تیتر اصلی جلسه: توبه، ایمان و عمل صالح؛ گام‌های عملی در مسیر فلاح و تزکیه نفس

🕌 ۱. اوصاف اهل رستگاری در قرآن کریم

❤️ ۲. صفات قلبی و تکوینی مؤمنین

🛣️ ۳. حرکت در مسیر فلاح و شروط آن

🌱 ۴. توبه؛ قدم اول و ارکان آن

✨ ۵. ایمان و عمل صالح؛ شروط فلاح

🧹 ۶. حقیقت تزکیه و مراتب آن

🕊️ ۷. تبدیل سیئات به حسنات و آرامش ابدی

🌙 ۸. اهمیت توبه در ماه مبارک رمضان

🛡️ ۹. استمرار دستاوردهای معنوی پس از ماه رمضان

بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین. والصلوة والسلام علی سیدنا و نبینا ابی‌القاسم المصطفی محمد [صداى صلوات حاضرين: اللهم صل علی محمد و آل محمد و عجل فرجهم] و علی آله الطیبین الطاهرین المعصومین سیما بقیة الله فی الارضین و لعنة الله علی اعدائهم اجمعین.

اوصاف اهل رستگاری در قرآن کریم

در آیاتی از قرآن کریم خدای متعال، مثل آیاتی که دو شب قبل عرض شد، عده‌ای را به عنوان اهل رستگاری و فلاح معرفی می‌کند؛ «أُولَٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ». یک دسته‌ای را معرفی می‌کند خدای متعال که این‌ها، اینان که حقیقتاً رستگارند. یا در جاهای دیگر قرآن کریم آیاتی هست، مثل همان سوره مبارکه مؤمنون، که خدای متعال با فعل «قَدْ أَفْلَحَ» بیان می‌کند صفات انسان‌های رستگار را.

آنجا می‌فرماید: «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ * الَّذِینَ هُمْ...» الی آخر، که توضیح داده شد. مؤمنین وقتی این صفات درشان ظاهر بشود و به آن حدی از ایمان برسند که این صفات درشان برجسته بشود، این‌ها سعادتمندند. کدام صفات؟ همان‌هایی که در همین سوره مبارکه مؤمنون خدای متعال فرمود و بیان شد. مثلاً اولی‌اش درباره نماز بود که: «الَّذِینَ هُمْ فِی صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ»؛ در نمازشان یک حالت خشوع درشان هست. نماز یک حالت عادیِ معمولیِ گفتگو با یک مخاطب معمولی نیست.

صفات قلبی و تکوینی مؤمنین

یا در آیه دیگری خدای متعال می‌فرماید: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذَا ذُکِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَإِذَا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِیمَانًا وَعَلَىٰ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ». مؤمن آن کسی است که این صفات را دارد؛ که وقتی یاد خدا می‌شود، حرف از خدا می‌شود، این‌ها دلشان و قلبشان از یاد عظمت الهی و توجهی که به مقام عظمت پروردگار متعال دارند، دلشان خائف و لرزان می‌شود. آن عظمتی که از خدای متعال درک می‌کنند، این طبیعتاً اثر طبیعی‌اش این هست که این حالت درشان هست.

«وَإِذَا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِیمَانًا»؛ این‌ها این ویژگی را دارند که وقتی آیات قرآن کریم برایشان خوانده می‌شود و تلاوت می‌شود، ایمانشان زیاد می‌شود. اثر تکوینیِ تلاوت قرآن کریم و شنیدن قرآن، برای این‌ها زیادت ایمان هست.

این مؤمنین که خدای متعال جاهایی از قرآن کریم مثل این دو جا توضیح داده، خدای متعال تأیید کرده و مهر زده؛ مهرِ قطعی که این‌ها رستگارند. اینجا بحث یاد خداست که وقتی خدای متعال مطرح می‌شود، یاد خدا می‌شود، این‌ها عادی نیستند در توجه به خدای متعال. در سوره مؤمنون هم از اولین آثاری که ذکر می‌فرماید، همین بحث نماز هست؛ که نماز هم یاد خداست و بُعد اصلی و مهمش همین توجه و یاد خداست. طبیعتاً اونی که «إِذَا ذُکِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ»، در نماز هم که یاد خداست، خاشعین [هستند]؛ «الَّذِینَ هُمْ فِی صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ». در نمازهایشان خشوع دارند، یعنی همان حالت «وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ» هست به یک نحو دیگری؛ خشوع چون قلبی است و نمود ظاهری پیدا می‌کند. این‌ها را خدای متعال مثلاً در این دو جا به عنوان آثار ایمان در آن حدی که می‌شود کسی که این آثار را داشته باشه، مهر زد برایش که این «قَدْ أَفْلَحَ»؛ این دیگر رستگار شده، کارش درست است.

حرکت در مسیر فلاح و شروط آن

در جای دیگری از قرآن کریم، خدای متعال عده‌ای را بیان می‌فرماید که این‌ها در مسیرِ فلاح و رستگاری هستند؛ هرچند ممکن است به مقصد نرسند، به این نقطه که این آثار درشان باشد نرسند، در آن مسیر هستند. امید هست ان‌شاءالله به اون نقطه برسند، ولی چون در معرض خطرند، ممکن است هم نرسند.

اما سه تا مسئله را خدای متعال مطرح می‌کند که نشان می‌دهد راه فلاح را؛ که انسان با توجه به این سه مسئله، قرار بگیرد در مسیر فلاح و رستگاری تا بعد برسد به آن نقطه‌ای که این آثاری که در سوره مؤمنون و جاهای دیگری هست، درش بارز بشود، آن وقت مهر می‌خورد محکم که این دیگر «قَدْ أَفْلَحَ». اما جای دیگر خدای متعال می‌فرماید: «مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَعَسَىٰ أَنْ یَکُونَ مِنَ الْمُفْلِحِینَ». این کسی که این سه ویژگی را داشته باشد و مشغول باشد و این سه تا را شروع کرده باشد به انجامش، این امید هست که به فلاح برسد.

مطالب مهمی را اینجا خدای متعال می‌فرماید؛ هم دارد راه فلاح را نشان می‌دهد، هم اینکه کسی که در این راه قرار می‌گیرد، هر کسی که در راه قرار می‌گیرد معلوم نیست به مقصد برسد، یک عده‌ای وسط راه می‌مانند. لذا می‌فرماید «عَسَىٰ»؛ امید است، شاید، قطعی نیست. این دیگر بستگی دارد که چقدر بتواند ادامه بدهد. ولی در عین حال دارد نشان می‌دهد که راه رسیدن به آن نقطه فلاح و آن نقطه که انسان این آثار را از ایمان درش بارز بشود، این سه چیز است. اگر این سه چیز را انسان داشته باشد و ادامه بدهد، آن وقت دیگر «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ»؛ کدام مؤمنون؟ نه هر مؤمنی؛ «الَّذِینَ هُمْ فِی صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ». این‌ها دیگر «عَسَىٰ» و «عَسَىٰ» که امید هست و ان‌شاءالله و شاید برسند نیست، دیگر این‌ها «قَدْ أَفْلَحَ» [است]؛ «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاهَا». اگر کسی از این مرحله تزکیه نفس رد بشود، این را پشت سر بگذارد دیگر مهر فلاح خورده. این، همه این آیات کنار هم قرار می‌گیرد؛ یک مسیر، راهش را خدای متعال دارد نشان می‌دهد؛ هم راه را، هم مقصد را و هم آثاری که در آن مقصد بارز است.

توبه؛ قدم اول و ارکان آن

راه را در آنجا نشان می‌دهد، تزکیه است. راه را اینجا هم در این آیه نشان می‌دهد: «مَنْ تَابَ»؛ شرط اول و قدم اصلی و اول، توبه هست، به عنوان اولین واجبی که گردن هر انسانی را در شروع مسیر الهی می‌گیرد. وقتی انسان می‌خواهد شروع کند در مسیر خدای متعال و در مسیر رضایتش قدم بردارد، اولین واجبی که گردنش می‌آید، توبه هست. اگر این توبه را نکند، مشکلی دارد، کارش درست نمی‌شود.

توبه هم چیست؟ دو رکن مقوّم دارد: یک، پشیمانی؛ پشیمانی باید باشد در نسبت به خطاهایی و گناهانی که کرده؛ دو، تصمیم بر اینکه تکرار نشود. این دو رکن مقوّم هر کدام نباشد، توبه نیست. چون یک عده هستند ممکن است تصمیم می‌خواهند بگیرند گناه نکنند، اما نسبت به اشتباهات و خطاهایی هم که داشتند خیلی پشیمانی هم درشان بارز نیست، ندارند اصلاً، خیلی قلباً پشیمان هم نیستند. این نمی‌تواند آن تصمیم را هم به طور جدّ بگیرد. وقتی می‌تواند تصمیم را جدّی بگیرد که پشیمان بشود. تا آدم به این نقطه نرسد که ناراحت بشود، بهش برنخورده باشد، اذیت نشود از این جهت که مثلاً سرمایه‌هایم را از دست دادم، عمرم را به باد دادم و این حالت پشیمانی برای انسان عارض نشود، تصمیم نمی‌گیرد بر اصلاح. عمده افراد، راه تصمیم بر اصلاحشان از پشیمانی گرفته می‌شود، یعنی پشیمان می‌شوند و اصلاح می‌کنند. لذا دو رکن مقوّم دارد توبه، هم پشیمانی است، هم اصلاح. اونی که نشان بدهد نادمه، پشیمان است قلباً و بعدش هم تصمیم می‌گیرد که نداشته باشد دیگر، تکرار نکند. این قدم اول می‌شود.

لذا خدای متعال این مسئله توبه را خاص و جدّی مطرح کرده. یعنی گاهی دستور داده توبه کنید، اما دیگر یک جای قرآن کریم توبه را محکم‌تر کرده، گفته این‌طوری باید توبه کنید: «تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحًا». شما تا حالا دستور می‌دادید توبه کنید، اما توبه‌هایتان گاهی توش برمی‌گردید. حالا دستور می‌آید، دستور آمده که توبه کنید، توبه‌ای که توش دیگر نباید برگردید، این‌طور توبه. توبه نصوح یعنی توبه‌ای که دیگر آدم به آن خطا و آن گناه دیگر برنمی‌گردد یا تکرار نمی‌کند.

ایمان و عمل صالح؛ شروط فلاح

«مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا»؛ این سه تا چیز است. توبه کند، یعنی آن پشیمانی و تصمیم درش باشد، بعد به آن چیزهایی که خدا خواسته که باور داشته باشد، باور داشته باشد، ایمان بیاورد. سه، «وَعَمِلَ صَالِحًا»؛ اعمالش را از اعمال ناصالح پاک کند، کارهایی که انجام می‌دهد توش ناخالصی و چیزهای بد نباشد. «عَمِلَ صَالِحًا»، اعمالی که انجام می‌دهد این‌طور باشد. وقتی نگاه می‌کنی می‌بینی عمل ناصالح درش نیست.

«فَعَسَىٰ»، این کسی که شروع می‌کند این کارها را انجام بدهد، امید هست به مقصد برسد. شایدم نرسد، شرط رسیدنش چیست؟ صبر است و استقامت است. آن دیگر جاهای دیگر خدا فرمود. اینجا چون حرف از آن نیست می‌گوید «عَسَىٰ»، شاید برسد. راهش همین است، اما در این راه یک عده می‌مانند، نمی‌رسند، چون صبر ندارند، تلخی‌ها و سختی‌هایش را حاضر نیستند بپذیرند، استقامت ندارند.

امید هست اگر شما راهی بخواهید به مقصدی برسید که آن مقصد فلاح باشد و آن مقصد انسان از آن آثار مهمش بهره‌مند بشود، که نمازش نماز خاشعانه باشد، یاد خدا درش با توجه باشد و با خوف و التفات به مقام عظمت پروردگار متعال باشد، راهش این هست: «مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَعَسَىٰ أَنْ یَکُونَ مِنَ الْمُفْلِحِینَ». این امید هست که به آن نقطه‌ای برسید که دیگر بهش بگوییم: «أُولَٰئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»؛ آن‌هایی که خدا می‌گوید اینان که، این انسان‌های با عظمتند که رستگارند. خدا مهر می‌زند که این دیگر مشکلش حل شد.

حقیقت تزکیه و مراتب آن

یک بُعدش تزکیه است، تزکیه. وقتی در مسیر توبه، توبه نقطه شروعه، ایمان هم قدم بعدیه، قدم بعدی می‌شود «وَعَمِلَ صَالِحًا». این «وَعَمِلَ صَالِحًا» یک جهت ایجابی دارد، یک جهت سلبی. جهت ایجابی‌اش کارهای صالحه، جهت سلبی‌اش پاک کردن از ناصالح‌ها، آن چیزهای غلط. این پاک کردن از آن چیزهای ناصالح می‌شود همان تزکیه؛ «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاهَا». آن آیه شریفه که خدا یازده تا قسم می‌خورد «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاهَا»، آن تزکیه ناظر به این جهت هست. در مرحله‌ای است که انسان شروع می‌کند چیزهای ناشایست را از خودش حذف بکند، آن می‌شود تزکیه؛ یعنی آن کثافت‌ها، آلودگی‌ها، چیزهای ناشایست وقتی دارید حذفش می‌کنید می‌شود تزکیه، یعنی تر و تمیز کردن. این درش هست.

آن کسی که در این مرحله آمده، توبه را داشته، ایمان را داشته، عمل صالح هم داشته، «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاهَا». اگر کسی برسد به این نقطه که نفسش را تمیز کرد، یعنی این سه مرحله را دیگر طی کرده؛ چون مرحله سخت و اصلی و اساسی‌اش آن تزکیه است، شروعش از توبه است، قسمت نهایی و اصلیِ کار که سخت‌تره، تزکیه است. «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاهَا»، آن کسانی که موفق شدند و نفسشان تر و تمیز شد، تر و تمیز کردند، این‌ها «عَسَىٰ أَنْ یَکُونَ مِنَ الْمُفْلِحِینَ» دیگر این نیست، فلاحِ «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاهَا» حتماً به این نقطه رسیده‌اند، حل شده.

و در سایه تزکیه و عمل صالح، می‌شود آن آثار خوب ایمان، مثل «الَّذِینَ هُمْ فِی صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ» و «وَالَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ» درشان بارز بشود. کارهایشان را که نگاه می‌کنی ثبوتاً و استمراراً «فِی صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ»، ثبوتاً و استمراراً «عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ»، ثبوتاً و استمراراً «لِلزَّکَاةِ فَاعِلُونَ»، ثبوتاً و استمراراً «لِأَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ». امانت‌دارند، به تعهداتشان پایبندند، این‌ها این‌جوره. این‌ها صفات برجسته‌ای است که در اثر تزکیه در انسان حاصل می‌شود.

تبدیل سیئات به حسنات و آرامش ابدی

و «مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَعَسَىٰ أَنْ یَکُونَ مِنَ الْمُفْلِحِینَ». این هم به فلاح می‌رسد، هم جای دیگر خدای متعال می‌فرماید: «مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا فَأُولَٰئِکَ یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ»، و خدا دیگر این لطف هم در حقشان می‌کند، دیگر آن گذشته بدی که داشتند و آن گناهانی که داشتند، خدا تبدیل می‌کند به حسنات. چون خیلی کار مهمی انجام داده، هم توبه کرده، هم ایمان آورده، هم عمل صالح انجام داده، این موفق شده سه تا قدم بزرگ را بردارد. به آن نقطه مطلوب رسیده، دیگر گذشته‌اش را خدا قلم می‌گیرد، نه فقط پاک می‌کند که خیرات می‌نویسد، پر می‌شود. این را هم در نامه عملش پر می‌کند، هم در حافظه‌اش و قوه ذاکره‌اش این هست که دیگر گذشته‌ای به آن تلخی و بدی نیست.

انسان به یک جایگاه امن و قراری می‌رسد که آنجا دیگر درش احساس اطمینان و آرامش می‌کند؛ «أَلَا إِنَّ أَوْلِیَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلَا هُمْ یَحْزَنُونَ». می‌رسند در یک نقطه‌ای قرار می‌گیرند که دیگر نه خوفی دارند از چیزی، چون چیزی نیست که بترسند، نه حزنی دارند نسبت به چیزی، چون چیزی نیست که بخواهند نسبت بهش محزون باشند. درست شده، قبل که همه‌اش درست شده، حالا هم درسته. این دیگر به این نقطه می‌رسد. بعد به این نقطه که می‌رسد دیگر خوف و حزنی ندارد، می‌شود در نقطه قرار و آرامش، نفس مطمئنه؛ «یَا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ * ارْجِعِی إِلَىٰ رَبِّکِ رَاضِیَةً مَرْضِیَّةً». و هر وقت تسلیم ملک‌الموت بشود و... خدای متعال روحش را قبض بکند، دیگر هم راضی است از خدا، هم خدا ازش راضی است. چون تلاشی که کرد، زحمتی که کشید، می‌بیند. آثارش را در دنیا دید، بعد هم می‌بیند. می‌بیند که خدا چه‌جور مزدش را داد در اثر آن توبه و ایمان و عمل صالح، هم خودش نجات پیدا کرد، هم بقیه از دستش نجات پیدا کردند، هم هم به آن جایگاه امن و قرار می‌رسد.

بعد در قیامت هم «لَهُمُ الْأَمْنُ»، در امن و امانند. آن هول و وحشت و ترس از لحظه موت تا آخر، که بعد هم... برزخ و قیامت و این‌ها، دیگر آن‌ها هم خدا دیگر فرموده نیست. این راهش از این سه کلمه است: تابَ، آمَنَ، عَمِلَ صالِحاً، این همه آثار خوب را خدا در این سه مسئله قرار داده.

اهمیت توبه در ماه مبارک رمضان

ان‌شاءالله خدا به همه ما توفیق مرحمت کند که در این فرصتی که در همین شب‌ها بود و امشب دیگر تمام می‌شود و این مقدار باقی‌مانده ماه مبارک، یک فرصت استثنایی هست در طول سال، بتوانیم لااقل این قدم اولش که توبه هست را بتوانیم برداریم. نسبت به چیزهای بدی که داریم و خودمان می‌دانیم، اقرار کنیم، توجیه نکنیم، اقرار کنیم در پیشگاه خدا. خدا دوست دارد اقرار بنده‌اش را به گناه. این‌ها باید اقرار کرد، اقرار شروع پشیمانی است، اقرار شروع توبه هست. باید اقرار کند انسان. این را بپذیرد، اقرار بکند، در صدد اصلاحش بربیاید.

اگر ما یک چنین توفیقی خدا این شب‌ها و این ماه به یک کسی داد، این بالاترین توفیقی است که پیدا کرده در طول عمرش و هیچ توفیقی به این نمی‌رسد، که انسان بتواند یک توبه‌ای بکند، یک تصمیمی بگیرد که دیگر پسش مجبور نباشد دوباره توبه کند. ماه رمضانی امسال که توبه می‌کند دیگر ماه رمضان سال بعدی نیاز به توبه نداشته باشد، حرکت کرده باشد، رفته باشد، دیگر در خط «عَمِلَ صَالِحًا» باشد، آن وقت روز به روز که ایمانش جلو می‌رود، باورش هم به خدا بیشتر می‌شود، آن وقت تجلی اصلی ایمان در چیزهایی است مربوط به خدا: «فِی صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ»، «إِذَا ذُکِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ»، «وَإِذَا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِیمَانًا». این‌ها این‌طوری‌ان، آیات خوانده می‌شود، یاد خدا می‌شود، ایمانشان زیاد می‌شود، نسبت به خدا این احساس را دارند، و درست می‌شود کارشان ان‌شاءالله.

ما هم خدا بهمان این توفیق را مرحمت کند که برسیم به این نقطه‌ای که نهایتش راضیة مرضیة هست؛ هم خدا از آدم راضی است، هم ما از خدا راضیم؛ «رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ». هم خدا راضی، هم ما راضی. دو طرف راضیند از این معامله سودمندی که انجام دادند ان‌شاءالله خدا این توفیق را مرحمت کند به همه‌مان.

استمرار دستاوردهای معنوی پس از ماه رمضان

پس باید تصمیم بگیریم از این فرصت استفاده کنیم و نهایت دیگر تا عید فطر فرصت هست. دیگر فردای عید فطر شیطان تلاش می‌کند هرچی جمع کردیم ازمان بگیرد. و بعد ماه رمضان تلاش شیاطین چند برابره. چون در این ماه رمضان بازارشان خیلی کساد شد، حالا بعد ماه رمضان شروع می‌کنند. همین روز عید فطر از دست می‌دهند یک عده‌ای، فردای عید فطر از دست می‌دهند یک عده‌ای، تموم شد و رفت. این‌ها باید مستمر باشد، به هم متصل بشود. این آثار خوبی که در این ماه به دست آمد باید متصل بشود به ماه بعدی. متصل شد، «تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا»، آن استمرار، آن استقامت، آن صبر باشد، آن وقت ماه رمضان به ماه رمضان که می‌آید تجدید قوای اصلی می‌کند انسان، می‌رسد به آن جایگاه قرار و امن و آرامش ان‌شاءالله.

خب، حالا همه رو به قبله بنشینند، قرآن‌ها رو بردارید، این دیگر برای امسالمان آخرین قرآن به سری هست که داریمش، ان‌شاءالله خدا به حق قرآن کریم و این اسمای شریفه اهل بیت (علیهم‌السلام) دست ما رو بگیرد و ما رو در همین مسیر قرار بدهد ان‌شاءالله.

۱. حقیقت نماز و حضور قلب در محضر حق

نماز یک حالت عادی و معمولیِ گفتگو با یک مخاطب معمولی نیست. در آیاتی از قرآن کریم، خدای متعال عده‌ای را به عنوان اهل رستگاری و فلاح معرفی می‌کند: «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ * الَّذِینَ هُمْ فِی صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ». مؤمنین وقتی این صفات در آن‌ها ظاهر بشود و به آن حدی از ایمان برسند که این صفات در وجودشان برجسته گردد، سعادتمند و رستگارند؛ اولینِ این اوصاف درباره نماز است که در نمازشان یک حالت خشوع دارند.

۲. نشانه ایمان حقیقی؛ خشیت و اثر تکوینی آیات

مؤمن کسی است که وقتی یاد خدا می‌شود و حرف از خدا به میان می‌آید، دل و قلبش از یاد عظمت الهی و توجه به مقام ربوبی، خائف و لرزان می‌شود. عظمتی که از خدای متعال درک می‌کنند، طبیعتاً این اثر را دارد که این حالت در آن‌ها پدید آید. قرآن می‌فرماید: «وَإِذَا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِیمَانًا»؛ این‌ها این ویژگی را دارند که وقتی آیات قرآن کریم برایشان تلاوت می‌شود، ایمانشان زیاد می‌شود و این اثر تکوینیِ شنیدن قرآن است.

۳. توبه؛ نخستین گام واجب در سیر الی‌الله

شرط اول و قدم اصلی و اول در مسیر الهی، توبه است؛ توبه به عنوان اولین واجبی است که گردن هر انسانی را در شروع مسیر می‌گیرد. وقتی انسان می‌خواهد در مسیر خدای متعال و در مسیر رضایت او قدم بردارد، اولین واجبی که بر عهده‌اش می‌آید، توبه است. اگر این توبه صورت نگیرد، کار درست نمی‌شود. توبه دو رکن مقوّم دارد: یک، پشیمانی قلبی نسبت به خطاهایی که کرده؛ دو، تصمیم بر اینکه آن خطاها دیگر تکرار نشود.

۴. توبه نصوح؛ بازگشت بی‌بازگشت به سوی خدا

خدای متعال مسئله توبه را خاص و جدّی مطرح کرده و در قرآن کریم می‌فرماید: «تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحًا». ما گاهی توبه می‌کنیم اما دوباره به گناه برمی‌گردیم؛ اما دستور آمده است توبه‌ای کنید که دیگر در آن بازگشت به گناه نباشد. توبه نصوح یعنی توبه‌ای که دیگر آدم به آن خطا و به آن گناه برنمی‌گردد و آن را تکرار نمی‌کند. اگر کسی شروع کند این کارها را انجام بدهد، امید است که به فلاح و رستگاری برسد.

۵. سه گام اساسی برای رسیدن به فلاح و رستگاری

قرآن می‌فرماید: «مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَعَسَىٰ أَنْ یَکُونَ مِنَ الْمُفْلِحِینَ». اگر شما راهی بخواهید که به مقصد فلاح برسد و انسان از آثار مهم آن بهره‌مند شود، راهش همین سه چیز است: توبه کند، ایمان بیاورد و عمل صالح انجام دهد. عمل صالح یعنی اعمالش را از کار ناصالح پاک کند و کارهایی که انجام می‌دهد توام با ناخالصی نباشد. اونی که توبه، ایمان و عمل صالح را داشته باشد، مهر رستگاری می‌خورد که این دیگر مشکلش حل شد.

۶. حقیقت تزکیه؛ تر و تمیز کردن نفس از ناپاکی‌ها

عمل صالح یک جهت ایجابی دارد و یک جهت سلبی؛ جهت ایجابی‌اش کارهای صالح است و جهت سلبی‌اش پاک کردن نفس از ناصالح‌ها و چیزهای غلط است. این پاک کردن از کار ناصالح، همان تزکیه است: «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاهَا». تزکیه ناظر به مرحله‌ای است که انسان شروع می‌کند چیزهای ناشایست را از خودش حذف بکند؛ یعنی کثافت‌ها، آلودگی‌ها و امور ناشایست را پاک کند که همان تر و تمیز کردن نفس است. اگر کسی به این نقطه برسد، نفسش را تمیز کرده است.

۷. استمرار معنویت؛ شرط نجات از وساوس شیطان

آثار خوبی که در ماه مبارک رمضان به دست آمد، باید مستمر باشد و به ماه‌های بعدی متصل بشود. اگر توبه، ایمان، عمل صالح، استقامت و صبر باشد، آن وقت انسان می‌رسد به آن جایگاه قرار و امن و آرامش. فردای عید فطر شیطان تلاش می‌کند هرچه جمع کرده‌ایم از ما بگیرد؛ بعد از ماه رمضان تلاش شیاطین چند برابر است، لذا این آثار خوب باید مستمر باشد تا انسان به آن جایگاه امن و آرامش برسد.

1️⃣ اوصاف و نشانه اهل رستگاری در قرآن

◽️ تجلی خشوع و حضور قلب حقیقی در نماز

◽️ اثر تکوینی تلاوت آیات و خداترسی مؤمنان

2️⃣ شروط حرکت در مسیر فلاح و رستگاری

◽️ بررسی ابعاد سه‌گانه توبه، ایمان و عمل صالح

◽️ ثبات قدم در مسیر و خطرات انحراف از مقصد

3️⃣ حقیقت توبه و ارکان مقوّم آن

◽️ پشیمانی قلبی و تصمیم قاطع بر ترک گناه

◽️ توبه نصوح؛ بازگشت بی‌بازگشت به سوی حق

4️⃣ مراتب تزکیه و پاک‌سازی نفس

◽️ ابعاد ایجابی و سلبی در انجام اعمال صالحه

◽️ حقیقت تزکیه به مثابه طهارت نفس از ناپاکی‌ها

5️⃣ ثمرات تزکیه در سلوک فردی و اجتماعی

◽️ تجلی استمرار اوصاف مؤمنان در پهنه زندگی

◽️ امانت‌داری، وفای به عهد و دوری از لغویات

6️⃣ عاقبت‌بخیری، تبدل سیئات و آرامش ابدی

◽️ تبدیل گناهان گذشته به حسنات در سایه رحمت الهی

◽️ رسیدن به مقام نفس مطمئنه و مرتبه «راضیة مرضیة»

7️⃣ ضرورت استمرار دستاوردها پس از ماه رمضان

◽️ حفظ معنویت رمضان و مراقبت در برابر وساوس شیطان

◽️ پیوستگی و اتصال معنوی ماه‌ها به یکدیگر