سه رکن عقلانیت در تعاملات اجتماعی

بله، روایتی بسیار راهگشا از وجود مبارک امام رضا (علیه‌السلام) هست که وقتی از ایشان درباره حقیقت عقل پرسیدند، فرمودند:

این روایت سه پایه اساسی دارد:

۱. جرعه‌جرعه نوشیدن غصه (التَّجَرُّعُ لِلْغُصَّةِ)

عقل اگر خوب کار کند، به انسان می‌گوید خیلی وقت‌ها باید غصه را «جرعه‌جرعه» بنوشی. چرا تعبیر به نوشیدن شده؟ چون بالاخره اذیت می‌کنند، مشکلی پیش می‌آید و انسان غصه می‌خورد؛ این‌ها که چیزهای خوشایند و شیرین نیستند، تلخ‌اند.

گاهی در شرایطی هستید که کاری از دستتان برنمی‌آید؛ نه از دست خودتان کاری ساخته است، نه از دست همسرتان. اینجا عقل نهیب می‌زند که فعلاً چاره‌ای نیست؛ باید آرام‌آرام این غم را قورت بدهی. اگر بخواهی نخوری و تحمل نکنی، باید شمشیر را از رو ببندی که آن‌وقت اوضاع بدتر می‌شود. مدارا گاهی به همین معناست؛ تحمل کردن چیزهای ناخوشایند برای جلوگیری از شرّ بزرگ‌تر.

۲. نرمش با دشمنان (مُدَاهَنَةُ الْأَعْدَاءِ)

رکن دوم، «مداهنه» با دشمنان است. مداهنه از ریشه «دُهن» به معنای روغن می‌آید؛ یعنی همان اصطلاح عامیانه «روغن‌مالی کردن» یا سرِ دشمن را شیره مالیدن.

معنایش این است: کاری کنی که دشمن نتواند به تو آسیب بزند. باید چنان تدبیری کنی که کسی که با تو دشمنی دارد، فریب بخورد و نقشه‌اش خنثی شود. پرسیدید گول زدن دشمن چگونه است؟ ببینید، دشمن در چه فکری است؟ در فکر آسیب زدن به ما. ما باید تدبیری کنیم که بدی‌اش به خودش برگردد. حالا موردش مختلف است:

• گاهی وقت‌ها راهش این است که اصلاً جوابش را ندهی (سکوت استراتژیک).
• گاهی وقت‌ها با جواب دادن و توضیح دادن است.
• گاهی هم با کارهای دیگر.

مهم این است که با درایت، زهرِ دشمنی او گرفته شود.

۳. مدارا با دوستان (مُدَارَاةُ الْأَصْدِقَاءِ)

رکن سوم، مدارا با رفقاست. اگر بخواهی هر چیزی دیدی ناراحت شوی و واکنش نشان دهی، فردا هیچ رفیقی برایت نمی‌ماند. همه از تو بدشان می‌آید. آن‌هایی که دوستان زیادی دارند، کسانی هستند که اهل مدارا هستند. بالاخره طرف مقابل هم انسان است؛ ممکن است حرفی بزند که اگر زمینه ذهنی شما بد باشد، بد برداشت کنید. خب اگر قرار باشد فردا دیگر میل نداشته باشی او را ببینی و قهر کنی، خودبه‌خود از آدم‌ها و جمع دوستان فاصله می‌گیری و تنها می‌مانی.

نباید سخت گرفت. حالا یک حرفی زده، شاید منظوری هم نداشته و شما بد برداشت کرده‌اید. حتی بر فرض که منظوری هم داشته! باز هم باید رد شوی و بگذری. اگر نگذری، کسی تهِ خط برایت نمی‌ماند.