پرسش:

معنای دقیق عبارت «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ» چیست و این نگرش چگونه نگاه ما را به مرگ و مصائب تغییر می‌دهد؟

 پاسخ استاد محمدی:

چرا مرگ برای ما دشوار است؟ چون مرگ در ذهن ما به معنای جدا شدن انسان از هر چیزی است که مالِ خودش بوده، به آن وابسته بوده و به آن تعلق داشته است. اما واقعیت این نیست؛ چون هیچ‌چیز ما متعلق به خودمان نیست؛ همه‌چیز مالِ خداست. حتی خودمان هم مالِ خودمان نیستیم.

۱. حقیقت مالکیت: همه چیز امانت است

خداوند نعمت حیات، زندگی، سلامتی و همه این‌ها را به ما داده است؛ این‌ها مالِ خداست. می‌توانست ندهد، کمااینکه به بعضی نداده است. او مالک است، اختیاردار است و مجبور نبوده که بدهد، اما لطف کرده و داده است. پس ما و هرچه مالِ ماست، در حقیقت مالِ ما نیست، مالِ خداست.

معنای «إِنَّا» یعنی ما و هر آنچه که مربوط به ما می‌شود؛ و «لِلَّهِ» یعنی همگی متعلق به خدا هستیم. وقتی انسان این باور را داشته باشد، آن‌وقت تحمل مصائب و سختی‌ها برایش آسان می‌شود. مثلاً اگر پول و سرمایه‌اش به باد رفت، می‌گوید: «خب، سرمایه‌ای بود که خدا داده بود و حالا گرفت.» اگر فرزندش از دنیا رفت، می‌گوید: «امانتی بود، خدا داده بود و حالا پس گرفت.»

هر چیزی که انسان دارد و از دستش می‌رود، اگر این باور را داشته باشد که «این مالِ خدا بود و گرفت»، آرام می‌شود. این معنای «إِنَّا لِلَّهِ» است. همه‌چیز امانت است دیگر؛ چون مالِ ما نیست، مالِ خداست و حالا که در اختیار ماست، حکم امانت را دارد.

۲. بازگشت برای پاسخگویی

بخش دوم آیه، «وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ» است. یعنی بعداً حساب و کتاب می‌کند؛ بعداً سؤال می‌کند که با این امانت چه کردی؟ خودمان هم که مالِ خدا بودیم، باید برویم پیشِ خدا و حساب پس بدهیم که با این نعمت‌ها چه کردیم؟

این آیه دقیقاً وصفِ حال صابران است. خداوند در قرآن کریم از صابران بسیار تعریف می‌کند و می‌فرماید:

صابران کسانی هستند که وقتی گرفتاری پیدا می‌کنند—نقص در اموال، انفس (جان‌ها)، ثمرات و این‌طور چیزها برایشان حاصل می‌شود، پولش، مالش، فرزندش یا چیزهایی که دارد دچار مصیبت می‌شود—فوراً می‌گویند: «ما و هرچه داشتیم مالِ خدا بود و خودمان هم مالِ خدا بودیم، و باید به سوی او بازگردیم و حساب پس بدهیم.» این افراد، این پشتوانۀ اعتقادی و باور را دارند که می‌توانند به خوبی صبر کنند.