تفسیر خوشبینی به فقر و ترس از غنا
لطفاً شرح این روایت از امیرالمؤمنین (علیهالسلام) را بفرمایید: «مَنْ ضُيِّقَ عَلَيْهِ فِي ذَاتِ يَدِهِ فَلَمْ يَظُنَّ أَنَّ ذَلِكَ حُسْنُ نَظَرٍ مِنَ اللَّهِ...». منظور حضرت از نگاهِ مثبت به تنگدستی و ترس از گشایش چیست؟
این روایت شریف یک معیار بسیار دقیق برای سنجش حالِ ما در دنیاست. متن کامل روایت در نهجالبلاغه (حکمت ۳۵۸) چنین است:
(هر كس كه تنگدست شود و گمان نبرد كه اين لطفى از جانب خداست، آرزويى را ضايع كرده و هر كس كه بر او گشايش شود و گمان نبرد كه اين غافلگيرى و مكرى از سوى خداست، از جای ترسناکی آسوده مانده است).
۱. واکنش صحیح در برابر سختیها
ببینید، زندگی دنیا همیشه به خوشی و وسعت و این چیزها نمیگذرد. گاهی روزگار تنگ میشود، «ضیق» میشود و مشکلات هجوم میآورند. وقتی آدم در این حالت قرار میگیرد، دو واکنش میتواند داشته باشد: یک وقت خودش را میبازد، به همه چیز بدبین میشود و با همه کس درمیافتد؛ با خدا درمیافتد، با روزگار درمیافتد و ناسازگاری میکند. نتیجه این کار چیست؟ آیا مشکلات حل میشود؟ یعنی اگر ما با همه جا دربیفتیم و بد و بیراه بگوییم، اوضاع درست میشود؟ خیر. نه تنها مشکلی حل نمیشود، بلکه فقط آسیب بیشتری به خودمان و اطرافیانمان وارد میکنیم.
پس ما چه بد و بیراه بگوییم و چه بیصبری و بیتابی کنیم، اوضاع که با این کارها عوض نمیشود؛ پس بهتر است این واکنشهای منفی را کنار بگذاریم و طبق فرمایش حضرت، نگاهمان این باشد که شاید خداوند دارد به ما توجهی میکند (تا بیدار شویم یا رشد کنیم).
۲. خطرِ استدراج (غفلت در نعمت)
اما بخش دوم روایت بسیار تکاندهنده است. یک وقت انسان گناه میکند و خودش هم میداند که مشغول معصیت است؛ خلاصه دارد اعتبارش پیش خدا خرج میشود و خطاهایی انجام میدهد. ولی با این حال، میبیند که خدا دارد به او وسعت میدهد! خدا هیچ مشکل، سختی یا گرفتاریای برایش پیش نمیآورد و همه چیز بر وفق مراد است. حضرت فرمودند اینجا باید بترسد! این شخص احتمالا گرفتار «استدراج» است. استدراج یعنی چه؟ یعنی خدا به تدریج دارد اوضاع را جور دیگری پیش میبرد تا بار گناهان او سنگین شود. خدا دارد نعمتها را به او میدهد تا دیگر در آن دنیا طلبی نداشته باشد و حسابش پاک شود (البته به ضرر او).
۳. سختیها؛ کفاره گناهان مؤمن
حقیقت این است که خیلی از گرفتاریها و مشکلات ما در این دنیا، پاککننده است. یعنی گناهان مؤمنین، بخش زیادیاش با همین سختیها، مصائب، بیماریها و ناملایمات حل میشود. خدا لطف کرده و این سختیها را «کفاره گناهان» قرار داده است. این ناخوشیها گناه را ضعیف میکند و کم میکند. اما اگر کسی به جایی برسد که خدا این باب را ببندد؛ یعنی مدام گناه کند اما خدا هم مدام به او نعمت بدهد، این گرفتار استدراج شده است.
چنین کسی باید خیلی نگران باشد و بترسد؛ چون بناست با او در آن دنیا حساب کنند و تسویه حساب در این دنیا (با سختیها) خیلی بهتر و راحتتر از تسویه حساب در آن دنیاست. عقل حکم میکند که انسان در زمانِ گشایش مادی، از خود مراقبت بیشتری به عمل آورد.