوه بر این، کسی که به او نعمتی عطا شده و شاکر است، پاداشی همانند محرومِ قانع دارد. شکر در آدم‌ها متفاوت است و کمترین درجه آن، این است که زبان به کار بیفتد، انسان در دل خود تصدیق کند که این نعمت را خدا داده و در عمل نیز آن نعمت را خراب و ضایع نکند.

۲. فلسفه و مراتب شکر در سیره نبوی

امام باقر (علیه‌السلام) می‌فرمایند: پیامبر اکرم (ص) در شبِ یکی از همسران خود مشغول عبادت بودند. همسرشان به ایشان عرض کرد: ای رسول خدا، چرا خودتان را این‌قدر به زحمت می‌اندازید، در حالی که خداوند گناهان گذشته و آینده شما را آمرزیده است؟ پیامبر اکرم (ص) در پاسخ فرمودند: آیا من بنده‌ای سپاسگزار نباشم؟ مگر انسان باید فقط برای ترس از گناه عبادت کند؟ عبادت از باب شکر است. انسان به خاطر نعمت‌هایی که خدا به او داده، خود را بدهکار می‌بیند و از این باب عبادت می‌کند، نه برای اینکه به جهنم نرود. پیامبر (ص) آن‌قدر بر نوک پنجه‌های پا می‌ایستادند و نماز می‌خواندند که خداوند فرمود: ما قرآن را نفرستادیم تا خود را به مشقت بیندازید.

۳. قانون شکر و کفران نعمت در تورات

امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرمایند در تورات مکتوب است: از هر کسی که به تو نعمتی داد و در حقت کاری کرد، سپاسگزاری کن و بی‌تفاوت نباش. از آن طرف، به کسی هم که از تو سپاسگزاری می‌کند، دوباره خیر برسان و در حق او کار نیکی انجام بده. همانا اگر شکر نعمت‌های خدا به جا آورده شود، آن نعمت‌ها هرگز زوال نمی‌یابند و از بین نمی‌روند. اما اگر قدر نعمت دانسته نشود و کفران صورت گیرد، نعمتی باقی نمی‌ماند و خداوند آن را می‌گیرد. شکر است که باعث فراوانی و زیادت در نعمت‌ها می‌شود و انسان را از دگرگونی و برگشتن روزگار محافظت می‌کند. هرگاه نعمتی از انسان سلب شود، به خاطر کم گذاشتن در شکرگزاری است.

۴. معنای حقیقی اظهار نعمت‌های الهی

امام صادق (علیه‌السلام) در تفسیر آیه «و أمّا بنعمةِ ربّک فحدّث» می‌فرمایند: پروردگار امر می‌کند که نعمت‌های خدا را بگو، ذکر کن و اظهار نما؛ چرا که این خود مرتبه‌ای از شکر است. شکر یک‌ بار با گفتن «الحمدلله» است و بار دیگر با ابراز کردن و نشان دادن آن نعمت. این‌ها همگی از انواع، اقسام و مصادیق سپاسگزاری هستند. خدای متعال در قرآن می‌فرماید فقط در دل گفتن کافی نیست، بلکه نعمت‌های خدا را گاهی به زبان بیاور، نام ببر، متذکر شو و به دیگران بگو. هرچه از مصادیق نعمت که در زندگی‌ات پیدا کرده‌ای را بازگو کن و بگو که خداوند چه بخشش‌هایی به تو کرده، به تو روزی داده، در حقت احسان نموده و تو را هدایت کرده است.

۵. تجلی برکت شکر در گشایش‌های زندگی

خداوند می‌فرماید بازگو کن که چه نعمتی به تو عطا شده است؛ به عنوان مثال، آن زمان که انسان مجرد بود و رزق و روزی اندکی داشت، پس از تأهل، خداوند روزی را به گونه‌ای فرستاد که دست و بالش باز شد، در حالی که حتی فکرش را هم نمی‌کرد. تازه این گشایش در حالی است که کفران‌های ما زیاد بود و رفتارهای غلطِ ما رزق را کم می‌کرد، وگرنه خداوند بیشتر از این هم عطا می‌فرمود. همان آدم مجردِ بی‌همه‌چیز، اکنون صاحب زندگی و امکانات می‌شود؛ این‌ها همگی اعطای پروردگار است. انسان باید نعمت‌های مالی، مادی و معنوی خود را یاد کند و ببیند که خداوند چه تفضیل‌هایی به او داده که شاید به دیگران عطا نکرده است.

۶. ارزش اجتماعی ابراز شکر و هدایت

انسان باید نعماتی را که خداوند به او بخشیده است ابراز کند؛ خدا به تو روزی داده، احسان نموده و تو را هدایت کرده است که مسلمانی، اسلام داری و در خط دین و تشیع هستی. این‌ها را آدم باید ابراز کند؛ چرا که ابراز آن برای دیگران نیز مفید است و بقیه هم از آن بهره‌مند می‌شوند. گاهی اوقات وقتی کسی نعمتی را که خدا به او داده است، از باب شکر ابراز می‌کند، این کار هم در دیگران و هم در خودِ انسان اثر مثبتی می‌گذارد و جامعه متوجه فراوانیِ نعمات الهی می‌شود. به همین علت است که دستور داده‌اند در روز غدیر وقتی به یکدیگر می‌رسید، پیش از هر چیز خداوند را شکر کنید که شما را در خط ولایت قرار داد.

۷. شکرانه نعمت بزرگ ولایت در روز غدیر

در روز غدیر، که مربوط به یکی از بزرگ‌ترین نعمت‌های خداوند به ماست، این‌گونه یاد داده‌اند که وقتی به هم می‌رسید، بگویید: «الحمدلله که خدا ما را در خط امیرالمؤمنین و فرزندانش (علیهم‌السلام) قرار داد»؛ که در مسیر حق استوار ماندیم، دچار انحرافِ فرقه‌ها نشدیم و از این خطِ مستقیم برنگشتیم. اگر در یک مملکت دیگر، در یک خانواده دیگر و جور دیگری بزرگ شده بودی، برای خدا کاری نداشت که تو را در مسیر دیگری قرار دهد. بالاخره هر کسی راه خانواده‌اش را می‌رود و شبیهِ آن‌ها می‌شود؛ واقعاً هم همین‌طور است. پس این نعمتِ عظیمِ تشیع و ولایت را باید با بالاترین مراتب، شکر و ابراز کرد.

1️⃣ مفهوم شکر و پاداش شاکران

◽️ برابری پاداش انسان شاکر با روزه‌دار صابر

◽️ مراتب شکر در زبان، قلب و عمل

2️⃣ سیره عبادی و شکرانه نبوی

◽️ پاسخ پیامبر (ص) به عایشه درباره علت عبادات سنگین

◽️ شکر به مثابه بدهکاری انسان به پروردگار

3️⃣ مشقت‌های پیامبر (ص) در مسیر شکر

◽️ ایستادن بر نوک پنجه پا در نماز و نزول آیه «طه»

◽️ سیره ده ساله پیامبر (ص) در عبادت و ورم کردن پاها

4️⃣ قوانین شکر و کفران در احادیث

◽️ دستور تورات بر سپاسگزاری و متقابل بودن احسان

◽️ شکر مایه بقای نعمت و کفران علت زوال آن

5️⃣ معنای حقیقی آیه «وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ»

◽️ ضرورت ابراز و ذکر زبانی نعمت‌ها در کنار شکر قلبی

◽️ بازخوانی نعمت‌ها از دوران تجرد تا گشایش‌های تاهل

6️⃣ ابعاد اجتماعی و تربیتی شکر

◽️ اثرات مثبت و متقابل ابراز شکر در خود و دیگران

◽️ معرفی نعمت‌های مادی، معنوی و تفضیل‌های الهی

7️⃣ شکرانه بزرگ نعمت ولایت در غدیر

◽️ دستور به شکرگزاری در روز غدیر برای نعمت هدایت

◽️ سپاس بر استواری در خط امیرالمؤمنین (ع) و فرزندانش