بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمين. و الصلوة و السلام علی سیدنا و حبیبنا و القاسم محمد و آله الطیبین الطاهرین المعصومین، سیّما بقیة الله فی الارضین. و لعنة الله علی اعدائهم اجمعین.

تدبیر الهی و حاکمیت قوانین تکوینی در عالم

در آیه‌ی شریفه ابتدای سوره‌ی مبارکه‌ی ملک، می‌فرماید: «اعوذ بالله من الشیطان الرجیم، بسم الله الرحمن الرحیم. تَبَارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ وَهُوَ عَلَى کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ. الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیَاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا». خدای متعال در ابتدا می‌فرماید که حکومت و ملکِ همه‌ی آسمان‌ها، زمین و همه‌ی مخلوقات به دست خدای متعال است و هیچ مخلوق و موجودی از دایره‌ی فرمان خدا بیرون نیست. هیچ‌کسی نمی‌تواند برخلاف آن‌چه که خدا برایش تعیین کرده، کاری انجام بدهد در تکوین؛ یعنی در همین عالمی که ما می‌بینیم، همه‌چیز طبق آن‌چه که خواستِ خدا است پیش می‌رود.

هر چیزی، هر اتفاقی، هر مسئله‌ای، هر قاعده و قانونی که در عالم خلقت و طبیعت حاکم است، این‌ها به تدبیر الهی است و همه‌ی موجودات طبق این قوانین و طبق آن چیزی که خدا خواسته عمل می‌کنند. مثلاً قانون جاذبه‌ی زمین که خدا قرار داده؛ این قانون جاذبه تا آن حدی که خدا قرار داده هست و به همان قاعده و شکلی که خدا قرار داده، تا آن‌جایی که مشخص شده، وجود دارد و تخلف‌ناپذیر است. این‌طور نیست که مثلاً جایی را خدا اراده کرده باشد این قانون باشد ولی نباشد، یا برعکس. چیزهای دیگر هم همین‌طور؛ همه‌ی آن‌چه در عالم هست، طبق اراده و تدبیر الهی پیش می‌رود و حکومت، ملکیت، اختیار و اراده‌ی این‌ها به دست خداست.

ویژگی ممتاز انسان و مسئله‌ی اختیار

تنها یک چیز هست که در عالم، خدای متعال آن را این‌طوری قرار نداده، بلکه به آن اختیار داده و آن «انسان» است. انسان را خدا به او اختیار داده؛ سایر مخلوقات نه، اختیار ندارند. همان قانونی که خدا برای زندگی‌شان و برای تأمین مایحتاج‌شان قرار داده، طبق همان حرکت می‌کنند. مثلاً زمین می‌چرخه، دور خودش می‌چرخد، دور خورشید می‌چرخد؛ فرضاً خورشید ساکن است یا حالا هر جوری که هست، این‌ها همه قوانینی است که خدا قرار داده است. این‌ها نمی‌توانند تخلف کنند و بگویند: «من حالا امروز نمی‌خواهم بچرخم، خسته شدم؛ می‌خواهم برعکس بچرخم و حرکت در مسیر عکسی داشته باشم». همه‌ی چیزهایی که می‌بینی، هرچه که در آن‌ها هست، قانون الهی است.

این‌که یک بذر در زمین کاشته می‌شود، قرار داده می‌شود، بعد سبز می‌شود، بزرگ می‌شود، درخت می‌شود و میوه می‌دهد؛ این‌ها همه همان قانون‌های خداست. یعنی خدا قانونش را این‌طوری قرار داده که این بذر در این شرایط، این اتفاقات برایش بیفتد و تا فلان حد پیش برود؛ فلان چیزها هم می‌تواند مانعش بشود و فلان چیزها هم می‌تواند کمکش باشد. همه‌ی اتفاقاتی که برای این بذر می‌افتد، قوانین الهی است؛ خدا قرار داده و آن هم نمی‌تواند تخلف کند که مثلاً بگوید: «نه، حالا با همه‌ی این‌هایی که هست، من مثلاً نمی‌خواهم سبز بشوم، نمی‌خواهم رشد کنم، نمی‌خواهم ثمر بدهم»؛ نه، همه مجبورند به آن‌چه که خدا خواسته و همان را انجام می‌دهند و همان دارد انجام می‌شود. هیچ‌کسی و هیچ موجودی هم نمی‌تواند تخلف کند.

فقط یک‌جا هست که خدا اختیار را قرار داده و آن هم در انسان است. به انسان در بعضی از مسائلش اختیار داده؛ در بعضی‌ها هم نه. مثلاً این‌که انسان کی به دنیا بیاید، کجا به دنیا بیاید، چه ویژگی‌هایی داشته باشد از لحاظ جسمی، خلقی و روحی؛ در خیلی از این‌ها انسان اختیاری ندارد. یک‌سری چیزهایی را به او اختیار داده که مثلاً وقتی بزرگ‌تر می‌شود، می‌تواند این راه را انتخاب کند یا آن راه را انتخاب کند. تنها موجودی که به او اختیار داده—موجود برجسته‌ای که به او اختیار داده—انسان است در یک حدی. در سایه‌ی این اختیار، بعضی‌ها راه درست را پیش می‌گیرند و می‌روند، بعضی‌ها هم راه غلط را.

فلسفه‌ی خلقت، امتحان و ضرورت اثبات به خود

خدا چه خواسته؟ خدا خواسته راه درست را انسان پیش برود؛ ولی اگر بنا بود اینجا هم انسان مجبور باشد، اصلاً دیگر خیلی از قواعد و حکمت‌های الهی از بین می‌رفت. اینجا دیگر «انسانِ خوب» معنا نداشت؛ چون هرکسی که خوبی دارد و راه خوبی را انتخاب می‌کند، به اختیار خودش نبوده که؛ مجبور بوده و همین راه را رفته است. آن‌کسی هم که راه بد را انتخاب می‌کند، مجبور بوده و رفته است. این‌طوری دیگر نه انسانِ بد به‌خاطر بدی‌اش مؤاخذه می‌شود و نه انسانِ خوب به‌خاطر خوبی‌اش تکریم می‌شود و مستحق تعظیم و تکریم است؛ نه آن ارزش دارد و نه این بی‌ارزش؛ هیچی، مساوی می‌شوند مثل سایر مخلوقات در آن چیزهایی که خدا برایشان قرار داده بود.

وقتی بحث اختیار نباشد، خیلی چیزهای دیگر از بین می‌رود و اصلاً بساطِ یک چیز دیگر می‌شد؛ دیگر نیاز هم به خلقت نبود. پایه‌ی اصلی این‌که خدا انسان و همه‌ی مخلوقات را خلق کرده، همین بوده که جزئش اختیار انسان قرار بگیرد؛ که انسان دائماً بین دو قطب خیر و شر، خدا و شیطان، و نور و ظلمت قرار بگیرد و انتخاب کند؛ کدامش را می‌خواهد برود و به کدام سمت می‌خواهد حرکت کند.

«الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیَاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا»؛ خدا مرگ و زندگی را خلق کرده و قرار داده است. این برو بیاهایی که هست و این مسائلی که در همه‌ی اتفاقاتِ بین انسان‌ها و عالم وجود دارد، همه‌اش برای همین است که این‌ها همه زمینه‌هایی است برای خیرها و شرها که برای انسان پیش می‌آید تا انسان اختیار کند؛ یا خیر را یا شر را. «إِنَّا هَدَیْنَاهُ السَّبِیلَ»؛ ما راه را به او نشان دادیم، «إِمَّا شَاکِرًا وَإِمَّا کَفُورًا»؛ یا راه خیر را پیش می‌گیرد و شاکر می‌شود، یا راه شر را پیش می‌گیرد و دچار کفران نعمت الهی می‌شود.

خلقِ شما برای این بود که ببینیم و معلوم بشود کی چند مرده حلاج است و چقدر از او کار می‌آید. خدا که می‌دانست، ولی ما که نمی‌دانستیم. چون ما نمی‌دانستیم، اگر این بساط و این حوادث و این مسائل نبود، همین‌طور صاف هرکسی می‌رفت آن‌جایی که حقش، استحقاقش و استعدادش است؛ بهشتی‌ها همین‌طور صاف می‌رفتند بهشت و جهنمی‌ها می‌رفتند جهنم. آن‌وقت جهنمی‌ها نمی‌پذیرفتند و می‌گفتند: «معلوم نبود، شاید ما می‌آمدیم دنیا و آدم خوبی می‌شدیم»؛ نمی‌پذیرند. هیچ‌کسی نمی‌پذیرد که بدون این‌که زمینه‌ی امتحان و امتحانات پیش بیاید و ببیند چکاره است و به خودش اثبات بشود چکاره است، [به جایی برود]؛ تا این‌ها پیش نیاید، نمی‌پذیرد. می‌گوید: «ما خودمان می‌دانستیم». مربی بگوید: «من خودم می‌دانستم تو دانش‌آموز موفقی نمی‌شوی، همین‌جور بدون این‌که امتحان بدهی، من امسال تو را از این درس و از این پایه انداختم»؛ می‌پذیرد؟ خب نمی‌پذیرد. این‌که او بگوید: «من چون خودم می‌دانستم، دیگر زحمت به تو ندادم که امتحان بدهی، همین‌طور انداختمت؛ یک‌سال عقبت انداختم و حذفت کردم». انسان‌ها نمی‌پذیرند؛ می‌گویند: «من که نیامدم وسط». باید به خود انسان اثبات بشود.

این‌جاهایی که می‌فرماید خدا بداند یا ببیند، نه این‌که خدا نمی‌داند و حالا باید پیش بیاید تا ببیند چه می‌شود؛ خدا که می‌داند ما چکاره‌ایم، بعد چی می‌شویم و انتهای کارمان به کجا می‌رسد. این مائیم که خودمان نمی‌دانیم؛ و چون نمی‌دانیم، اگر هر چیزی را بدون این‌که استحقاقش را داشته باشیم و چیزهای بد بهمان بدهند، فردا عذابمان کنند و بگویند: «چون ما خودمان می‌دانستیم تو آدم بدی می‌شوی، دیگر وقتت را تلف نکردیم و صاف آوردیمت جهنم»، می‌گوید: «به کدام عمل؟ به عملِ نکرده جهنم می‌آید؟»

این بساط هست تا انسان‌ها به خودشان ثابت بشود که چکاره‌اند؛ فرق ما و انسان‌های خوب و اولیاء خدا برای خودمان معلوم بشود. که ما از یک گناه ساده و دم‌دستی نمی‌توانیم بگذریم، اما آن‌ها در آن امتحان‌های سنگین، گناه‌های سخت و زمینه‌های سختی که برایشان پیش آمد—که هیچ‌وقت در زندگی ما پیش نمی‌آید—امتحان می‌شدند و موفق می‌شدند. دست‌کم به خودمان اثبات بشود و خودمان بفهمیم که چقدر لیاقت داریم، چقدر ارزش داریم و چقدر اینی که هستیم [حدّ ماست]؛ خودمان نگوییم چرا ما جای آن‌ها نیستیم. ما خودمان باید نگاه کنیم ببینیم چی هستیم؛ لیاقتش را داشتیم جای آن‌ها باشیم یا نه؟ از یک گناه ساده‌ای گاهی نمی‌گذریم؛ با یک مقدار فشار و سختی گاهی خیلی بی‌تاب می‌شویم. لیاقت این‌که خدای متعال مسئولیت‌های سنگین به ما واگذار کند را نداریم؛ خیلی به هم می‌ریزیم و از عهده‌ی آن تکالیف مهم نمی‌توانیم بربیاییم. چون نمی‌توانیم بربیایم، خدا به ما نسپرده؛ به کسانی سپرده که می‌توانستند و لیاقتش را داشتند؛ به آن‌ها داده که آن‌ها از عهده‌ی آن‌ها بربیایند و برآمدند؛ و کار خدای متعال و آن چیزی که خدا خواسته پیش رفته است. علی‌ای‌حال این‌ها خیلی بحث دارد و کاری به این‌ها نداریم؛ مهم این است که خدا فرموده ما شما را خلق کردیم تا معلوم بشود کی عملش از همه بهتر است: «أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا».

معیار ارزش‌گذاری عمل: کمیت یا کیفیت؟

امام صادق (علیه‌السلام) فرمودند این آیه‌ای که خدا می‌فرماید «أحسن عملاً»، لیس یعنی اکثر عملاً؛ نه این‌که یعنی کی عملش بیشتر است و کارهای صالح و عباداتش بیشتر است، «و لکن أصوبکم عملاً»؛ بلکه یعنی کی عملش صالح‌تر، شایسته‌تر و درست‌تر است؛ این ملاک است. ما یک کیفیت داریم در کارها و یک کمیت؛ اصل اول با کمیت نیست، کیفیت کار است. کیفیت کار مهم است.

یک‌کسی یک بنایی می‌سازد، یک ساختمانی می‌سازد، ساده هم می‌سازد، ولی خیلی خوب می‌سازد؛ محکم می‌سازد، جاندار می‌سازد. در حوادث، در زلزله‌ها، در بارندگی و برف آمدن، این ساختمان نشست ندارد، نم نمی‌کشد، ترک نمی‌خورد و در و دیوارش آسیب نمی‌بیند؛ ممکن است این بنا را ساده ساخته باشد اما محکم ساخته است. یک‌کسی هم ممکن است نه، خانه را محکم نساخته باشد اما خیلی قشنگ ساخته است؛ مثل الان، خیلی از کارهای امروزی این‌طوری شده است. ظاهرش خیلی قشنگ است، خیلی رنگ و لعاب دارد، تزیینات زیاد دارد، تجملاتش زیاد است و ظواهرش خیلی قشنگ است، اما از تو پوک است؛ یک مقدار که می‌گذرد، می‌بینی خانه‌ای که تازه ساختند—دو سال است ساختند، سه سال است ساختند—در و دیوارش ترک خورده، یک‌جایش نم کشیده و یک‌جاهایی خلاصه مشکل پیدا کرده است. از بیرون که نگاه می‌کنی، نما بسیار انسان را مبهوت می‌کند؛ قشنگ است اما از تو و درونش پوکیده، پوسیده و پوچ است؛ یک همچین حالتی دارد. این‌ها فرق کیفیت و کمیت است.

بعضی‌ها هستند ممکن است از لحاظ کثرت و تعداد عمل، خیلی زمینه‌ی کارهای خیرِ زیاد در آن‌ها نباشد، اما همان کارهای خیر و خوبی که دارند خیلی محکم، ریشه‌دار و عمیق است؛ آن چیزهای مهم و اساسِ این بنیان و این ساختمان، آن اصلی‌ها را خوب دارند؛ خوب به جا آوردند، خوب انجام می‌دهند و خوب ساختند؛ در فرعیات خیلی نرفتند، حالا به هر دلیلی. اما اصلی‌ها را خوب انجام دادند. بعضی‌ها هم به عکسند. آن چیزی که برای خدای متعال مهم است، «لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا» است؛ که ببیند کدامتان اعمالتان و کارهایتان شایسته‌تر، درست‌تر، صحیح‌تر، بهتر، عاقلانه‌تر و خداپسندانه‌تر است؛ آن پیش خدا مهم است. پس مسئله‌ی اول، کمیت کار نیست، کیفیت کار است؛ کیفیت کار بالا باشد.

شاخصه‌های ارتقای کیفیت عمل: خداترسی و نیت صادق

حالا کیفیت کارهای انسان چه‌جوری بالا می‌رود؟ فرمود: «إنما الإصابة خشية الله»؛ دو تا نشانه دارد: «خشية الله و النية الصادقة و الحسنة». کارِ بهتر و شایسته‌تر وقتی است که [توجه کنیم این] بستگی به شما دارد؛ شمایی که کارها را انجام می‌دهی، شمایی که نماز می‌خوانی و روزه می‌گیری، خودتان چطور آدمی هستید؟ خودتان از دو جهت؛

یک، خشیت الله؛ خداترسی در شما چقدر هست؟ چقدر انسان برای خدای متعال ارزش قائل است؟ چقدر از این‌که یک‌وقت خدای نکرده خلاف حرف خدا و فرمان خدا کاری انجام بدهد یا گناهی انجام بدهد، چقدر برایش مهم است که یک‌وقت گرفتار نشود؟ حرف خدا نسبت به من روی زمین نماند. ببینید، بحثمان سر چیست؟ سر این است که کی «أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا» است؛ کی عملش از همه بهتر است. می‌گوید اگر می‌خواهی ببینی کی عملش از همه بهتر است و شما جزو آن‌ها هستید یا نه، به خودتان نگاه کنید. خودتان این ویژگی را دارید که خداترسی [داشته باشید]؟ نه انسان‌ها‌ ترسی، نه ترسیدن از چیز دیگری، نه ملاحظه کردنِ چیز دیگری؛ ملاحظه فقط با خدا، ترس از نافرمانی فقط نسبت به خدا. این‌ها را ببینید چقدر در شما هست؛ هرکسی در او این بیشتر باشد، عملش بهتر است. آدمش بهتر است، عملش بهتر است. چه چیزی تعیین می‌کند عمل ما بهتر باشد؟ خودمان و ویژگی‌های خودمان.

وگرنه این یک نفر نماز می‌ایستد می‌خواند الان، یک نفر دیگر هم می‌خواند؛ دو نفر ایستادند دارند نماز می‌خوانند، اما نماز این‌ها با هم فرق دارد. از چه لحاظ فرق دارد؟ از ظاهرش که یکی است؛ این سه رکعت خواند، او هم سه رکعت خواند؛ این وضو گرفت، او هم گرفت؛ این واجبات داشت، محرمات داشت و کارهایش را در نمازش انجام داد، شرایطش را رعایت کرد، ولی چرا این با آن فرق دارد؟ چون آدمش با آن آدم فرق دارد. چون این آدم با آن آدم فرق دارد و این از او بهتر است، نمازش بهتر است؛ می‌شود «أحسن عملاً». نمازش بهتر است. ماه رمضان، این روزه گرفته و او هم روزه گرفته است؛ از این جهت فرقی ندارند، اما این پیش خدا ارزش دارد و او ندارد. فرقش به چیست؟ به آدمش. آدمش چقدر خداترسی دارد؟ چقدر از این‌که نافرمانی خدا را بکند می‌ترسه؟ از گناه کردن فراری است؟ نسبت به دستورات خدا بیشتر مقید است؟ این‌وقت عمل می‌شود بهترین عمل. ما این را می‌خواهیم؛ نه این‌که چون این خیلی بیشتر نماز می‌خواند، پس ارزش نمازش بیشتر از این است، یا چون این خیلی بیشتر روزه می‌گیرد، ارزش روزه‌اش از این یکی بیشتر است. به این بیشترها نیست؛ آدم‌ها گول می‌خورند، خدا گول نمی‌خورد. قبل و بعدِ نماز را کار دارد؛ قبل و بعد از زیارت را کار دارد؛ این‌ها را کار دارد و می‌گوید قبل و بعدش چکاره‌ای؟ اگر قبل و بعدش خوبی، این بهترین زیارت بوده، بهترین نماز بوده است.

«إنما الإصابة خشية الله»؛ کی عملش از همه بهتر است؟ یکی آن‌که خشیت الله داشته باشد و از خدا ترسی داشته باشد. یکی هم نیت صادقه؛ قصد و نیتش هم خوب باشد؛ این هم دومین مسئله که تعیین می‌کند عمل آدم از همه بهتر می‌شود. کمیت ملاک نیست، کیفیت است؛ به چی برمی‌گردد؟ به من. در چی؟ خداترسی و قصدم؛ قصدم هم خوب باشد. قصد خوب چیست؟ قصد این است که چون خدا این کار را دوست دارد، من انجام می‌دهم؛ نه چون بقیه تشویقم بکنند، نه چون فلان منفعت بناست به من برسد. منفعت‌گرا بارمان نمی‌آورند؛ یک‌چیز بار می‌آورند ما را، آن هم «خداگرا»؛ همین و السلام. همه‌چیز هم با همین حل می‌شود؛ هرچه دیگر هم بیاید وسط، کار را خراب می‌کند. هرچه انسان بیشتر برود طرف خدا و این‌که خداترسی داشته باشد—یعنی گوش به حرف خدا بدهد، مواظب باشد یک‌وقت حرف خدا زمین نماند—و دوم این‌که نیت و قصدش هم برای خدا باشد؛ چون خدا گفته می‌کنم، نه چون بناست به من فلان فایده برسد. روزه می‌گیرم چون خدا گفته، و السلام؛ هیچی دیگر نیست. روزه می‌گیرم چون لاغر بشوم؟ دیگر نه؛ دیگر این نیت صادقه نیست و این دیگر ارزش ندارد؛ دیگر «أحسن عملاً» را از دست دادی. حالا برو لاغر شو؛ این آن نیست که خدا می‌خواهد؛ این آدم‌ساز نیست؛ این تنت را لاغر کرده، همین؛ فایده‌ی دیگری هم نداده است. مهم‌تر از تن، عقل و روح انسان است؛ آن چطور ساخته می‌شود؟ آن با خدا ساخته می‌شود، نه با این منفعت‌گرایی‌ها.

این‌ها را کی غربی‌ها می‌فهمند؟ هیچ‌وقت؛ کی شرقی‌ها می‌فهمند؟ هیچ‌وقت؛ کی انسان‌ها می‌فهمند؟ هیچ‌وقت. این‌ها واقعیات است که عقل بشر اصلاً نمی‌کشد خودبه‌خود بخواهد به آن برسد. این‌ها واقعیات است که با دینِ انبیاء آمدند و به ما داد زدند و گفتند که: «آی بشر، یک واقعیاتی هست تو عمراً و ابداً عقلت به آن نخواهد رسید؛ تو نسخه‌ی درمانت را در هر چیز دیگری پیدا خواهی کرد الا آن‌که باید پیدا کنی؛ آن را پیدا نخواهی کرد؛ آن را ما به تو می‌گوییم». آن هم همین است؛ با خدا بودن، با خدا ساختن، طرفِ خدا بودن، برای خدا بودن، برای خدا کار کردن، و خدا را حاکم کردن؛ این مسئله است. یا هرچه دیگر سود و منفعت و این حرف‌ها بخواهی دنبالش بروی، داری خودت را برجسته می‌کنی و داری خودت را بالا می‌بری.

نقش اخلاص و احسن النیات در اعمال

پس دو تا چیز شد که این‌ها تعیین می‌کند عمل انسان باشد بهترین عمل. اگر این دو تا در انسان پیدا شد، آن‌وقت نمازش بهترین نماز است ولو حدش کم باشد مثلاً؛ یعنی مثلاً نماز مستحب زیادی هم ندارد، همین واجباتش را خوب انجام می‌دهد و محرماتش را خوب مراقبت می‌کند؛ این‌ها باشد، بهترین کارها را دارد می‌کند. وزنه‌ی عملش از آن‌هایی که خیلی کارهای خیر دیگر می‌کنند اما این دو تا ویژگی در آن‌ها ضعیف است، سنگین‌تر است؛ این وزنه‌ی عمل این، از آن‌ها خیلی سنگین‌تر است. پس «إنما الإصابة خشية الله و النية الصادقة»؛ نیت صادق، دوز و کلک و حقه‌بازی نه؛ یک چیزی این وسط هست، آن هم خدا و برای خدا کار کردن؛ حرفی نزنیم، کاری نکنیم که بخواهیم به کسی چیزی را اثبات کنیم، به کسی چیزی را بفهمانیم، خودمان را ثابت کنیم یا نفعی به حال خودمان برسد؛ نه، این نیت‌های بد که اصلاً بماند. در صحیفه عرض کردیم: «و انته بنیتی الی احسن النیات»؛ این انسان‌سازی را اهل‌بیت این‌جوری درست کردند، شاکله‌اش را؛ می‌رود روی قصد و نیت ما کار می‌کند؛ این قصد و نیتت را اصلاح کن و قصد و نیت‌های بد را از خودت دور کن. این‌که چیزهایی را می‌خواهی به بقیه بفهمانی، این‌ها را بگذار کنار؛ این حال‌های بد، این فکرهای بد، این‌ها را بریز دور؛ مسابقه در بهترین نیت‌هاست، نه نیت خوب و بد؛ بد را بگذار کنار اصلاً آن آدم نیست؛ آدم‌ها مسابقه‌شان در نیت‌های خوب است که بهتر است: «احسن النیات». خدایا نیت و قصد من را در کارها بهترین قرار بده، نه آن خوبه فقط؛ آن خوب‌تره، بالاتر است؛ نیت، قصد. قصدهای بد را آدم از خودش دور بکند؛ هر کاری انجام می‌دهد چون خدا خواسته است. نهی از منکر هم که می‌کند، چون خدا گفته می‌کند، وگرنه با [خود بگوید] دوباره می‌خواهم این را ضایعش کنم و این را تحقیرش کنم و این را به او بفهمانم فلان چیز را؛ نه، اصلاً هیچی از این حرف‌ها نیست؛ چون خدا گفته اینجا باید این کار را بکنم، می‌کنم و السلام. چون خدا گفته آن کار را نکن، نمی‌کنم. دیگر چه چیز دیگری پشتش هست، کی خوشش می‌آید، کی بدش می‌آید، نفعی به من می‌رسد، نمی‌رسد، ضرری می‌رسد، نمی‌رسد، چی گیر من می‌آید، این‌ها اصلاً مطرح نیست؛ این‌ها اصلاً مطرح نیست. نیت‌های بد و قصدهای بد دیگر از آدم حذف می‌شود؛ حال و روح آدم از آن چیزهای بد فاصله می‌گیرد و دایره‌ی امتحان و میدان مسابقه بین خوب و خوب‌تر قرار می‌گیرد؛ آدم بکشد خودش را به نیت بهتر. نیت بهتر چیست؟ همین، که پای خدا بیاید وسط.

«ثم قال: الإبقاء على العمل حتى یخلص أشد من العمل»؛ چقدر این عبارات و روایات پرمحتواست، چقدر انسان‌ساز است؛ کلِ کتاب می‌شود نوشت از تو دل این حرف‌ها برای انسان‌سازی؛ نسخه‌های شفای انسان‌ها و درمان انسان‌ها؛ چیزی که عمراً انسان‌ها فکرشان به آن نمی‌کشد و عقلشان به آن نمی‌رسد. این واقعیات را به ما دارند یاد می‌دهند که یک واقعیت اصل و اساسی هست به نام خدا؛ هرچه به این واقعیت انسان نزدیک‌تر بشود، هرچه بیشتر با آن بسازد، هرچه بیشتر دل به آن بدهد، با آن انس بگیرد، طرفش برود و برایش خرج بکند، می‌ارزد و خوب می‌شود. حالا ولی این نباشد، هرچه می‌خواهی حالا نسخه‌های قشنگ بپیچ؛ بی‌فایده است.

«الإبقاء على العمل حتى یخلص أشد من العمل»؛ بعد فرمودند این‌که بتوانی کار را این‌قدر مراقبتش بکنی که خالص بشود؛ خالص بشود از چی؟ از این بدی‌ها، از فکرهای بد. از همه‌ی چیزهای بد خالص بشود و برود سمت خدا. دیگر پای این وسط نیست که من به کسی بخواهم چیزی را نشان بدهم، اثبات کنم، بفهمانم، خودم را ثابت کنم یا نفعی به حال خودم برسد؛ نه، یک چیز بیشتر نیست و آن هم کارِ خدایی کردن است. مراقبت بکند انسان کار را، که یک‌وقت از این فکرهای بد، نیت‌های بد، قصدهای بد و اهداف بد تویش نیاید. این، سخت‌تر از اصلِ انجام آن کار است. اخلاص خیلی سخت است؛ اخلاص یعنی همین؛ آدم خالص می‌کند عملش را از نیت‌های بد و فکرهای بد.

«والعمل الخالص الذی لا ترید أن یحمدک علیه أحد إلا الله عزوجل»؛ عمل خالص عملی است که فقط طرف حسابت خداست؛ نمی‌خواهی غیر از خدا کسی ببیند و خلاصه‌اش [برایت] دست بزند و تشویق کند؛ برای آدم مهم نیست، فقط یک چیز مهم است: خدا ببیند. فقط خدا عکسی از انسان داشته باشد در این حالت؛ تصویری از انسان داشته باشد در حالت این کار خیر و در حالت این عبادات. که امام باقر (علیه‌السلام) فرمودند—داشتند تلاش می‌کردند خیلی و عرق می‌ریختند—کسی گفت: «شما چرا این‌قدر زحمت می‌کشی؟» گفت: «چون دوست دارم خدا من را در این حالت ببیند»؛ در این حالتی که دارم مثلاً کار خیری انجام می‌دهم؛ و برای انجام کار خیر دارد انسان زحمت می‌کشد، عرق می‌ریزد و رنج می‌کشد. دوست دارم آلبوم عکسشان پیش خدا قطورتر بشود در هنگام انجام عمل خیر؛ یک آلبوم پرعکس‌تر بشود، پرتصویرتر بشود؛ در کارهای خیر بیشتری، در میدان‌های خیر بیشتری، عکس من بیشتر باشد پیش خدا. جاهایی نباشد که میدان خیری هست، عمل خیری هست، ولی من آنجا غایبم و عکسم نیست. در عکس‌هایتان می‌بینید یک‌جایی یک‌دفعه یک عکسی هست، برنامه‌ی خوبی بوده، جا و چیزی بوده، ولی شما آنجا نیستید؛ افسوس می‌خوریم و می‌گوییم: «چطور من نبودم؟» حالا در قیامت آدم‌ها افسوس به این‌ها می‌خورند؛ خیلی از این صحنه‌ها، لحظات و موقعیت‌های خوبِ خیر برای انسان پیش آمد در دنیا، آنجا می‌توانست پیش خدا عکس داشته باشد اما ندارد، نیست؛ آنجا غایب است و آنجا حاضر نیست؛ این مسئله مهم است.

پس عمل خالص این است که نمی‌خواهی و دنبال این نیستی که کسی غیر از خدا از شما سپاسگزاری کند، کسی غیر از خدا بخواهد ببیند یا کسی غیر از خدا نظاره‌گر باشد؛ دنبال این نیست آدم، فقط خدا. «و النية أفضل من العمل»؛ آن‌وقت این نیت، از اصل آن کار بهتر است. این نیت خیلی پاک است، خیلی تمیز است، خیلی روشن است، خیلی رشد کرده و بالا رفته است. حالا ممکن است در عمل، آدم دست و پایش بسته باشد و نتواند خیلی کارهای خیر را انجام بدهد، اما وقتی نیتش، قصدش، فکرش و هدفش پاک باشد، تمیز باشد و خوب باشد، این انسان خیلی ارزشمند است ولو دستش به انجام آن کار خیر نرود؛ چرا؟ چون راهش مثلاً بسته است؛ حالا این‌قدر مثلاً مال، از لحاظ مال و ثروت مثلاً این‌قدر ندارد که بتواند آن کار خیر را انجام بدهد. طوری نیست؛ این قصد و نیتش که سالم و صالحه، آن ارزشش از اصل آن کار بیشتر است. ان‌شاءالله خدا به ما توفیق مرحمت کند که این دو تا ویژگی را، خشیت الله و النية الصادقة—یعنی خداترسی و نیت خوب، درست و صادقانه—این را بتوانیم در زندگی‌مان پیاده بکنیم؛ ان‌شاءالله.

نثار ارواح طیبه‌ی خاتم انبیاء، حضرات معصومین (علیهم صلوات و السلام)، ارواح طیبه‌ی علماء، شهداء و روح حضرت امام، صلواتی بفرمایید.

۱. فلسفه‌ی خلقت؛ میدان قطب‌بندی خیر و شر

پایه‌ی اصلی این‌که خداوند متعال انسان و همه‌ی مخلوقات را خلق کرده، این بوده است که «اختیار» در وجود انسان قرار بگیرد؛ تا انسان دائماً بین دو قطب خیر و شر، خدا و شیطان، و نور و ظلمت قرار گرفته و دست به انتخاب بزند که کدام مسیر را می‌خواهد برود و به کدام سمت می‌خواهد حرکت کند. در آیه شریفه آمده است: «الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیَاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا». این برو بیاها و مسائلی که در همه‌ی اتفاقاتِ بین انسان‌ها و عالم وجود دارد، همه‌اش برای همین است؛ این‌ها زمینه‌هایی برای خیرها و شرهاست که برای انسان پیش می‌آید تا مسیر خود را اختیار کند. راه به او نشان داده شده است؛ یا راه خیر را پیش می‌گیرد و شاکر می‌شود، یا راه شر را پیش گرفته و دچار کفران می‌گردد.

۲. ضرورت امتحان؛ چرا مستقیم به بهشت یا جهنم نمی‌رویم؟

اگر زمینه‌ی امتحان و امتحانات پیش نیاید و انسان نبیند چکاره است و به خودش اثبات نشود چه جایگاهی دارد، هیچ‌کس جایگاه خود را نمی‌پذیرد. اگر بدون امتحان، جهنمی‌ها را به جهنم ببرند، آن‌ها اعتراض می‌کنند و می‌گویند: «معلوم نبود، شاید ما به دنیا می‌آمدیم و آدم‌های خوبی می‌شدیم». انسان باید خودش به چشم ببیند و به او اثبات شود. این‌که در آیات می‌فرماید خدا بداند یا ببیند، به این معنا نیست که خدا از قبل نمی‌داند؛ خدا به خوبی می‌داند ما چکاره‌ایم، در آینده چه می‌شویم و انتهای کارمان به کجا می‌رسد؛ بلکه این مائیم که خودمان از احوال خود بی‌خبریم. این بساط امتحان برپا شده است تا انسان‌ها به خودشان ثابت بشود که در چه رتبه‌ای قرار دارند.

۳. محکِ بندگی؛ تفاوت ما با اولیای الهی

بساط امتحان برای این است که فرق ما و انسان‌های خوب و اولیاء خدا برای خودمان معلوم بشود. ما گاهی از یک گناه ساده و دم‌دستی نمی‌توانیم بگذریم، اما بزرگان و اولیای الهی در آن امتحان‌های سنگین، گناه‌های سخت و زمینه‌های شدیدی که برایشان پیش می‌آمد—و هیچ‌وقت در زندگی ما پیش نمی‌آید—امتحان می‌شدند و سربلند و موفق بیرون می‌آمدند. امتحان‌ها کمک می‌کنند تا خودمان بفهمیم چقدر لیاقت و ارزش داریم. ما گاهی از یک گناه ساده نمی‌گذریم و با یک مقدار فشار و سختی بی‌تاب می‌شویم. وقتی لیاقتِ واگذاری مسئولیت‌های سنگین را نداشته باشیم، با تکالیف مهم به هم می‌ریزیم. پس تکالیف بزرگ به کسانی سپرده شده که لیاقتش را داشتند و از عهده‌ی آن برآمدند.

۴. سنجش الهی؛ ملاک اصالت کار است نه کثرت آن

امام صادق (علیه‌السلام) در تفسیر آیه‌ی «أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا» فرمودند: منظور این نیست که کدام‌یک از شما عملش بیشتر است و کارهای صالح و عبادات فراوان‌تری دارد؛ بلکه منظور این است که کدام‌یک از شما عملش صالح‌تر، شایسته‌تر و درست‌تر است؛ این کیفیت ملاک اصلی است. ما یک کیفیت در کارها داریم و یک کمیت؛ اصل اول با کمیت نیست، بلکه کیفیت کار اهمیت دارد. یک‌کسی ساختمانی می‌سازد، ساده اما محکم و جاندار که در حوادث و زلزله‌ها آسیب نمی‌بیند؛ اما کسی دیگر ممکن است خانه را محکم نسازد ولی ظاهری بسیار قشنگ، با رنگ و لعاب و تزیینات زیاد به آن بدهد که درونش پوک و پوچ باشد. در پیشگاه خدای متعال، اعمالِ شایسته‌تر، صحیح‌تر و خداپسندانه‌تر ارزشمند است.

۵. خداترسی؛ اولین شاخصه‌ی ارتقای کیفیت اعمال

ارتقای کیفیت و شایستگی عمل، به ویژگی‌های خود انسان بستگی دارد. اولین شاخصه، «خشیت الله» یا همان خداترسی است؛ این‌که انسان برای خدای متعال چقدر ارزش قائل است؟ چقدر برایش مهم است که یک‌وقت خدای نکرده خلاف حرف و فرمان خدا کاری انجام ندهد و حرف خدا روی زمین نماند. اگر می‌خواهید ببینید عمل شما از همه بهتر است یا نه، باید به خودتان نگاه کنید؛ آیا این ویژگی را دارید که فقط از خدا ملاحظه داشته باشید؟ نه ترس از انسان‌ها، نه ملاحظه کردنِ چیزهای دیگر؛ بلکه ملاحظه فقط با خدا و ترس از نافرمانی فقط نسبت به او باشد. هرکسی در وجودش این شاخصه بیشتر باشد، آدمِ بهتر و در نتیجه عملش بهتر و شایسته‌تر خواهد بود.

۶. گوهر بندگی؛ تفاوت آدم‌ها در روحِ اعمال است

دو نفر در ظاهر نماز می‌خوانند، هر دو سه رکعت با تمام واجبات و شرایط؛ اما چرا نماز این دو با هم فرق دارد؟ چون آدمِ این نماز با آن آدم فرق دارد و چون این آدم از او بهتر است، نمازش بهتر و شایسته‌تر می‌شود. یا در ماه رمضان، دو نفر روزه می‌گیرند و از این جهت فرقی ندارند، اما یکی پیش خدا ارزش دارد و دیگری ندارد؛ فرق این‌ها به خود آدم برمی‌گردد. این‌که آدم چقدر خداترسی دارد، چقدر از نافرمانی خدا می‌ترسد، چقدر از گناه کردن فراری است و نسبت به دستورات خدا تقید دارد؛ این‌ها عمل را به بهترین عمل تبدیل می‌کند. ارزش به «بیشتر انجام دادن» نیست؛ خدا به قبل و بعدِ نماز و زیارت کار دارد که ما چکاره‌ایم.

۷. نیت صادق؛ رهایی از منفعت‌گرایی در عبادت

دومین مسئله که تعیین می‌کند عمل آدم از همه بهتر بشود، «نیت صادقه» و داشتنِ قصد و غرضِ خوب است. قصد خوب یعنی این‌که چون خدا این کار را دوست دارد، من آن را انجام می‌دهم؛ نه چون بقیه تشویقم بکنند و نه چون فلان منفعت بناست به من برسد. سیستم بندگی ما را منفعت‌گرا بار نمی‌آورد، بلکه «خداگرا» بار می‌آورد؛ همه‌چیز هم با همین حل می‌شود و هرچه غیر از این بیاید وسط، کار را خراب می‌کند. این‌که نیت و قصد انسان فقط برای خدا باشد و بگوید چون خدا گفته انجام می‌دهم، نه چون فلان فائده را دارد. اگر روزه بگیریم فقط برای این‌که لاغر بشویم، این دیگر نیت صادقه نیست و ارزش «أحسن عملاً» را از دست می‌دهد.

۸. ناتوانی عقل بشر در درک حقایق اصیل دین

نسخه‌ی درمان حقیقی انسان در مادیات پیدا نمی‌شود. حقایقی در عالم هست که عقل بشر اصلاً نمی‌کشد خودبه‌خود و بدون راهنمایی وحی به آن برسد؛ به همین خاطر دین و انبیاء آمده‌اند تا این حقایق را به ما یادآور شوند. اصل و اساسِ این حقایق، با خدا بودن، با خدا ساختن، طرفِ خدا بودن، برای خدا کار کردن، و خدا را در زندگی حاکم کردن است. هرچه غیر از این مسیر، یعنی دنبال سود و منفعت و این حرف‌ها رفتن باشد، در واقع برجسته کردن و بالا بردن «خود» است، نه خدا. دین به ما می‌آموزد که تمام ابعاد روح و عقل انسان، با خدا ساخته می‌شود، نه با این منفعت‌گرایی‌های دنیوی.

۹. دشواری اخلاص؛ مراقبت از عمل پس از انجام آن

امام (علیه‌السلام) می‌فرمایند: «الإبقاء على العمل حتى یخلص أشد من العمل»؛ این‌که بتوانی کار را بعد از انجام دادن، این‌قدر مراقبت بکنی تا خالص بماند و خالص بشود، بسیار سخت‌تر از اصلِ انجام دادن آن کار است. مراقبت از عمل یعنی این‌که انسان کار را پایش بزند تا یک‌وقت فکرهای بد، نیت‌های بد، قصدهای مادی و اهداف غیرالهی تویش نیاید. اخلاص خیلی سخت است؛ اخلاص یعنی این‌که آدم عملش را از انگیزه‌های غیرخدایی پاک کند. عمل خالص عملی است که فقط طرف حسابت خدا باشد؛ دنبال این نباشی که کسی غیر از خدا از شما سپاسگزاری کند، یا کسی غیر از خدا نظاره‌گر باشد؛ فقط و فقط خدا مهم باشد.

۱۰. آلبوم بندگی؛ شوق دیده شدن در پیشگاه خدا

امام باقر (علیه‌السلام) در هوای گرم تلاش می‌کردند و عرق می‌ریختند. کسی عرض کرد: «شما چرا این‌قدر زحمت می‌کشی؟» فرمودند: «چون دوست دارم خدا من را در این حالت ببیند»؛ در حالتی که دارم کار خیری انجام می‌دهم و برای آن زحمت می‌کشم و رنج می‌برم. چقدر زیباست که انسان دوست داشته باشد آلبوم عکسش پیش خدا در هنگام انجام عمل خیر قطورتر و پرتصویرتر بشود. در قیامت انسان‌ها افسوسِ موقعیت‌های خوبِ خیری را می‌خورند که در دنیا برایشان پیش آمد و می‌توانستند پیش خدا در آن حال عکس و تصویر بندگی داشته باشند، اما غایب بودند. وقتی نیت و قصد انسان سالم و خالص باشد، این نیت ارزشی بالاتر از خودِ عمل پیدا می‌کند.