چه تفاوتی میان عرفان و معرفتی که شهدا به دست می‌آورند با عرفانِ علما و بزرگان دین وجود دارد؟

معرفتی که «عالم» در اثر ایمان و عملش به خدا پیدا می‌کند، معمولاً سنخ آن خیلی وسیع‌تر و بلندتر از غیر عالم است. اگر عالم در راه بندگی و تقوا باشد، آن معرفتش معمولاً عمیق‌تر است؛ البته این بستگی به میزان عمل صالح انسان دارد.

۱. مراتب متفاوت شهدا

شهدا هم همه در یک رتبه نیستند؛ بعضی‌ها نسبت به خدا معرفتشان کمتر است و بعضی بیشتر. این بستگی دارد به قبل از شهادت، که شخص تا کجا بوده و چه کرده است؛ مقدار زیادِ این معرفت را آن سابقه تعیین می‌کند.

۲. پختگی و مصونیت علمی علما

اما علما؛ آن‌هایی که اهل عمل باشند و توانسته باشند در اثر تقوا جلو بروند، معمولاً پخته‌ترند. چرا؟ چون علما از حرف‌های اشتباه مصون هستند.

آن دسته از علمایی که سعی می‌کنند مطابق با دین حرف بزنند، این مطابقتشان با دین، آن‌ها را از خیلی خطاها حفظ می‌کند؛ البته منظور «خطای علمی» است نه لزوماً خطای عملی. این چارچوب دینی باعث می‌شود معرفت آنان ساختارمندتر و دقیق‌تر باشد.