اهمیت و جایگاه عقل در بعثت انبیاء

بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین. و الصلاة و السلام علی سیدنا و نبینا ابی‌القاسم المصطفی محمد و علی آله الطیبین الطاهرین المعصومین، سیما بقیة الله فی الارضین، و لعنت الله علی اعدائهم اجمعین.

عرض شد یکی از اهداف بعثت انبیاء این بود که عقل رو در انسان رشد بدن؛ سرمایه‌های عقل، آنچه که عقل می‌فهمید و این‌ها در اثر مشکلات و غفلت‌هایی از بین رفته بود، زیر دست و پا قرار گرفته بود و دفن شده بود، این‌ها رو زنده کنند. امیرالمومنین (علیه السلام) فرمود هدف بعثت انبیاء یکیش این بود: «لِیُثِیرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُولِ». آنچه که عقل انسان‌ها می‌فهمید و بهش دعوت می‌کرد، این‌ها دفن شده بود؛ این دفینه‌های عقل رو انبیاء از زیر دست و پای انسان بیرون کشیدند، زنده کردند و احیاء کردند.

ملاک و نشانه‌های عقلانیت در رفتار انسان

بعد هم نشونه دادند هر مقدار از اخلاق خوب، رفتار خوب، تصمیم خوب و درست در انسان باشه، تو اون مقدار، عقلش درست داره کار می‌کند. هر مقدار هم که انسان دچار، از هر جهتی دچار مشکل اخلاقی هست، رفتاری هست، هر چی هست، تو اون جهت عقل انسان ضعیف هست. با ضعف رفتار، دلیل بر ضعف عقل انسان هست.

روایاتی را هم بین‌الصلاتین گاهی خوندیم و عرض کردیم؛ می‌آمدند به حضرت می‌فرمودند و تعریف می‌کردند از یه آدمی که مثلاً این آدم خیلی خوبه، خیلی اهل عبادت و متدینه و بافضیلته. حضرت اولین عکس‌العملشون این بود که عقلش چطوریه؟ خیلی هم جالبه؛ این کتاب کافی که اجمالاً توضیحی داریم راجع بهش و معرفی کردیم، از کتاب‌های معتبری هست. روایاتی که در بحث عقل آورده، تو این قسمت چند تا روایتِ تقریباً تکراری آورده؛ این چند تا روایت رو که آدم می‌بینه، همه‌اش یه چیز رو دارن می‌گن.

چندین بار این قضیه اتفاق افتاده؛ کسی اومده پیش حضرت و از کسی تعریف کرده. به محض اینکه تعریف کرده که یه آدم خوبیه، متدینیه، اهل عبادته، کثیر الصلاةِ و کثیر الصومِ، روزه زیاد می‌گیره، نماز، عبادت، دعا، حج، صدقه، چیزای مختلفی هم مطرح شده، اولین عکس‌العمل حضرت این بوده: «کَیفَ عَقْلُهُ؟» عقلش ببینید چطوریه. این خیلی مهمه.

رابطه میزان عقل با پاداش و ثواب الهی

بعد هم فرمودند ثوابی که خدا می‌ده به اندازه عقل می‌د‌ه؛ ما کارایی که انجام می‌دیم، این نمازی که می‌خونیم، روزه‌ای که می‌گیریم، کارایی که انجام می‌دیم و مشترک بین ماست، این ثوابش در همه‌مون یه اندازه نیست، برا همه‌مون یکی نیست و متفاوته. ما الان چه تعداد انسان اینجا هستیم، ثواب نمازی که می‌بریم متفاوت است. تفاوتش به چیه؟ به تفاوت عقلِ فرده.

با همین حرفا دارن انسان رو سوق می‌دن و توجه می‌دن. قبل از اینکه به ما بگن نماز بخون، قبل از اینکه بگن روزه بگیر، قبل از اینکه [بگن] این چیز واجب است و آن چیز حرام است، می‌گه بسم الله اول عقل رو؛ عاقلِ متدین باید باشیم، عاقل و متدین. اونوقت عقل اگر بهش توجه بشه، عنایت بشه و رشد داده بشه، انسان از خودِ عبادتش استفاده بیشتری می‌بره.

تدبر عقلانی در فلسفه و اوقات نماز

اصلاً یه جهتش هم همینه که خودِ همین عبادت، ۵۰ سال انسان یه وقت نماز خونده، هنوز اگر ازش بپرسن خب چرا این نماز واجبه؟ چه اصراری داشته خدای متعال اون اولِ صبح، هنوز هوا تاریکه، آدما رو از خواب بیدار کنه برای دو رکعت نماز؟ چه احتیاجی داشته؟ احتیاج داشته؟ نیازی داشته؟ یا مسئله خیلی مهم‌تر از این حرفاست؟ چرا این اصرار خدای متعال بر چیه که بیدار کنه آدما رو از اون بهترین خواب شبانه‌روزشون نماز بخونن؟ دو رکعت نماز بخونن، بعد برو می‌خواهی بخوابی، بخواب.

دوباره می‌ره سر کار، مشغول به کاراش می‌شه، ظهر می‌شه شاید تو اوج کاره، دوباره خدای متعال اصرار داره دست بکشه از کار، نماز بخونه، چهار رکعت نماز بخونه. بعد می‌ره دنبال کارش، دوباره عصر اصرار داره؛ حالا نمازها تو وقت‌هاش هم، وقتِ خاصِ خودِش هم خیلی مهمه که توجه کنیم، مهم‌ترین وقت‌های شبانه‌روز. عصر می‌شه، دوباره دست بکشه از کار و هر چی هست نماز بخونه. غروب می‌شه، نماز بخونه. یه مقدار از غروب رد می‌شه، نماز بخونه.

موانع عقلانیت و ضرورت فکر و مشورت

عقل انسان رو به فکر وامی‌داره. حالا غیر از اینکه این عقل تو زندگی به درد می‌خوره، یک انسان وقتی بنا بشه توجهش بره روی اینکه عقل رو به کار بندازه و استفاده کنه، این عقل دارند همه؛ گاهی وقت‌ها به خاطر مثلاً پرحرفی، گاهی مثلاً به خاطر عجول بودن، گاهی به خاطر تکبر، انسان حاضر نیست یه مقدار فکر کنه یا یه مقداری مشورت کنه. این‌ها پایه‌های مهم عقلند؛ فکر، فکر کردن پایه عقله، مشورت کردن پایه عقله.

همه هم عقل دارن، اما گاهی به خاطر همین صفات بد حاضر نیست انسان این کار درست رو انجام بده و عقلش ضعیف می‌شه. این عقل تو زندگی به درد می‌خوره؛ چقدر اشتباهاتی ما می‌کنیم که بعد با خودمون می‌شینیم می‌گیم اگه یه مقدار فکر کرده بودم روش، فهمیده بودم چیکار کنم؛ یا اگه رفته بودم با فلانی، با یکی مشورت کرده بودم، این اشتباه رو نمی‌کردم. خب این عقله دیگه؛ اونجا عقل آدم کار نکرده، ضعیف بوده و ازش استفاده نکرده.

لزوم نگاه عمیق و غیرسطحی به عبادات

اسلام می‌خواد هم دنیا آباد بشه هم آخرت، تاکید داره رو عقل. این عقل وقتی راه بیفته، شارژ بشه و بهش توجه بشه، هم دنیا به درد می‌خوره هم آخرت. آخرت هم همینه، یک انسان عاقل نمازش فرق داره با یک انسانی که از عقلش خوب استفاده نمی‌کنه، بخاطر همین ثواب‌ها فرق داره. یکی نماز می‌خونه می‌فهمه حکمت نماز چیه، یکی هم ۵۰ ساله نماز می‌خونه، دیگه یک بار نمی‌دونه اصلاً نماز مال چیه.

چرا در این نماز سوره حمد واجبه؟ چرا؟ چرا ما هر جا نماز داریم، حمد رو داریم؟ سوره حمد؛ هر جا نماز هست، سوره حمد هم هست. نماز ادا، نماز قضا، نماز آیات، نماز احتیاط، نماز فلان، هر چی نماز هست، سوره حمد هست و این سوره حمد نباید تعطیل بشه، هیچ جایگزینی هم نداره؛ یکی بگه من یه سوره بزرگتر بخونم، خدا نمی‌پذیره.

عقل اینجا هم به درد می‌خوره. یه بار انسان سؤال می‌کنه چرا سوره حمد اینقدر اصرار بوده تو نماز قرار بگیره؟ چرا؟ یعنی ما بشماریم در شبانه‌روز، چند ساعت، چند بار سوره حمد رو می‌خونیم؟ هر انسانی حداقل اگه همین نمازهای واجب رو بخونه، ۱۰ بار سوره حمد رو می‌خونیم؛ ۱۰ بار. هیچ سوره‌ای رو اینقدر ما شبانه‌روز نمی‌خونیم، سوره حمد رو خدا اصرار داره بخونیم. خدا هم که نخواسته ما مثل طوطی بیاییم بایستیم حرف بزنیم بریم، هیچ مسخره نگرفته ما رو؛ سرمون رو بند نکرده مثل چهار تا بچه که مثلاً یه وقت یه بزرگتری می‌آد سرشون رو بند می‌کنه به یه کاری، می‌گه حالا سرشون بند باشه. اینجا خدا با کسی تعارف نداره، سرگرمی نیست؛ اصرار به نماز، اصرار به سوره حمد یکی از مسائلش هست.

روزه چرا اومد؟ روزه در خیلی انسان‌ها به شدت تکلیفیه، یعنی یک بار سنگینیه حالا دارن تلاش می‌کنن بشه از زیرش خلاص بشن. واجبات مالی چرا اومده؟ این‌ها چراها از آثار عقله. لذا اول با عقل با ما حرف می‌زنند، اول می‌گن عاقل باش و انسانِ عاقلِ متدین باش، نه انسان متدینی که حالا شاید از عقلش استفاده می‌کنه شایدم نمی‌کنه؛ اول عقل، عقل. هم دنیا باید درست پیش بره و تصمیمات انسان تو زندگی باید عاقلانه اتخاذ بشه، دنیا مستحکم باشه، تصمیماتِ دنیایی و مادی انسان باید ریشه‌دار و مبنادار باشه، هم آخرتِ آدم باید تامین باشه، استفاده آدم از عبادات هم باید درست باشه.

تفاوت نگاه به قرآن؛ کتاب ثواب یا دفترچه راهنما

این یه مسئله؛ حالا یه سؤالی هم مطرح شد چرا خدا نماز رو واجب کرده؟ حالا چرا توش سوره حمد رو خدا درش قرار داده؟ چه مسئله‌ای در اینجا هست که در جای دیگری، در سوره دیگری نیست؟ این‌ها سؤالی است که اگر ما نکنیم و بهش توجه نکنیم، ۲۰ سال، ۳۰ سال، ۵۰ سال نماز می‌خونیم هنوز اگه کسی بپرسه چرا حمد؟ سوره حمد، نمی‌دونیم؛ اون اهمیت قضیه درک نکردیم. او کسی که اهمیتش رو درک می‌کنه وقتی نماز می‌خونه، وقتی وارد حمد می‌شه می‌دونه، می‌فهمه فایده‌اش چی بود، چرا این سوره قرار داده شده بود؛ او اثری که خدا می‌خواد دائم داره تکرار می‌شود. هر بار نماز می‌خونه اون باوری که انسان نسبت به سوره حمد داره، تکرار می‌شه، اما اون کسی که طوطی‌وار می‌خونه می‌ره، او اثر رو نداره.

مثل خودِ قرآن که جلسات قبل عرض کردیم، اگه ما قرآن رو کتاب ثواب نگاه بکنیم، ثواب بردن، شادیِ ارواحِ امواتمون، برسه به روحشون، ثواب ببریم، این‌طور بهش نگاه می‌کنی استفاده‌مون خیلی عوض می‌شه با اون طوری که خدا خواست. او که این‌طوریه خب می‌خونه، می‌خونه، می‌خونه که ثواب ببره، ولی یکی نگاه می‌کنه می‌گه نه، این همون تعبیری که کردیم دفترچه راهنماست؛ هیچ عاقلی دفترچه راهنما رو طوطی‌وار نمی‌خونه بره، اونجایی که نیاز داره نگاه می‌کنه، دقت می‌کنه، توجه می‌کنه، استفاده می‌کنه. نگاهش فرق می‌کنه، تفاوت پیدا می‌کنه انسان کلاً.

به صحیفه سجادیه رو عرض کردیم، باز بعضی مطالب که تکرار می‌شه علت داره. صحیفه سجادیه از قالبِ صرفِ دعا درمی‌آد، می‌آد تو متن زندگی؛ یه نگاه دیگه‌ای انسان بهش پیدا می‌کنه. خب حالا سوره حمد چرا اومده تو نماز؟ یه سؤالی کردیم قبلاً، عرض کردیم که خب قرآن شد دفترچه راهنما و کتاب هدایت: «کِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ... هُدًى لِّلنَّاسِ»، این مطلبی هست که خودِ قرآن می‌گه؛ میشه کتاب راهنما. حالا تا اینجا خدا اکتفاء نکرده به این حد که بگه صرفاً این کتابِ راهنماست، یه مقصدی گذاشته. راهنما و هدایت سمت و سویی داره، به چیزیه، یا نه صرفاً چند تا مطلب همین‌طور گفته ما ذهنمون آگاه بشه تمام شد؟ در قرآن کریم این سمت و سو داده شده، این در کتاب هدایت و دفترچه راهنما، راهنماست به سمت یه چیزی؛ اون چیز و اون مسئله چی هست؟ اینجا سوره حمد جواب داده این رو.

تدبر در ساختار و بخش‌های سوره حمد

ما می‌خونیم نماز رو، وارد سوره حمد که می‌شیم می‌بینیم دو بخش داره؛ بخش اولش مطالبی است راجع به خدای متعال که خدایا تو اینی؛ بسم الله الرحمن الرحیم اولاً هر چی حمد و ستایش هست مال توست. هر چی ما از هر کی تعریف می‌کنیم مجازیه، یعنی واقعی نیست؛ واقعیتش مال توئه. من هی می‌گم این آقا چقدر خوبه، این خوبی رو خدا بهش داده، اسبابش رو خدا بهش داده. هر کی هر چی از کمالات و خوبی داره خدا بهش داده: «الْحَمْدُ لِلَّهِ» یعنی هر چی هر جا تعریف و ثنا و تمجید و چیزی نسبت به صفت خوبی در کسی یا چیزی می‌بینیم، مال خودش نیست‌ها، مال خداست. خدا بهش داد، اسباب و شرایط و وسایلش رو فراهم کرد، به این داده، به اون یکی نداده؛ به این یه چیزایی داده، به اون یه چیزای دیگری داده. حالا الحمد، یعنی هر چی از این چیزا هست مال خداست.

خدا کیه؟ همه‌کاره عالم، رب العالمین؛ حالا من در صدد تفسیر ریز و دقیقش نیستم، می‌خوام اون سؤال رو برسم. خدا همه‌کاره عالمه، هر چی در عالم داره پیش می‌ره، اتفاق می‌افته و در جریانه، به اراده و تدبیر الهیه؛ رب العالمین. تو این حکومت و اداره عالم رحمت الهی حاکمه: الرحمن الرحیم؛ همه‌اش بر اساس رحمت و بر پایه رحمت هست. خدا رحمانه، خدا رحیمه. خدا یک موجود منتقمی نیست که دنبال انتقام باشه، خدا یک موجود غضبناکی نیست، خدا یک موجود تند و خشنی نیست؛ خدا رحیمه، رحمانه. در تدبیر عالم هم بر اساس رحمتش داره اداره می‌کنه. مالک یوم الدین، قیامتی هم هست حساب کتاب باید همه پس بدن، هیچ چیزی الکی نیست، همه چیز قاعده داره، فردا هم همه چیز باید حساب پس بده انسان.

اینکه این صفات رو داره، بعد خب قسمت دوم سوره حمد وارد می‌شیم: «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَإِیَّاکَ نَسْتَعِینُ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ»، اینجا وارد مرحله دومی می‌شیم وضعیت انسان رو در مقابل خدا تعیین تکلیف می‌کنه و به اون سؤال هم جواب می‌ده که حالا چون نمی‌خوایم بحث طولانی بشه ان‌شاءالله جلسه آینده این را عرض خواهیم کرد.

نتیجه‌گیری و دعای پایانی

پس اجمالاً مسئله اول و اصلی در دین اسلام مسئله عقل هست؛ بزرگترین نعمت خدای متعال به انسان که هیچ نعمتی به پایه این نعمت نمی‌رسه بعد از نعمت حیات، نعمت عقل هست. فرمودند در سایه عقل، سایر نعمت‌های بزرگ معنا پیدا می‌کنند و مفهوم پیدا می‌کنه. اون چیزی که در دین می‌خوان ما رو پرورش بدن، یک انسانِ عاقلِ متدین و عاقلِ با تقوا [هست]، که هم دنیاش به قاعده‌ است و درسته و تصمیمات مادی و دنیاییش بر اساس حساب و کتاب و عقل و مشورت استواره، هم آخرتش رو ضمن اینکه دنیاش رو داره تامین می‌کنه آخرتش را هم داره آباد می‌کنه؛ با یک تیر دو نشون می‌زنه.

ان‌شاءالله خدای متعال به همه‌مون این توفیق رو مرحمت کنه که ایمانمون و عقلمون در بالاترین حدی که برای ما مقدور هست و بتونیم اسباب و شرایطش رو در این دنیا فراهم کنیم، ان‌شاءالله برامون مقدر بفرماید. پروردگارا به ما عقل و ایمان کامل عنایت بفرماید. مشکلات ما، مشکلات اخلاقی ما، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی، مشکلات جوونای ما همه برطرف بفرما. اسباب حل این مشکلات فراهم بفرما. ما را از گناه و معصیت و اخلاق بد دور بدار. ما را به اخلاق حسنه، به صفات بزرگی که در قرآن بیان فرمودی، خدایا ما را به آن‌ها متلبس بدار.

اموات و گذشتگان ما، حق‌داران ما، پدران و مادران ما، علما، شهدا، روح مطهر حضرت امام غریق رحمت بفرما. کسانی که به این مردم و به دینت خدمت می‌کنند، در هر جا و موقعیت و مکان و شرایطی هستند خدایا همه‌شون را یاری بفرما. علما، مراجع، خدمتگزاران، مقام معظم رهبری محافظت بفرما. عاقبت امر ما ختم به خیر بفرما. امر فرج امام عصر تعجیل بفرما. بالنبی و آله.

۱. هدف اصلی بعثت؛ احیای دفینه‌های عقل

یکی از اهداف بعثت انبیاء این بود که عقل را در انسان رشد بدهند. سرمایه‌های عقل و آنچه که عقل می‌فهمید، در اثر مشکلات و غفلت‌هایی از بین رفته و زیر دست‌ و پا دفن شده بود؛ انبیاء آمدند تا این‌ها را زنده کنند. امیرالمومنین (علیه‌السلام) فرمودند هدف بعثت انبیاء این بود: «لِیُثِیرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُولِ». آنچه را که عقل انسان‌ها می‌فهمید و به آن دعوت می‌کرد، دفن شده بود. این دفینه‌های عقل را انبیاء از زیر دست و پای انسان بیرون کشیدند، زنده کردند و احیاء نمودند. اگر عقل انسان رشد داده شود، انسان از خودِ عبادتش نیز استفاده بیشتری می‌برد.

۲. رفتار و اخلاق؛ سنجه واقعی عقلانیت

هر مقدار از اخلاق خوب، رفتار خوب و تصمیم درست در انسان باشد، در همان مقدار عقلش درست دارد کار می‌کند. از سوی دیگر، هر مقدار که انسان دچار مشکلات اخلاقی و رفتاری باشد، در همان جهت عقل او ضعیف است. در واقع، ضعفِ رفتار، دلیل بر ضعفِ عقل انسان است. در روایت است که از شخصی پیش حضرت تعریف کردند که خیلی اهل عبادت، متدین و بافضیلت است؛ اولین عکس‌العمل حضرت این بود که فرمودند: «کَیفَ عَقْلُهُ؟» یعنی عقلش چطوری است؟ این نشان می‌دهد که عقل و عقلانیتِ فرد چقدر اهمیت دارد.

۳. تفاوت ثواب الهی بر اساس سنجش عقل

ثوابی که خداوند به انسان می‌دهد، به اندازه عقل اوست. کارهایی که ما انجام می‌دهیم، این نمازهایی که می‌خوانیم و روزه‌هایی که می‌گیریم، درست است که در ظاهر میان همه ما مشترک است، اما ثواب آن در همه‌ ما به یک اندازه نیست و کاملاً متفاوت است. ثواب نمازی که ما انسان‌ها می‌بریم با یکدیگر تفاوت دارد و علت اصلی این تفاوت، به میزان عقلِ هر فرد برمی‌گردد. دین با همین حرف‌ها دارد انسان را سوق و توجه می‌دهد که پیش از تکالیف، ابتدا باید به سمت عقلانیت حرکت کند.

۴. لزوم عاقلِ متدین بودن پیش از ورود به احکام

دین پیش از آنکه به ما بگوید نماز بخوان، روزه بگیر، یا این چیز واجب است و آن چیز حرام است، می‌گوید: «بسم الله»، ابتدا باید عقل را به کار انداخت؛ ما باید عاقلِ متدین باشیم، یعنی هم عاقل و هم متدین. اگر به عقل توجه و عنایت شود و رشد داده شود، انسان از خودِ عبادتش استفاده بیشتری می‌برد. عقل، انسان را به فکر وامی‌داره. فکر کردن و مشورت کردن از پایه‌های مهم عقل هستند. وقتی عقل رشد کند، نگاه انسان به تکالیف و طاعت‌ها عمیق‌تر و با ارزش‌تر می‌شود.

۵. تدبر عقلانی در فلسفه اوقات شبانه‌روز

خودِ همین عبادت را فرض کنید؛ انسان گاهی ۵۰ سال نماز می‌خواند اما هنوز اگر از او بپرسند، نمی‌داند چرا این نماز واجب است؟ چه اصراری بوده که خدای متعال اولِ صبح، آدما را از بهترین خواب بیدار کند؟ یا ظهر در اوج کار، عصر، غروب و شب اصرار دارد نماز بخوانیم؟ عقل، انسان را به فکر وامی‌دارد تا حکمت این دستورات را در مهم‌ترین وقت‌های شبانه‌روز درک کند. عقل دارند همه، اما گاهی به خاطر صفات بد حاضر نیستند فکر کنند؛ در حالی که فکر کردن و مشورت کردن، پایه‌های اصلی عقل هستند.

۶. فکر و مشورت؛ پایه‌های استوار عقل

یک انسان وقتی بنا بشود توجهش برود روی اینکه عقل را به کار بیندازد، از آن استفاده می‌کند. همه انسان‌ها عقل دارند، اما گاهی وقت‌ها به خاطر پرحرفی، عجول بودن یا تکبر، حاضر نیستند یک مقدار فکر یا مشورت کنند؛ در حالی که فکر کردن و مشورت کردن، پایه‌های مهم عقل هستند. چقدر اشتباهاتی در زندگی می‌کنیم که بعد با خودمان می‌گوییم اگر یک مقدار روی آن فکر کرده بودم یا با کسی مشورت کرده بودم، این اشتباه را نمی‌کردم. این همان جایی است که عقل آدم کار نکرده و ضعیف بوده است.

۷. هدف اسلام؛ آبادانی دنیا و آخرت در سایه عقل

اسلام می‌خواهد هم دنیا آباد بشود و هم آخرت، و برای همین روی عقل تاکید دارد. این عقل وقتی راه بیفتد، شارژ بشود و به آن توجه شود، هم در دنیا به درد می‌خورد و هم در آخرت. آخرت هم همین است؛ یک انسان عاقل نمازش فرق دارد با یک انسانی که از عقلش خوب استفاده نمی‌کند. یکی نماز می‌خواند و حکمت نماز را می‌فهمد، اما یکی هم ۵۰ سال نماز می‌خواند و یک بار نمی‌داند اصلاً نماز مال چیست و چرا در این نماز سوره حمد واجب است و هیچ جایگزینی ندارد.

۸. قرآن؛ دفترچه راهنمای زندگی، نه فقط کتاب ثواب

اگر ما به قرآن فقط به عنوان کتابِ ثواب بردن و شادی ارواح اموات نگاه کنیم، استفاده‌مان خیلی متفاوت می‌شود با آن چیزی که خدا خواسته است. قرآن، کتاب هدایت و همان «دفترچه راهنما» است. هیچ عاقلی دفترچه راهنما را طوطی‌وار نمی‌خواند تا برود؛ بلکه هر جا که نیاز دارد نگاه می‌کند، دقت می‌کند، توجه می‌کند و از آن استفاده می‌نماید. نگاه انسان به قرآن باید به عنوان کتاب هدایت باشد. در قرآن کریم، این هدایت سمت و سویی دارد و راهنماست به سمت یک حقیقت بزرگ.

۹. توحید واقعی؛ الحمد لله رب العالمین

در بخش اول سوره حمد می‌خوانیم که هر چه حمد و ستایش هست مال خداست: «الْحَمْدُ لِلَّهِ». هر چه ما از هر کسی تعریف می‌کنیم مجازی است و واقعیت آن مال خداست. هر کسی هر چه از کمالات و خوبی دارد، خدا به او داده است. خدا همه‌کاره عالم و «رب العالمین» است. هر چه در عالم دارد پیش می‌رود و اتفاق می‌افتد، به اراده و تدبیر الهی است. در این حکومت و اداره عالم، رحمت الهی حاکم است: «الرحمن الرحیم». خدا رحمان و رحیم است و همه‌چیز را بر اساس رحمت اداره می‌کند.

۱۰. توازن مادی و معنوی؛ ویژگی انسان عاقل و با تقوا

آن چیزی که در دین می‌خواهند ما را پرورش بدهند، یک انسانِ عاقلِ متدین و عاقلِ با تقوا است؛ کسی که هم دنیاش به قاعده و درست است و تصمیمات مادی و دنیایی‌اش بر اساس حساب و کتاب، عقل و مشورت استوار است، و هم آخرتش را آباد می‌کند. چنین انسانی ضمن اینکه دنیاش را دارد تامین می‌کند، آخرتش را هم می‌سازد و با یک تیر دو نشان می‌زند. در سایه عقل است که سایر نعمت‌های بزرگ الهی، معنا و مفهوم واقعی خود را پیدا می‌کنند.