بسم الله الرحمن الرحیم. الحمدلله رب العالمین و الصلوة و السلام علی سیدنا و نبینا ابی القاسم المصطفی محمد و علی آله الطیبین الطاهرین المعصومین، سیما بقیة الله فی الارضین.

آغاز ورود به جزئیات مکارم اخلاق و طلب وسعت رزق

در دعای شریف مکارم الاخلاق بودیم؛ مطالب مهمی [را] امام سجاد (علیه‌السلام) فرمودند. مطالبی که تا اینجا فرمودند، یک‌سری مطالب کلی و اساسی بود. از اینجا به بعد، ایشان وارد جزئیاتی از مکارم اخلاق می‌شوند و مسائل جزئی را مطرح می‌کنند.

اولین مسئله‌ای که مطرح می‌کنند مسئله‌ی وسعت رزق است؛ مسئله‌ی روزیِ گسترده. می‌فرماید: «وَ أَغْنِنِی وَ أَوْسِعْ عَلَیَّ فِی رِزْقِکَ». خیلی جالب است؛ اولین چیزی که ایشان از خدای متعال طلب می‌کنند روزی است؛ روزیِ گسترده، وسیع [و] مبارک، که انسان به مردم و به دیگران محتاج نباشد، دستش به روی بقیه دراز نباشد. «أَغْنِنِی» از غنا می‌آید، یعنی بی‌نیاز باشم. «أَوْسِعْ عَلَیَّ» یعنی وسعت روزی، آن هم واضح است؛ «فِی رِزْقِکَ» رزقی که خدایا به من می‌دهی، این‌قدر وسیع و زیاد باشد که من محتاج بقیه نشوم.

پیامدهای فقر و بی‌دینی در جامعه

در مقایسه‌ی فقر و غنا، کلمه‌ی «پول‌داری» شاید درست نباشد، شاید هم درست باشد، کاری نداریم؛ می‌گوییم همان وسعت رزق و روزیِ گسترده. در مقابلش فقر است. فقر اصلاً چیز مطلوبی نیست، واضح هم هست، روایتش هم معروف است و روایات زیادی هم دارد؛ «کَادَ الْفَقْرُ أَنْ یَکُونَ کُفْراً» از همان سنخ روایات است.

مردم و جامعه‌ای که دچار فقر بشوند، از اولین چیزهایی که از دست می‌دهند ایمان و اخلاق است؛ همه‌چیز از دست می‌رود. لذا کلاً در جامعه، فقر بلای بزرگی است، بلای سنگینی است. اگر شرایط جامعه طوری است که عده‌ی زیادی دچار فقرند، این جامعه دچار خطر جدی است. از جامعه‌ی فقیر نمی‌شود انتظار داشت که متدین باشند؛ [در] جامعه‌ی فقیر، اخلاق رخت برمی‌بندد، دین خداحافظی می‌کند و نمی‌ماند.

روایت امام حسین (ع) درباره دنیاپرستی و دین‌داری صوری

چند شب قبل روایت معروفی از امام حسین (علیه‌الصلوةوالسلام) هم عرض شد؛ آنجا ایشان فرمودند: «النَّاسُ عَبِیدُ الدُّنْیَا». مردم، دنیا برایشان مهم است، خیلی هم مهم است. این‌قدر مهم است که نسبتشان را اگر بخواهی با دنیا بسنجی، نسبت عبد است و مولی. مردم عبیدند در مقابل دنیا. نه اینکه صرفاً خیلی علاقه دارند و محبت دارند؛ نه، عبدِ دنیایند.

نوعِ مردم - حالا با عده‌ای خواص و استثنائات کاری نداریم - به دنبال این هستند که کجا پول، شهرت، اعتبار، درآمد و امکاناتِ بیشتری در آن است. شغلی پیشنهاد می‌شود، خیلی وقت‌ها همین معیار است. عبیدِ دنیایند، یعنی به دنبالش می‌دوند؛ احتیاجی ندارد دعوتشان کنیم به دنیا، بگوییم: «خواهش می‌کنیم شما بفرما این کار را به عهده بگیر، پول در آن خیلی هست.» نه، خودبه‌خود می‌دوند دنبال کاری که در آن سرمایه‌ی زیادی هست.

«النَّاسُ عَبِیدُ الدُّنْیَا وَ الدِّینُ لَعْقٌ عَلَی أَلْسِنَتِهِمْ». امام حسین (علیه‌السلام) فرمود نسبتِ مردم با دنیا آن است و با دین این؛ با دنیا عبدند، با دین در حد مقداری که از آن بچشند بهره می‌برند و ادعایش را سر زبان دارند. «لَعْقٌ عَلَی أَلْسِنَتِهِمْ» توضیح داده شد؛ «لَعْق» یعنی مقداری که انسان با سرانگشت می‌زند تا چیزی را مزمزه کند و مزه‌اش را بچشد. بهره‌ی مردم هم از [دین] این است. بعد حضرت فرمود: «یَحُوطُونَهُ مَا دَرَّتْ مَعَایِشُهُمْ»؛ تا جایی دین را نگه می‌دارند و پای دین هستند که معیشتشان فراهم و گسترده باشد.

اهمیت آبادانی دنیا و تقسیم عادلانه بیت‌المال

لذا در اسلام خیلی مهم است که دنیا آباد باشد و مردم از فقر و گرفتاری رنج نبرند. قرار دادن خمس، زکات، صدقات مستحبی و قربانی کردن، همه‌ی این‌ها برای همین است. تا جایی که در روایت فرمودند خدا در اموال اغنیا، قوت فقرا را قرار داده است. اگر در جامعه فقیری هست، چون غنی سرمایه‌اش را درست تقسیم نمی‌کند و سهم فقرا را نمی‌دهد.

دعای اول امام سجاد (علیه‌السلام) خیلی مهم است؛ در مکارم اخلاق، بعد از بیان آن کلیات، اولین مسئله وسعت رزق است. جامعه باید طوری باشد که این مسئله در آن درست بشود و شرایطی فراهم گردد که فقر ضعیف شده و از بین برود. مصداق بارز عدالت در همین مسئله است که امکانات کشور باید بِالسَّوِیَّه (به‌طور مساوی) بین مردم تقسیم بشود. در روایات بسیار داریم که امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) در تقسیم بیت‌المال بر بِالسَّوِیَّه بودن تأکید می‌کنند و هیچ احدی به هیچ لحاظی نباید امتیاز داشته باشد. شما در اسلام سابقه داری؟ خدا قبول کند، آن را بگذار به حساب خدا، این امتیاز [مالی] نیست. شما زحمت کشیده‌ای؟ این‌ها در اساس بیت‌المال که حق عمومی مردم است، دخیل نیست. بله، جاهایی هم داریم که حاکم می‌تواند به دلایل و مصالحی، مشوق‌هایی قرار دهد؛ آن یک حساب دیگر است. اما اصل و اساس بیت‌المال بر این مسئله است که بِالسَّوِیَّه تقسیم شود.

آفت ثروت و طغیانگری پولداران (نسخه بطر)

می‌فرماید: «وَ أَغْنِنِی وَ أَوْسِعْ عَلَیَّ فِی رِزْقِکَ وَ لَا تَفْتِنِّی بِالْبَطَرِ». وسعت روزی خیلی مهم است، اما مثل همه‌ی مکارم اخلاق، در کنار هر امر پسندیده‌ای یک آفتی هم هست. وسعت رزق هم آفت دارد؛ آفتی که عده‌ی زیادی از ثروتمندان به آن مبتلا می‌شوند.

در قرآن کریم هست که وقتی انبیا می‌آمدند، صف اول مخالفینشان ثروتمندان بودند. با اینکه ثروت چیز خوبی است؛ اینکه افراد وسعت رزق داشته باشند، محتاج کسی نباشند و روی پای خودشان بایستند. مشغولیت فکریِ احتیاج خیلی بد است؛ هم دنیا را به باد می‌دهد، هم دین را، و هم آرامش را از انسان می‌گیرد. با این‌همه تأکید روی ثروت و غنا، امام سجاد (علیه‌السلام) توجه می‌دهند که آفتِ آن چیست؛ می‌فرماید: «وَ لَا تَفْتِنِّی بِالْبَطَرِ».

[یعنی] من پول‌دار باشم، اما نه از آن پول‌دار‌هایی که جلوی انبیا ایستادند. در قرآن کریم است: «وَ مَا أَرْسَلْنَا فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کَافِرُونَ»؛ ثروتمندان جلوی انبیا ایستادند و گفتند ما حرف‌های شما را قبول نداریم، «نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوَالًا وَ أَوْلَادًا»، ثروت و اولاد ما از همه بیشتر است و کسی نمی‌تواند به ما زور بگوید. همان چیزی که الآن هم هست؛ بزرگ‌ترین مفاسد در دنیا و کشور، به هر نحوی که باشد، برمی‌گردد به مافیاها و باندهای ثروت. حتی سیاست را گاهی همین‌ها تنظیم می‌کنند. می‌خواهد انتخاباتی بشود، یک‌دفعه می‌بینید باندهایی از ثروت دور یک نفر را گرفته‌اند. ما با چشم می‌بینیم؛ از مظاهر دنیا مسئله‌ی انتخابات است که چون در آن پول و منفعت زیادی هست، همیشه به این آفت مبتلا می‌شویم.

اطراف بعضی افراد پر می‌شود؛ فرد هیچی نداشت، اما همه‌نوع سرمایه و امکاناتی در اختیارش قرار می‌دهند. در بهترین جای تهران، بهترین ساختمان‌ها و امکانات جاری می‌شود تا کسی روی کار بیاید که فردا سیاست مملکت را طوری بچیند که مبادا با منافع این ثروتمندان منافات داشته باشد. باندهای ثروت این‌ها را تنظیم می‌کنند. اگر در کشور ما یک‌دفعه می‌بینید مسئله‌ی مسکن رونق نمی‌گیرد، یا کسی می‌آید راهش بیندازد اما چوب لای چرخش می‌گذارند، برمی‌گردد به همان مافیای ثروتی که سیاست مسکن را تنظیم می‌کند؛ طوری باید تنظیم بشود که به منابع ثروت این‌ها آسیب نخورد، و قس‌علی‌هذا در سایر مسائل.

خدا در قرآن همین واقعیت را می‌فرماید که همیشه این‌طور بوده است. ثروت چیز به این خوبی است که انسان می‌تواند با آن هم خودش را تأمین کند، هم خانواده و اقوام را، و هم خیرش به بقیه برسد. وسعت رزق خیلی مفید است و فقر کمرشکن است؛ اما متأسفانه به‌خاطر کم‌جنبه بودنِ انسان، خیلی‌ها - نه همه، چرا که ثروتمندانِ بسیار عالی هم داریم - به دردِ قارون مبتلا می‌شوند: «فَخَرَجَ عَلَی قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ». مسابقه‌ی تجمل، اشرافیت، چشم‌هم‌چشمی و به رخ کشیدن، عوارض زیادی دارد.

حضرت می‌فرماید: خدایا این وسعت رزق را به من بده، اما از آن‌هایی نباشم که می‌گفت تا دیروز که وضع مالی‌ام ضعیف‌تر بود بیشتر نماز می‌خواندم و مسجد می‌رفتم، اما حالا که وسعت روزی پیدا کردم و کارخانه‌دار شدم، دیگر اصلاً وقت نماز و عبادت ندارم و برای سر خاراندن هم وقت ندارم. [خدایا] به آن نقطه نرسم! یعنی یک حد یقفی بگذارم که از این جلوتر نروم. ثروت وسیله‌ی خوبی است، اما مقصد نبود که دین آدم ضعیف بشود. «مُتْرَف» در قرآن یعنی همان پول‌دار؛ منتها پول‌داری که ثروت او را به زمین زده و دچار فساد کرده است. این‌ها به انبیا می‌گفتند ما حرف‌های شما را قبول نداریم، پول‌داریم و هر جور بخواهیم زندگی می‌کنیم. این مسئله همیشه بوده و خواهد بود.

ریشه‌ی اختلاف نسخه‌ها و مفهوم چشم ندوختن به دنیا (نسخه نظر)

در یک نسخه‌ای از صحیفه‌ی سجادیه، «وَ لَا تَفْتِنِّی بِالْبَطَرِ» آمده است که همین معنای طغیان را می‌دهد. یعنی ثروتمند باشم اما طغیان نکنم و ثروت مرا به تکبر و زورگویی نکشاند. در بعضی نسخه‌ها «وَ لَا تَفْتِنِّی بِالنَّظَرِ» آمده است. تفاوت در نقطه‌گذاری است؛ در خطوط قدیم نقطه نمی‌گذاشتند و همین باعث اختلاف می‌شد.

مثلاً در تاریخ شهادت حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها)، علت اختلافِ ۷۵ روز و ۹۵ روز همین نقطه‌هاست. کلمه‌ی «سَبْعِین» (هفتاد) با «تِسْعِین» (نود) بدون نقطه شبیه هم نوشته می‌شدند. اینجا در صحیفه هم از این موارد داریم.

اگر «بِالنَّظَرِ» باشد، «نظر» یعنی نگاه کردن. یعنی خدایا، وسعت رزق به من بده تا محتاج بقیه نباشم، اما از آن طرف، [سرفه] چشمم را به اموال بقیه، زینت‌های دنیا و مسابقه‌ی اشرافی‌گری ندوزم. انسانی که ثروتمند است، معمولاً در مسابقه‌ی اشرافی‌گری می‌افتد؛ ماشین و خانه‌های لوکس را می‌بیند و چون پولش را دارد، می‌خواهد عوض کند. این تجمل‌گرایی انتها ندارد و انسان سیر نمی‌شود. حضرت می‌فرماید خدایا، داشته باشم ولی چشمم را ببندم و به همین که دارم قانع باشم. «وَ لَا تَفْتِنِّی بِالنَّظَرِ»، یعنی چشم ندوزم.

نگاه کردن خودش مهم است. چشم می‌بیند، دل می‌خواهد. شاعر می‌گوید: «ز دست دیده و دل هر دو فریاد / که هر چه دیده بیند، دل کند یاد». ماشین و مُد آن‌چنانی می‌بیند و دلش می‌خواهد.

قرآن می‌فرماید چشمت را ببند: «وَ لَا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلَی مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ». وقتی می‌بینی تجملات بعضی‌ها بالا می‌رود، شما نگاه نکن. به این ساختمان‌ها و اشرافی‌گری‌ها چشم ندوز و داخلش نشو. «لَا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ» چشمت را ندوز و این‌قدر در بحرش نرو که امکانات این ماشین جدید چیست. وقتی می‌رویم داخلش، دلمان می‌خواهد و این خواستن انتها ندارد. لذا خدا می‌فرماید چشمت را ببند؛ این یک دستور اسلام است.

علمای باتقوا هم همین‌طور بودند. وقتی به مظاهر تجملات می‌رسیدند، مثل نگاه به نامحرم چشمشان را پایین می‌انداختند. اگر انسان مراقبت نکند، گرفتار چشم‌هم‌چشمی می‌شود. حضرت می‌فرماید خدایا پول‌دار باشم اما چشمم را ببندم، چون این تجمل‌گرایی خطرناک است و انتها ندارد.

تمایز پولداران ممدوح و مذموم در نظام الهی

پس «بِالْبَطَرِ» یعنی حالت طغیان‌گری که امثال قارون به آن مبتلا می‌شوند؛ مافیای ثروتی که سیاست را هم در اختیار می‌گیرد. و «بِالنَّظَرِ» یعنی خدایا به همان چیزی که دادی قانع باشم. ثروت مقصد نبود، بلکه وسیله‌ای بود برای بندگی خدا. انسان باید ثروتش را در کاری که به حال جامعه مفید است بیندازد؛ مثلاً در تولید، تا دست چند نفر دیگر هم بند بشود.

ما ثروتمندان متدینی داریم که دست خیلی‌ها را می‌گیرند و خودشان هم در اشرافی‌گری نیفتاده‌اند. خدا این‌ها را خیلی دوست دارد و در روایات فرموده این‌ها را از اسباب مهم روزی‌اش قرار داده است. ثروتمندی که دچار آفت نشده و علاوه بر خمس و زکات، به فقرا هم کمک می‌کند، توفیق بزرگی دارد. خدا به بعضی افراد ثروت زیادی می‌دهد چون می‌داند که اهل بخشش هستند.

از طرفی، فقرایی هم هستند که خدا می‌داند اگر به آن‌ها ثروت بدهد، تبدیل به قارون می‌شوند؛ لذا به آن‌ها نمی‌دهد تا قارون نشوند. ثروتمندانی که اسباب رسیدن روزی خدا به بندگانش هستند؛ گوشت، بسته‌ی معیشتی، مسکن و اسباب ازدواج فراهم می‌کنند، خدا آن‌ها را بسیار دوست دارد. ان‌شاءالله خدای متعال به ما هم وسعت رزق و روزی و زندگی مبارک عنایت بفرماید.

دعا و مناجات پایانی

پروردگارا! به محمد و آل محمد، ما را در صراط مستقیم قرار بده، در صراط مستقیم بمیران و ثابت‌قدم بدار. مشکلات مادی، معنوی، اقتصادی و اجتماعی ما را برطرف بفرما و اسباب حل آن‌ها را فراهم کن. حق‌داران، اموات، گذشتگان، علما، شهدا و روح حضرت امام [خمینی] را غریق رحمت بفرما. خدمت‌گزاران به این مردم و اسلام، و در رأسشان مقام معظم رهبری را محافظت بفرما. کسانی که خدمت می‌کنند را یاری کن و شر کسانی که خیانت و کوتاهی می‌کنند را به خودشان برگردان. شر دشمنان اسلام، آمریکا، اسرائیل صهیونیست و وهابیت را به خودشان برگردان. در امر فرج امام عصر (عج) تعجیل بفرما، ما را از اعوان و انصار ایشان قرار بده و عاقبت ما را ختم به خیر بفرما. بِالنَّبِیِّ وَ آلِهِ.