بررسی مسئله غضب و عواقب آن در زندگی انسان

یکی از مشکلات انسان‌ها و مسائلی که براشون پیش میاد، مسئله‌ی غضب هست؛ عصبانیت شدیدی که عارض انسان می‌شه و انسان رو به عکس‌العمل‌های گاهی بد و خطرناک می‌کشونه.

تفاوت غضب در انسان و حیوان

باید توجه داشت انسان، روح انسان و عقل انسان بر اساس اون خاصیت و شرایطی که داره، ویژگی‌های ممتازی نسبت به سایر حیوانات دارد. در سایر حیوانات، مثلاً اگر غضب هست، این در حد خاصی هست برای تأمین احتیاج خاصی و بیش از او هم نیست.

اما در انسان نه؛ در انسان مثلاً همین صفت غضب که هست، خب این رو خدا قرار داده برای رفع احتیاجاتی و برای کمک به اموری؛ چون این حالت یکی از نعمت‌های خدا هست و یه جاهایی به درد انسان می‌خوره. اما در انسان این ویژگی گاهی حدی نداره؛ یعنی اگر انسان ترمزی براش ایجاد نکنه، این [صفت] کار دستش میده.

در حیوانات، غضب در اون حدیه که از خودشون دفاعی کنند، چیزی رو به دست بیارند یا خطری رو دفع کنند؛ در همین حده و خسارتش براشون سنگین نیست، بلکه برای رفع احتیاجاتشون و منافعی هست که ازش دارند.

افراط در صفت غضب

اما انسان یه مشکلی که داره اینه که این غضب—مثلاً صفت غضب—رو هم مثل سایر حیوانات خدا براش قرار داده که مشکلاتش را برطرف بکنه، نیازهاشو برطرف کنه و اون چیزهایی که متوقف بر غضب هست [رو پیش ببره]؛ یعنی اون جاهایی که لازم هست عصبانی بشه و غضب کنه، اونجاها این کار رو انجام بده.

ولی مشکل انسان این هست که هر چیزی رو از حد می‌گذرونه و یه حد معمول، طبیعی و عادی براش نداره. این هم همین‌طوره؛ این هم از اون صفاته که اگه انسان مبتلا بشه بهش—که خب همه اینو دارند—[مشکل‌ساز میشه]. مشکل در چیه؟ مشکل اکثر افراد تو افراطه؛ در این صفت، دچار افراط می‌شند. یه اقلی هم ممکنه دچار تفریط بشند یه جاهایی، ولی بیشترین مشکل، مشکل افراط هست در این مسئله که خیلیا به افراط می‌افتند.

خسارت‌های جبران‌ناپذیر عصبانیت

لذا یکی از مسائلی که مطرح شده و نسبت بهش روایاتی ما داریم، همین مسئله‌ی غضب هست که آدم باید تلاش کنه اون غضبش رو، خشمش رو و عصبانیتش رو بتونه کنترل بکنه که از حد نگذره. اگه از حد گذشت، گاهی خسارت سنگینه و دیگه قابل جبران نیست، یا سخت جبران می‌شه. بالاترین حد جرم و جنایت که در اثر غضب و عصبانیت اتفاق می‌افته، مثلاً کشتن فرد یا افرادی هست، یا خسارت‌های جراحتی و این چیزها وارد کردن؛ خب اینا در اثر غضبه دیگه. عصبانیتی پیش اومده، زده یکی رو کشته و این خسارت سنگین رو به بار آورده، یا زده یه بلایی سر کسی آورده که این دیگه تا آخر عمر دامنگیرش شده؛ خب جبران هم نمیشه کرد دیگه، کار سخت میشه.

حالا غیر از اینا چیزای دیگه‌ای هم هست؛ حالا چه رفتاری، چه گفتاری، که انسان حرفی می‌زنه از این حالت، یا عکس‌العملی انجام میده از رو غضبش و از رو عصبانیتش، که بعد نمی‌شه جبران کرد. این چیزهایی که پیش میاد و نمیشه جبران کرد، خیلی هزینه‌ش زیاده برای انسان. یعنی واقعاً پیش میاد چیزهایی که خب نمی‌شه دیگه جبرانش کرد و این به عنوان یک نقطه‌ی منفی و لکه‌ی سیاهی کنار زندگی آدم، کنار کارنامه‌ی آدم و تو خاطرات بقیه باقی می‌مونه که خطرناک هم هست؛ همیشه می‌تونه مشکل درست بکنه و همیشه خودش زمینه‌ی مشکلی رو در زندگی داره و ایجاد می‌کنه.

لذا به این مسئله باید خیلی توجه کرد. اصل این قضیه—عرض کردیم—اصلش یک صفتی است که خدا به انسان داده چون نیاز انسان هست در جاهایی از زندگی. مشکل در افراطش هست که از اون افراط باید جلوش رو گرفت. هر کسی احساس می‌کنه تو یه جهتی تو این مسئله مشکلی داره و در یک شرایطی یا یک موقعیت‌هایی دچار افراط میشه، باید اونجا رو اصلاح کنه؛ و الا خدای نکرده امروز نه، فردا، فردا نه، پس‌فردا، یک روزی این خسارته پیش میاد. بعضی‌ها زندگیشون در اثر یک چنین چیزی از هم پاشیده؛ یعنی اتفاقی افتاده، حرفی، رفتاری یا کاری انجام شده که دیگه زندگی رو نابود کرده، یعنی دیگه ادامه‌ی زندگی رو مشکل کرده.

روایات و سیره معصومین در مواجهه با غضب

در روایت هست—روایات زیادی هم در این مسئله داریم—از امام صادق (علیه‌السلام) که راوی می‌گه به ایشون عرض کردم یک موعظه‌ای بفرمایید که من پند بگیرم و عمل کنم. ایشون فرمودند که:

«إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ) أَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ لَهُ: یَا رَسُولَ اللَّهِ، عَلِّمْنِی عِظَهً أَعْتَظْ بِهَا.»

امام صادق (علیه‌السلام) فرمود که یه مردی اومد پیش پیغمبر اکرم و همین رو گفت؛ گفت یه نصیحتی بکنید منو که به کار بگیرم. بعد حضرت بهش فرمود:

«انْطَلِقْ وَ لَا تَغْضَبْ.»

برو و زندگیتو بکن، ولی غضب نکن.

این «غضب نکن» یعنی مشکل اکثر افراد تو استفاده‌ی غلط و افراطی از غضبه. اون‌هایی که مثلاً به جا و به قاعده استفاده می‌کنند و دارند، خب اونا خیلی افراد معدودی‌ند. اون چیزی که در بین ما هست، استفاده‌ی افراطی و شدیده [که] دچار این حالت می‌شیم. این‌که «غضب نکن» یعنی مواظب باش همین عصبانیتی که دچارت می‌شه و خسارت‌بار هست و از حد می‌گذرونی، اینا رو نداشته باشی؛ راهشو ببند.

رابطه عصبانیت و زوال عقل

اون‌وقت راهش چیه؟ راهش اینه اصلش رو خیلی جاها آدم جلوش رو بگیره. تلاش کنه از اون موقعیت دور شه و اون زمینه رو زود پاکش کنه. مثلاً آدم شروع می‌کنه با یکی صحبت می‌کنه، یواش‌یواش یه رگه‌هایی از عصبانی شدن یا عصبانی کردن تو صحبت‌ها داره پیش میاد؛ اینجا دیگه تلاش باید بکنه زود صورتش پاک شه و تموم شه، ادامه پیدا نکنه. این ادامه پیدا کرد، دیگه جمعش نمیشه کرد.

چون هرچی انسان یواش‌یواش عصبانیتش دیگش به جوش شروع می‌کنه بیاد—هرچی این گرم‌تر و داغ‌تر میشه، به جوش نزدیک‌تر میشه، به جوشش می‌افته، جوشش بیشتر میشه—به همین اندازه از عقلش کمتر میشه. یعنی همین‌جور داره عقل کم میشه این داره زیاد میشه، داره عقل کم میشه این داره زیاد میشه، داره عقل کم میشه و این داره فوران پیدا می‌کنه؛ این عقل داره به همون‌قدر از دست می‌ره و کارایی نداره دیگه، تقریباً نقطه‌ی مقابل همن. هرچی این بیشتر، عقل کاراییش کمتر. لذا تو اون عصبانیته دیگه آدم تصمیمش، حرفش و اصل اقدامش عاقلانه نیست؛ چون می‌رسه به اون نقطه‌ای که تقریباً دیگه عقل مثل یک موجود بی‌دست‌وپایِ بی‌خاصیتِ بی‌اثر شده و هیچ کاری دیگه از دستش برنمیاد. اون نفسِ غضب‌آلود حاکم شده، او داره این وسط می‌تازه و گرد و خاک می‌کنه، عقل هم دست و پاش بسته شده افتاده یه گوشه‌ای و دیگه به درد نمی‌خوره، کارایی نداره.

میگه حضرت بهش فرمود: «برو و عصبانی نشو». بعد میگه اون فرد دوباره اینو خواست، گفت: «حالا یه موعظه‌ای»؛ دوباره حضرت همینو فرمود: «برو عصبانی نشو». تا سه بار این اتفاق افتاد. یعنی او یه چیز دیگه‌ای دوست داشت حضرت بگه، حضرت هم دست گذاشته بود رو نقطه‌ی اصلی مشکلش؛ تعارف هم دیگه نداشت. اون چیز دیگه‌ای الان درستت نمی‌کنه، تو اون چیزی که درستت می‌کنه همینه‌.

راهکارهای عملی برای کنترل خشم

یه راوی می‌گه که پیش امام باقر (علیه‌السلام) بودیم و حرف از غضب شد. ایشون فرمودند یک وقت می‌شه انسانی یه جایی غضب می‌کنه و در اثر این غضب جهنمی میشه، جهنمی میشه؛ همین عصبانیتش. خب دیگه حالا تصویرش میشه کرد همین بلاهای سنگینی که در اثر غضب پیش میاد و گاهی خسارتش جبران‌ناپذیره و دیگه نمیشه جبرانش کرد. بعد فرمودند:

«فَأَیُّمَا رَجُلٍ غَضِبَ عَلَی قَوْمٍ وَ هُوَ قَائِمٌ فَلْیَجْلِسْ مِنْ فَوْرِهِ ذَلِکَ.»

وقتی یه وقت عصبانی شدید، حضرت می‌فرماید تغییر حالت بدید، تغییر موقعیت؛ یعنی اون وضعیت رو از بین ببرید، پاکش کنید، دور شید. حالا یه حرفی شد، یه حرفی زدید یا شنیدید که داره عصبانیتون می‌کنه، تلاش نکنید که ادامه بدید این حرف رو و این مطلب رو، و بخواید حتماً حرفتو بزنی و جوابت رو بدی. چون هرچی داری تو این حالت فرو می‌ری، عصبانیت داره بیشتر میشه و خطر داره سنگین‌تر میشه؛ به نقطه‌ای که آدم هیچ‌وقت باورش نمی‌شده برسه، یه وقت می‌رسه.

بعضی اینایی که تو دادگستری الان تو زندانند، در انتظار مواخذه، عذاب و گرفتاری‌های سنگینند، همینند. دچار یک جنایتی شده که عمراً؛ طرف می‌گه این طاقت دیدن مثلاً سر یک حیوونو بریدن رو نداشت، نمیدونم یه چیز ساده‌ی عادی‌تر رو نداشت، حالا یه دفعه‌ای زده یک بلای سنگینی سر کسی آورده، کسی رو کشته. این چیزا الان تو دادگستری‌ها خیلی زیاده. یه همچین کسایی زندانند که اصلاً هر کسی می‌شنوه این چنین جنایتی کرده، اصلاً تعجب می‌کنه؛ این فرد اصلاً بهش نمی‌آمد چنین کاری ازش در بیاد و صادر بشه. خب عصبانیته دیگه؛ عصبانیت قدرت آدم رو تو جنایت سنگین بالا می‌بره، تو کارای خطرناک بالا می‌بره، قدرت نفوذ و قدرت عمل بالا می‌ره.

لذا فرمودند وقتی عصبانی میشی عوض کن شرایطو؛ زود تلاش کن. اصرار نداشته باش حالا حتماً به شوهرت، به همسرت تا ته خطو جواب بدی، یا تا ته خط رو بگی. اینا حالا عوضش کن؛ ببر از جدیت در بیار ببر به شوخی، اصلاً حرف نزن، اصلاً بحث عوض بشه، اصلاً دور بشه؛ فضا باید عوض بشه تغییر کنه. یه مشکلی که خیلیا دارند اینه که ادامه می‌دند. حضرت می‌فرماید عوضش کن؛ مثلاً می‌فرماید وقتی غضبناک شدی و ایستاده‌ای: «فَلْیَجْلِسْ». تغییر حالت رو مثال می‌زنند؛ مثلاً می‌گن ایستاده‌ای برو یه جا بشین، برو از اونجا دور شو، برو یه جایی برو بشین؛ «فَإِنَّهُ سَیُذْهِبُ عَنْهُ رِجْزَ الشَّیْطَانِ». این، اون پلیدی و حالت بدی که شیطان در شما داره ایجاد می‌کنه و درش می‌دمه و آتیششو داره بیشتر می‌کنه، این از بینش می‌بره.

برخورد با ارحام در هنگام غضب

«وَ أَیُّمَا رَجُلٍ غَضِبَ عَلَی ذِی رَحِمِهِ فَلْیَدْنُ مِنْهُ وَ لْیَمَسَّهُ.»

به ارحام یه وقت از دستشون عصبانی شدی نه؛ نسبت به خواهر، نسبت به برادر، کسی از ارحام، از نزدیکان، از این کسای نزدیک آدم یه وقت این‌جور شد، حضرت می‌فرماید برو؛ حتی حضرت می‌فرماید برو مثلاً اونو در آغوش بگیر، برو زود آشتی کن، برو زود اون پیوند محبت‌آمیز رو ایجاد کن. گاهی وقت‌ها تو این موقعیت‌ها یه چنین رفتارهایی مثل یک بشکه آب سردی [هست که] رو طرف ریخته می‌شه و یه دفعه‌ای اون حرارت و آتیش غضبش فروکش می‌کنه. یه معذرت‌خواهیِ، یک چنین حرکتیه؛ «فَإِنَّ الرَّحِمَ إِذَا مُسَّتْ سَکَنَتْ». ارحام با هم رابطه‌ی خونی دارند و هم ارتباط نزدیکی دارند؛ اینا خیلی تو این شرایط بهتر با هم می‌تونند کنار بیایند و زودتر می‌تونند اسباب آرامش همدیگر رو فراهم کنند.

فقط شرطش اینه نخواهیم هرچی خودمون تشخیص می‌دیم، اونو بخوایم تا ته خط اعمال کنیم. یه جایی باید از اون تشخیصمون که عاقلانه هم نیست دست بکشیم. اصرار داریم حرف بزنیم؟ حرف نزنیم. اصرار داریم جواب بدیم؟ ندیم. اینا خیلی مهمه.

نتیجه‌گیری و اهمیت اصلاح رفتار در آینده

یه روایت دیگه هم بخونیم از امام صادق (علیه‌السلام):

«الْغَضَبُ مِفْتَاحُ کُلِّ شَرٍّ.»

فرمودند که غضب کلید هر شریه؛ از دل این، هر شری می‌تونه در بیاد، هر شری می‌تونه در بیاد. باواسطه، بی‌واسطه، مستقیم، فی‌الفور، با تأخیر، با تراخی، فرق نمی‌کنه؛ می‌تونه منشأ هر شری باشه.

حواسمون باید باشه که به این مسئله ان‌شاءالله گرفتار نشیم. اگر این حالت رو داریم—که داریم—تلاش باید بکنیم، مأیوس هم نباید باشیم. جاهایی هم که بالاخره خراب کردیم، از دست دادیم، موقعیت‌ها و خسارت ایجاد کردیم، گذشته دیگه حالا؛ باید تلاش کنیم آینده بهش اضافه نشه. آینده ممکنه خسارتش خیلی سنگین بشه از اونی که تا حالا بوده؛ از این سنگین‌تر بشه.

ان‌شاءالله خدا به همه اون کمک بکنه بتونیم این مشکلات اخلاقیمون رو زود توجه کنیم بهش و زود اصلاحش کنیم تا بتونیم رابطه‌مون رو با بقیه [بهتر کنیم].

۱. تفاوت غضب در انسان و حیوان؛ خطر بی‌مرزی خشم

باید توجه داشت روح و عقل انسان بر اساس خاصیت و شرایطی که دارد، ویژگی‌های ممتازی نسبت به سایر حیوانات دارد. در سایر حیوانات، مثلاً اگر غضب هست، در حد خاصی و برای تأمین احتیاج خاصی است و بیش از آن هم نیست. اما در انسان این‌طور نیست؛ در انسان همین صفت غضب را خدا برای رفع احتیاجاتی قرار داده و جاهایی به درد انسان می‌خورد. اما در انسان این ویژگی گاهی حدی ندارد؛ یعنی اگر انسان ترمزی برای آن ایجاد نکند، این صفت کار دستش می‌دهد. در حیوانات غضب در آن حدی است که از خود دفاع کنند یا خطری را دفع کنند و خسارتش سنگین نیست، اما انسان هر چیزی را از حد می‌گذراند و حد معمول و طبیعی برای آن ندارد.

۲. عصبانیت؛ زوال عقل و آغاز رفتارهای غیرعاقلانه

هرچه انسان عصبانیتش یواش‌یواش به جوش بیاید، به همان اندازه از عقلش کمتر می‌شود. یعنی همین‌جور عقل کم می‌شود و غضب زیاد می‌شود. این عقل به همان‌قدر از دست می‌رود و کارایی ندارد؛ تقریباً این دو نقطه‌ی مقابل هم هستند. هرچه این خشم بیشتر شود، عقل کارایی‌اش کمتر می‌شود. لذا در آن عصبانیت، دیگر تصمیم انسان، حرف او و اصل اقدامش عاقلانه نیست؛ چون به نقطه‌ای می‌رسد که تقریباً دیگر عقل مثل یک موجود بی‌دست‌وپایِ بی‌خاصیتِ بی‌اثر می‌شود و هیچ کاری دیگر از دستش برنمی‌آید. آن نفسِ غضب‌آلود حاکم شده، او دارد این وسط می‌تازد و گرد و خاک می‌کند و عقل هم دست و پایش بسته شده و یک گوشه افتاده است.

۳. خسارت‌های جبران‌ناپذیر؛ هزینه‌های سنگین یک لحظه خشم

اگر غضب از حد گذشت، گاهی خسارت آن‌قدر سنگین است که دیگر قابل جبران نیست یا سخت جبران می‌شود. بالاترین حد جرم و جنایت که در اثر غضب و عصبانیت اتفاق می‌افتد، کشتن افراد یا وارد کردن خسارت‌های جراحتی است؛ خب این‌ها در اثر غضب است. عصبانیتی پیش آمده، زده کسی را کشته و این خسارت سنگین را به بار آورده، یا بلایی سر کسی آورده که تا آخر عمر دامنگیرش شده است؛ خب این دیگر جبران نمی‌شود و کار سخت می‌شود. این چیزهایی که پیش می‌آید و نمی‌شود جبران کرد، هزینه‌اش برای انسان خیلی زیاد است و به عنوان یک نقطه‌ی منفی و لکه‌ی سیاهی کنار زندگی و کارنامه‌ی آدم باقی می‌ماند.

۴. تغییر موقعیت؛ نخستین و حیاتی‌ترین گام کنترل خشم

امام باقر (علیه‌السلام) می‌فرمایند یک وقت می‌بینید انسانی جایی غضب می‌کند و در اثر همین عصبانیت جهنمی می‌شود. بعد فرمودند: وقتی عصبانی شدید، تغییر حالت و تغییر موقعیت بدهید؛ یعنی آن وضعیت را از بین ببرید، پاکش کنید و از آن‌جا دور شوید. حالا حرفی شده، یا حرفی زدید و شنیدید که دارد عصبانی‌تان می‌کند، تلاش نکنید که آن حرف و مطلب را ادامه دهید و بخواهید حتماً حرفتان را بزنید و جوابتان را بدهید. چون هرچه در این حالت فرو بروید، عصبانیت بیشتر و خطر سنگین‌تر می‌شود؛ به نقطه‌ای که آدم هیچ‌وقت باورش نمی‌شده برسد، یک وقت می‌رسد. وقتی عصبانی می‌شوید شرایط را عوض کنید و زود تلاش کنید فضا تغییر کند.

۵. راهکار عملیِ ایستاده و نشسته در کلام معصوم

یک مشکلی که خیلی از افراد دارند این است که عصبانیت را ادامه می‌دهند. حضرت می‌فرمایند آن را عوض کن؛ مثلاً می‌فرمایند وقتی غضبناک شدی، اگر ایستاده‌ای بنشین. تغییر حالت را مثال می‌زنند؛ مثلاً می‌گویند ایستاده‌ای برو یک جا بنشین، از آن‌جا دور شو و برو یک جایی بنشین. این کار، آن پلیدی و حالت بدی را که شیطان دارد در شما ایجاد می‌کند، در آن می‌دمد و آتشش را بیشتر می‌کند، از بین می‌برد. پس اصل این است که انسان در آن حالت اصرار نداشته باشد که حتماً جواب بدهد یا تا ته خط را بگوید. باید از آن تشخیصی که در آن لحظه عاقلانه هم نیست دست بکشد؛ اگر اصرار به حرف زدن دارد، حرف نزند.

۶. برخورد با نزدیکان؛ معجزه محبت و آشتی در اوج خشم

معصومین (علیهم‌السلام) می‌فرمایند اگر به ارحام و نزدیکان خود—نسبت به خواهر، برادر یا اعضای خانواده—عصبانی شدی، برو و حتی آن‌ها را در آغوش بگیر؛ برو زود آشتی کن و آن پیوند محبت‌آمیز را ایجاد کن. گاهی وقت‌ها در این موقعیت‌ها، یک چنین رفتارهایی مثل یک بشکه آب سردی است که روی طرف ریخته می‌شود و یک‌دفعه آن حرارت و آتش غضبش فروکش می‌کند. یک معذرت‌خواهی یا یک چنین حرکتی، خشم را آرام می‌کند. ارحام با هم رابطه‌ی خونی و ارتباط نزدیکی دارند؛ این‌ها در این شرایط بهتر می‌توانند کنار بیایند و زودتر می‌توانند اسباب آرامش همدیگر را فراهم کنند، فقط شرطش این است که نخواهیم هرچه خودمان تشخیص می‌دهیم را تا ته اعمال کنیم.

۷. غضب؛ کلید ورود به تمام شرارت‌ها و بدی‌ها

در روایتی از امام صادق (علیه‌السلام) آمده است که فرمودند: «الْغَضَبُ مِفْتَاحُ کُلِّ شَرٍّ»؛ غضب کلید هر شری است. از دل این صفت، هر شری می‌تواند دربیاید؛ باواسطه، بی‌واسطه، مستقیم، فی‌الفور، با تأخیر یا با تراخی فرقی نمی‌کند، غضب می‌تواند منشأ هر شری در زندگی انسان باشد. حواسمان باید باشد که ان‌شاءالله گرفتار این مسئله نشویم. اگر این حالت را در خودمان می‌بینیم، باید تلاش کنیم و مأیوس هم نباید باشیم. جاهایی هم که بالاخره در گذشته خراب کردیم، موقعیت‌ها را از دست دادیم و خسارت ایجاد کردیم، گذشته است؛ اما باید تلاش کنیم که در آینده، خسارت جدیدی به کارنامه‌ی ما اضافه نشود، چون آینده ممکن است خسارتش سنگین‌تر شود.

۸. ریشه‌یابی لجاجت در خشم؛ ضرورت سکوت در بزنگاه‌ها

اصل قضیه این است که غضب یک صفتی است که خدا به انسان داده چون نیاز انسان در جاهایی از زندگی است، اما مشکل در افراط آن است که باید جلویش را گرفت. هر کسی احساس می‌کند در یک جهتی در این مسئله مشکلی دارد و در یک شرایط و موقعیت‌هایی دچار افراط می‌شود، باید آن‌جا را اصلاح کند؛ و الا یک روزی این خسارت پیش می‌آید. بعضی‌ها زندگی‌شان در اثر یک چنین چیزی از هم پاشیده؛ یعنی اتفاقی افتاده، حرفی، رفتاری یا کاری انجام شده که دیگر زندگی را نابود کرده است. اصرار داریم در اوج خشم حرف بزنیم؟ حرف نزنیم. اصرار داریم جواب بدهیم؟ جواب ندهیم؛ این سکوت و پا عقب کشیدن بسیار مهم است.