بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین. و الصلاة و السلام علی سیدنا و نبینا و حبیب قلوبنا ابی‌القاسم محمد و علی آله الطیبین الطاهرین المعصومین سیما بقیة الله فی الارضین.

جایگاه و اهمیت روح در وجود انسان

یکی از مسائلی که نسبت به انسان مطرح هست، مسئله روح انسان هست؛ چرا که قسمت اصلی وجود انسان، روح اوست و همه آن‌چه که از اعمال، اخلاق و رفتار انسان ناشی می‌شود، همه‌اش برگشت دارد به شاکله روحی، شاکله فکر و فهم انسان.

این روح، نیاز دارد به توجه، تغذیه، تقویت و مسائلی از این دست. خدای متعال که خالق روح انسان و خالق خود اوست، این نیاز اصلی روح را در ایمان به خودش و یاد خودش قرار داده است؛ به طوری که تأمین این نیاز با همین‌هاست. یعنی هر آن‌چه که مربوط به خدا می‌شود، از بندگی و یاد خدا گرفته تا توجه به خدای متعال، این‌ها غذای اصلی روح انسان هست. روح تا از این‌ها تأمین نشود، سیر نمی‌شود و به سلامت، آرامش و آسایش کامل روحی نمی‌رسد؛ بلکه دچار اشکال، ضعف و مشکلات می‌شود. پس غذای اصلی روح همین مسئله هست: ایمان به خدا، توجه به خدا، یاد خدا و راه اصلی این‌ها که همان بندگی خدا هست.

مراتب ایمان و ضرورت تقویت آن

حالا این ایمان که باید در انسان محقق بشه، در یک حد، درجه و رتبه نیست و متفاوت هست؛ درجات ضعیف و کم دارد و درجات پررنگ‌تر، قوی‌تر و بالاتر. در هر درجه‌ای و به هر مقداری که انسان از ایمان بهره‌مند باشد، یک فواید و آثاری برایش هست؛ ولی گاهی از نظر خدا، آن نقطه مطلوب نیست. یعنی اصل ایمان مسئله مهمی است، ولی اگر این اصل، تقویت نشود و رشد نکند، انسان در معرض این هست که همین مقدارِ داشته را هم از دست بدهد و آسیب ببیند.

از طرف دیگر، آن صفات خوبی که انسان باید در اثر ایمان به دست بیاورد و از ایمان ناشی می‌شود را هم نخواهد داشت؛ چون خیلی از این صفات خوب (یا به عبارتی همه‌اش) متوقف بر ایمانی است در یک حد خاص، که این صفات خوب از دل آن ایمان ناشی بشود. این مسئله بسیار مهمی است. خدای متعال تکویناً طوری قرار داده که صفات خوب انسان، ارتباط مستقیم دارد با ایمان او؛ به طوری که ریشه همه این‌ها ایمان انسان هست و اگر کسی می‌خواهد همه صفات خوبی را که یک انسان می‌تواند داشته باشد، به دست بیاورد، باید ایمانش را تقویت کند.

تفاوت توزیع صفات خوب میان بشر با حقیقت درخت ایمان

صفات خوب را — همان‌طور که قبلاً هم عرض کردیم — خدا بین همه بشر تقسیم کرده؛ یعنی این‌طور نیست که کسانی که ایمان ندارند، هیچ صفت خوبی هم نداشته باشند. اگر همه آدم‌های بی‌ایمان، هیچ صفت خوبی نداشتند و همه صفات بد در آن‌ها بود، زندگی بشر نمی‌توانست ادامه پیدا کند و حفظ بشود، و عرصه بر همه بشر و حتی مؤمنین تنگ می‌شد. لذا خدای متعال خود این صفات خوب را در یک حدی بین همه بشر تقسیم کرده و قرار داده است. اما کسانی که ایمان ندارند یا ایمانشان ضعیف است، نمی‌توانند همه صفات خوب را داشته باشند؛ بلکه یکی، دو تا یا چند تا را دارند. اما همه آن‌چه را که انسان از چیزهای خوب به آن احتیاج دارد، نمی‌توانند به دست بیاورند؛ چون مجموع این‌ها ناشی می‌شود از ایمان به خدا.

ایمان به خدا مثل یک درخت یا مثل یک بذر است — حالا هر مثالی که بخواهیم بزنیم — که همه میوه‌ها و ثمرات خوب، در این درخت جمع شده و از این بذر ناشی می‌شود. حالا گاهی بذرهای دیگری هم در وجود سایر انسان‌ها هست که یک یا دو صفت خوب از آن ناشی شده است؛ اما ایمان، درختی است که از بین همه درخت‌ها، هر میوه و هر ثمری در آن هست و همه چیزهای خوب آن‌جا جمع شده است.

در قالب تشبیه، مثل این است که شما به یک باغ نگاه کنید؛ درخت‌های مختلفی دارد که هرکدام میوه‌هایی دارند. این درخت‌ها در کنار میوه‌هایی که دارند، آفت‌ها و آسیب‌هایی هم دارند. انسان‌هایی که از راه ایمان پیش نمی‌روند، یا ایمان ندارند و یا ایمانشان ضعیف است، مثل آن درخت‌ها می‌مانند؛ ممکن است یک میوه خوب (یعنی یک خلق و صفت خوب) هم داشته باشند، اما کنار این صفت خوب، چند ایراد و اشکال جدیِ دیگر و چند آفت هم دارند. این درخت، غیر از این‌که آن میوه را دارد که حُسنش هست، ولی کلی اشکال و آفت دارد و چیزهای بدی هم از آن ناشی می‌شود.

اما یک درختی هست که هیچ آفتی در آن نیست و همه آن‌چه که همه درخت‌ها دارند (و حتی بیش از آن) در دل این درخت جمع شده است؛ آن درخت، درخت ایمان به خداست که هیچ آفت و آسیبی برای هیچ‌کس ندارد. این درخت هرچه ضعیف باشد، هرچه ریشه‌داری‌اش کمتر باشد و هرچه نهال‌تر و تازه‌تر باشد، باز به آن نقطه اوج نرسیده است؛ یعنی هنوز همه میوه‌ها را ندارد. خود ایمان این حالت را دارد؛ مثل درخت، نهال یا بذری می‌ماند که کاشته می‌شود. این نهال و بذر در ابتدا مثل سایر درخت‌هاست، یعنی میوه‌هایش خیلی کم و محدود است و آفت‌هایی هم ممکن است کنارش باشد. اما هرچه این درخت رشد کند، از آن آفت‌ها کم می‌شود و به میوه‌هایش اضافه می‌گردد تا این‌که این درخت به نقطه‌ای برسد که هیچ آفتی در آن نباشد و همه میوه‌های خوب را در خود داشته باشد.

این نقطه، همان نقطه مطلوب در انسان است که می‌تواند با ایمان به این‌جا برسد؛ یعنی صفات بد را از دست بدهد. همه مؤمنینی که ایمان درجه اول را دارند، صفات بدی هم دارند و صفات خوبی هم دارند و مثل درخت‌های دیگرِ این باغ می‌مانند. اما این درخت ایمان را انسان هرچه آبیاری کند، هرچه به آن برسد و تقویتش کند، وقتی رشد می‌کند، ریشه‌دارتر و تنومندتر می‌شود. آن‌وقت چطور می‌شود؟ از آن آفت‌ها و آسیب‌ها کم می‌شود و به میوه‌هایش اضافه می‌گردد تا جایی که می‌تواند به نقطه‌ای برسد که هیچی از آفت و آسیب ندارد و همه میوه‌های خوب را در حد اعلی و بهترینش دارد؛ این است حقیقت ایمان.

محوریت ایمان در تربیت الهی و ملاک سنجش اعمال

تربیت الهی بر ایمان و بر تقویت ایمان استوار است. همه زندگی و تصمیماتی را که انسان در زندگی می‌گیرد، بر این جهت تمرکز می‌دهد. پرحرفی، شلوغ کردن، و به کوچه پس‌کوچه و بیراهه رفتن در آن نیست؛ چون می‌داند آن چیزی که خدا به عنوان واقعیت قرار داده، همین است. این واقعیت را اگر ما درک نکنیم، همین‌طور داریم بیراهه می‌رویم، آدرس را گم می‌کنیم و کار و تربیتمان اشکال پیدا می‌کند. اساس این است که همه کارمان، فکرمان، حرفمان، دعوتمون، تبلیغمون و همّتمون روی این باشد که هرچه که ایمان من را تقویت می‌کند، داشته باشم، حفظش کنم و دنبالش بروم؛ و از طرفی، از هرچه که ایمان من را ضعیف می‌کند، فرار کنم؛ هر چیز، هر کس، هر موقعیت و هر شرایطی که باشد.

آن‌وقت خیلی از مسائل با همین نسخه معلوم می‌شود و نتیجه کار و جواب سؤال‌ها مشخص می‌گردد. خیلی از سؤالات انسان و موضوعات مبهمی که در زندگی پیش می‌آید، با این ملاک حل می‌شود؛ این ملاک اصلی است. وگرنه خیلی از حرف‌های دیگری که زده می‌شود تا مثلاً مشکلات انسان حل بشود، چون هیچ ارتباطی با این مسئله ندارد، راه‌حل اصلی نیست؛ خیلی که مفید باشد، مثل یک مسکّن می‌ماند. مثل این‌که دندان درد دارد و دندان از ریشه خراب است، حالا ما همین‌طور مسکّن می‌خوریم؛ مسکّن بی‌فایده نیست، انسان مسکّن می‌خورد و یک مقداری درد را احساس نمی‌کند؛ مشکل سر جای خود هست، اما احساسش نمی‌کند.

نسخه‌های بشری هم برای رفع مشکلات آدما و رفع مشکلات روحی‌شان، نسخه‌های بشری برای تربیت انسان‌ها و نسخه‌های غربی برای این مسائل، همین‌طور است؛ آن‌ها خیلی که درست نسخه بپیچند، مسکّن دست آدم می‌دهند تا یک مدتی درد را احساس نکند. این‌ کارها بیشتر صورت‌مسئله را پاک می‌کند تا این‌که ریشه را حل کند. البته خدا طوری نکرده که مشکلات بشر هیچ‌جا حل نشود، باز این کار را خدا نکرده است؛ گاهی آن‌ها هم یک چیزهایی را می‌توانند حل کنند، اما آن درمان اصلی و اساسی، و آن راهِ راحت‌تر، ریشه‌دارتر و مفیدتر، آن‌ها نیست؛ بلکه این است که جهت‌دهیِ کار ما، زندگی ما، برنامه‌های ما و تصمیمات ما بر این استوار باشد که تلاش کنیم ایمان خودمان و اطرافیانمان را با هر کاری که می‌شود، تقویت کنیم.

تنوع عبادات و نقش نیت خالصانه

خدای متعال خودش چیزها را متنوع کرده است؛ نماز گذاشته، روزه گذاشته و کارهای خیر متنوعی قرار داده که هم عبادی است، هم بدنی است و هم مالی؛ همه چیز در آن هست. نماز را به عنوان یک درمان بزرگ و یک امر مفید قرار داده، ولی کنارش چیزهای دیگری مثل مسجد را هم گذاشته است تا به چند بعد بپردازد و با یک تیر، چند نشان را در انسان، برای حل مشکلاتش و برای رشدش بزند. این‌ها دستورات حکیمانه الهی است که هرکدامش یک بخشی از وجود انسان را ترمیم، اصلاح و رشد می‌دهد؛ همه‌اش هم به یک شکل نیست. مثل مسیحیت نیست که نسخه‌های دینی‌شان یک شکل ثابت و مشخص داشته باشد و السلام؛ نه، این‌جا همه شکلی دارد. صفحات این کتابِ حیات‌بخش، انواع و اقسام راه‌ها را درست کرده که مجموع این راه‌ها و این داروها، منتهی می‌شود به رشد ایمان انسان و باید هم به این‌جا منتهی بشود.

لذا خدا کار خیر را وقتی قبول دارد که با اخلاص باشد؛ چون کار خیر وقتی اخلاص در آن نباشد، به ایمان منتهی نمی‌شود. با کار بی‌اخلاص، ایمان انسان به خدا بالا نمی‌رود، بلکه ایمانش به خودش بالا می‌رود؛ خودخواهی و منفعت‌طلبی‌اش بالا می‌رود و ترویج خودش بیشتر می‌شود، و آن‌وقت خودِ انسان برجسته می‌شود. خدا تنظیم می‌کند و می‌گوید حتی عبادات را باید برای من انجام بدهی و اخلاص داشته باشی؛ آن‌وقت است که منتهی می‌شود به ایمان و رشد ایمان. وگرنه کفار هم گاهی کارهای خیر انجام می‌دهند، مؤمنین و مسلمان‌ها هم گاهی کار خیر انجام می‌دهند اما در آن اخلاص ندارند؛ آن ارزش ندارد، آن ارزشی را که خدا برایش گذاشته و آن نتیجه را نمی‌دهد، چون به ایمان و رشد ایمان به خدا منتهی نمی‌شود و مسیر دیگری را می‌رود.

حقیقت صدقه و تمایز آن با هدیه

خدا نماز را گذاشته، خمس را هم گذاشته، زکات را هم گذاشته و صدقه‌ای هم که انسان می‌خواهد بدهد، قرار داده و می‌گوید در صدقه، شرطش قصد قربت است. آدما همین‌طور برمی‌دارند یک چیزی به هم می‌دهند، هدیه می‌دهند؛ این‌ها ایمان را رشد نمی‌دهد. فرق صدقه و هدیه در اسلام همین است؛ رکن اصلی‌اش بحث فقیر نیست، بلکه رکن اصلی‌اش روی این است که صدقه کار خیری است، یا پولی و مالی است که انسان نسبت به کسی انجام می‌دهد، منتها به قصد قربت به خدای متعال؛ این می‌شود صدقه. هدیه اونی است که قصد قربت در آن نیست؛ همین‌طور می‌دهد که حالا این از من خوشش بیاد، یا خوشحال بشود و تهش همین‌هاست. اونی که عبادت است، صدقه است؛ اونی که عبادت نیست و یک امر معمولی بین انسان‌هاست، هدیه است. هدیه ایمان را رشد نمی‌دهد، فقط یک نفر را خوشحال می‌کند و تهش هم ممکن است انسان چیزهای نفسانی داشته باشد یا نداشته باشد.

ولی همان هدیه اگر به قصد قربت باشد (یعنی از همه شائبه‌ها بیاید بیرون) می‌شود صدقه و اسمش می‌شود صدقه. ما خیلی‌هایمان فکر می‌کنیم صدقه، فقط پولی است که برقیم یک فقیری پیدا کنیم و به او بدهیم؛ در حالی که همان اگر در آن قصد قربت نباشد، صدقه نیست. هدیه هم اگر با قصد قربت باشد، می‌شود صدقه. صدقه ایمان را رشد می‌دهد، ولی هدیه رشد نمی‌دهد؛ هدیه چیزی است شایع و رایج بین انسان‌ها. خدا می‌فرماید حالا که داری این را می‌دهی، قصد قربت کن، تا منّتش را هم نگذاری، چشم‌داشت هم نداشته باشی و هیچی جز خدا در آن نباشد؛ محض و خالص برای خدا بده و بعد هم دیگر منّتش را نگذار و اذیتش نکن.

کارهای خیری که آدم می‌کند، همه‌اش پول دادن نیست؛ کاری که آدم برای کسی انجام می‌دهد، می‌تواند صدقه باشد؛ یک کاری برایش می‌کند، یک خدمتی به او ارائه می‌دهد. حتی کار زن در خانه، وقتی از همه چشم‌داشت‌ها خالی باشد و از چیزهای بد دور باشد، می‌تواند صدقه باشد.

آن‌وقت این‌طوری خدا انسان را بالا می‌برد و با ایمان رشد می‌دهد. کارهای خدا این‌جوری تنظیم شده و نسخه الهی به این شکل است. هرچه منتهی می‌شود به رشد ایمان ما، خوب و مفید است و هرچه مانعش بشود، بد. حالا دیگر آدم شروع می‌کند به گرفتن تصمیم‌های زندگی‌اش؛ من این شغل را انتخاب کنم یا نکنم؟ این راه را بروم یا نروم؟ این کار را بکنم یا نکنم؟ خیلی از این‌ها با همین ملاک حل می‌شود؛ چون پشت این شغل، حواشی این شغل و نتیجه این شغل چیست؟ من وقتی وارد این عرصه بشوم، ایمانم حفظ می‌شود یا وقتی وارد این عرصه می‌شوم، ایمانم آسیب می‌بیند؟ اگر بیش از آن‌که ایمانم حفظ بشود، آسیب می‌بینم، نباید رفت، ولو کار، کار خیری باشد.

همان‌طور که می‌بینیم خیلی‌ها در طول تاریخ و در طول همین انقلاب خودمان، آدم‌های خوبی بودند، موجه بودند و خیلی هم برای اسلام و انقلاب تلاش کردند، اما بعد عاقبت‌به‌شر شدند؛ خیلی تلاش کردند، زندان رفتند، شکنجه دیدند، جبهه رفتند، جانباز شدند، اسیر شدند، اما بعد از همه این‌ها برگشتند. جهت این موضوع، همین مسئله مهم است. ایمان در انسان اگر حفظ نشود، همه چیز برمی‌گردد و از دست می‌رود. خدا می‌گوید این ایمان را باید حفظ کنی تا آن‌چه از چیزهای خوب داری، حفظ بشود.

جلوه اخلاص در مسیر بندگی و ایثار

همه چیز برای خداست؛ بعضی از این‌هایی که جبهه رفتند یا بچه‌شان شهید شده — که البته مختلفند — بعضی‌ها را می‌بینی خیلی جهاد، ایثار و از خودگذشتگی کرده و هنوز هم می‌گوید باز هم می‌کنم. به آن‌ها می‌گویند چیزی نمی‌خواهی؟ گله‌ای نداری؟ می‌گوید نه، من هیچی نمی‌خواهم. مشکلات مالی و اقتصادی هم دارد، وضع خوبی هم ندارد، ولی می‌گوید من هیچ گله و توقعی ندارم. کار خالصانه برای خدا یعنی همین؛ رفته همه چیزش را هم داده، بعد توقع و چشم‌داشتی ندارد. حالا ما نمی‌گوییم اگر کسی گله‌ای داشت حتماً کارش بدون اخلاص است، این حرف مفهوم عکس ندارد؛ ولی کار با اخلاص، این‌طوری است: انسان را مقاوم و سر پا نگه می‌دارد، انسان در مسیر درست کم نمیاره و پیش می‌رود؛ مثل آن مادر شهیدانی که سه یا چهار بچه‌شان شهید شده و می‌گویند اگر پنجمی را هم داشتم می‌دادم، و بعد هم می‌گویی چیزی می‌خواهی؟ می‌گوید هیچی؛ نه حرفی، نه گله‌ای و نه توقعی. اخلاص و ایمان این‌جور است.

حالا این نسخه‌های دیگری که می‌پیچند، کدامشان می‌تواند انسان را این‌گونه کند؟ هیچ‌کدام؛ چون منتهی به ایمان به خدا که نمی‌شود. همه‌اش دارد من را دور خودش می‌چرخاند که من این‌جام این مشکل را دارد، آن‌جام آن مشکل را دارد، چی به چی برمی‌گردد و اون به اون برمی‌گردد؛ همه‌اش دارم در خودم دست و پا می‌زنم. این کارها اصلاً انسان را از خودش بیرون نمی‌آورد تا بالا برود. بابا! ولش کن، برو طرف خدا؛ بچسب به این‌که ببینی کجا لنگ شده‌ای و کجا وظایفی را که خدا به عهده‌ات گذاشته و از تو خواسته، زمین گذاشته‌ای؟ مسئله این است. این هم درمان است، همان‌طور که امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) می‌فرماید: بندگی خدا و به طرف خدا رفتن، «فانّها دواء داء قلوبکم»؛ دوای درد قلب‌های شماست. قلب هم که می‌گویند، یعنی همین بُعد روح انسان. دوای دردتان این است، نه این نسخه‌هایی که بقیه می‌پیچند؛ این‌ها چیزی به آدم نمی‌دهد و فقط مسکّن است.

بندگی؛ تنها درمان حقیقی برای روح انسان

اما اونی که درمان واقعی است، این است که انسان برود سمت خدا، بندگی خدا، توجه به خدا و ایمان به خدا. هر کاری که منافات دارد، به انسان آسیب می‌زند و ایمان آدم را ضعیف می‌کند — شغلی یا کاری که ایمان آدم را ضعیف می‌کند — نباید سمتش رفت. اما آن‌چه که ایمان از آن آسیب نمی‌بیند، اشکالی ندارد؛ و آن چیزی که ایمان با آن تقویت می‌شود، باید رفت سراغش؛ هر چیزی که باعث می‌شود ایمان انسان نه تنها آسیب نبیند، بلکه تقویت بشود.

این‌که انسان‌ها را به سمت مسجد، به سمت مجالس مفید و مجالس وعظ هل می‌دهند، و ما را به سمت علما راهنمایی می‌کنند، برای همین است. اثر این‌ها چیست؟ برای این است که ایمان ما نه تنها آسیب نمی‌بیند، بلکه رشد می‌کند. با این کارها، آدم به آن درمان اصلی نزدیک می‌شود و قدم به قدم جلوتر می‌رود. آن‌وقت روح این‌طوری آرامش پیدا می‌کند؛ و این روح وقتی به یک قرار، ثبات و آرامشی برسد، یواش‌یواش مثل آن زمین حاصل‌خیزی می‌شود که این درختِ ایمان در آن پرثمر می‌گردد، آفت‌هایش کم‌کم از بین می‌رود و ثمراتش بیشتر و بهتر می‌شود.

ان‌شاءالله خدا به ما این توفیق و مرحمت را بکند که به این مطالب توجه کنیم، حرف خدا را باور کنیم و در زمینه رشد ایمان خودمان و اطرافیانمان ان‌شاءالله بتوانیم موفق باشیم؛ و خدا این توفیق را به ما بدهد که یک انسان موفقی باشیم در رشد ایمان خودمان و اطرافیانمان، ان‌شاءالله.

نثار ارواح طیبه خاتم انبیا، حضرات معصومین (علیهم‌السلام)، علما، شهدا و همه کسانی که این خط ایمان را حفظ کردند، به ما رساندند و به ما یاد دادند،

۱. حقیقت وجودی و نیاز اصلی روح انسان

نیاز اصلی روح و آرامش واقعی

روح، قسمت اصلی وجود انسان است و همه آن‌چه از اعمال، اخلاق و رفتار انسان ناشی می‌شود، برگشت به شاکله روحی، فکر و فهم او دارد. این روح، نیاز به توجه، تغذیه و تقویت دارد. خدای متعال که خالق روح است، این نیاز اصلی را در ایمان به خودش و یاد خودش قرار داده است. هر آن‌چه مربوط به خدا می‌شود، از بندگی و یاد خدا گرفته تا توجه به خدای متعال، غذای اصلی روح انسان است. روح تا از این‌ها تأمین نشود، سیر نمی‌شود و به سلامت، آرامش و آسایش کامل روحی نمی‌رسد؛ بلکه دچار اشکال، ضعف و مشکلات می‌گردد. پس غذای اصلی روح، ایمان به خدا، توجه به خدا، یاد خدا و راه اصلی این‌ها بندگی است.

۲. ضرورت رشد و تقویت اصل ایمان

ایمان، فراتر از یک رتبه ثابت

ایمان که باید در انسان محقق بشه، در یک حد، درجه و رتبه نیست و متفاوت است؛ درجات ضعیف و کم دارد و درجات پررنگ‌تر، قوی‌تر و بالاتر. در هر درجه‌ای و به هر مقداری که انسان از ایمان بهره‌مند باشد، یک فواید و آثاری برایش هست؛ ولی گاهی از نظر خدا، آن نقطه مطلوب نیست. یعنی اصل ایمان مسئله مهمی است، ولی اگر این اصل، تقویت نشود و رشد نکند، انسان در معرض این هست که همین مقدارِ داشته را هم از دست بدهد و آسیب ببیند. از طرف دیگر، آن صفات خوبی که انسان باید در اثر ایمان به دست بیاورد را هم نخواهد داشت؛ چون این صفات، متوقف بر ایمانی است در یک حد خاص.

۳. ایمان؛ ریشه و سرچشمه تمام صفات خوب

ریشه درونی تمام زیبایی‌های اخلاقی

خدای متعال تکویناً طوری قرار داده که صفات خوب انسان، ارتباط مستقیم با ایمان او دارد؛ به طوری که ریشه همه این‌ها ایمان انسان است. اگر کسی می‌خواهد همه صفات خوبی را که یک انسان می‌تواند داشته باشد، به دست بیاورد، باید ایمانش را تقویت کند. صفات خوب را خدا بین همه بشر تقسیم کرده تا زندگی بشر بتواند ادامه پیدا کند؛ اما کسانی که ایمان ندارند یا ایمانشان ضعیف است، نمی‌توانند همه صفات خوب را داشته باشند؛ بلکه یکی، دو تا یا چند تا را دارند. اما همه آن‌چه را که انسان از چیزهای خوب به آن احتیاج دارد، نمی‌توانند به دست بیاورند؛ چون مجموع این‌ها ناشی می‌شود از ایمان به خدا.

۴. ایمان به خدا؛ درختی بی‌افات و سرشار از ثمر

تمثیل زیبای درخت ایمان و سایر صفات

ایمان به خدا مثل یک درخت یا مثل یک بذر است که همه میوه‌ها و ثمرات خوب، در این درخت جمع شده و از این بذر ناشی می‌شود. انسان‌هایی که از راه ایمان پیش نمی‌روند، ممکن است یک میوه خوب (یعنی یک خلق و صفت خوب) داشته باشند، اما کنار آن، چند ایراد جدی و چند آفت هم دارند. اما یک درختی هست که هیچ آفتی در آن نیست و همه آن‌چه که همه درخت‌ها دارند، در دل این درخت جمع شده است؛ آن درخت، درخت ایمان به خداست. این درخت هرچه رشد کند، از آفت‌ها کم می‌شود و به میوه‌هایش اضافه می‌گردد تا این‌که به نقطه‌ای برسد که هیچ آفتی در آن نباشد.

۵. ملاک اصلی و قط‌ب‌نمای تصمیم‌گیری در زندگی

جهت‌دهی به برنامه‌ها و تصمیمات زندگی

تربیت الهی بر ایمان و بر تقویت ایمان استوار است. اساس این است که همه کارمان، فکرمان، حرفمان، دعوتمان، تبلیغمان و همّتمان روی این باشد که هرچه ایمان ما را تقویت می‌کند، داشته باشیم، حفظش کنیم و دنبالش برویم؛ و از طرفی، از هرچه که ایمان ما را ضعیف می‌کند، فرار کنیم؛ هر چیز، هر کس، هر موقعیت و هر شرایطی که باشد. آن‌وقت خیلی از مسائل با همین نسخه معلوم می‌شود و نتیجه کار و جواب سؤال‌ها مشخص می‌گردد. خیلی از سؤالات انسان و موضوعات مبهمی که در زندگی پیش می‌آید، با این ملاک حل می‌شود؛ این ملاک اصلی است وگرنه خیلی از حرف‌های دیگر، راه‌حل اصلی نیست و مثل مسکّن می‌ماند.

۶. اخلاص؛ شرط قبولی اعمال و تفاوت آن با خودخواهی

کارهای خیر و شرط اساسی اخلاص

خدا کار خیر را وقتی قبول دارد که با اخلاص باشد؛ چون کار خیر وقتی اخلاص در آن نباشد، به ایمان منتهی نمی‌شود. با کار بی‌اخلاص، ایمان انسان به خدا بالا نمی‌رود، بلکه ایمانش به خودش بالا می‌رود؛ خودخواهی و منفعت‌طلبی‌اش بالا می‌رود و ترویج خودش بیشتر می‌شود، و آن‌وقت خودِ انسان برجسته می‌شود. خدا تنظیم می‌کند و می‌گوید حتی عبادات را باید برای من انجام بدهی و اخلاص داشته باشی؛ آن‌وقت است که منتهی می‌شود به ایمان و رشد ایمان. وگرنه کفار و مسلمان‌ها هم گاهی کار خیر انجام می‌دهند اما در آن اخلاص ندارند؛ آن ارزش ندارد و آن ارزشی را که خدا برایش گذاشته و آن نتیجه را نمی‌دهد.

۷. تفاوت عمیق و مبنایی صدقه و هدیه در اسلام

قصد قربت؛ مرز میان هدیه و صدقه

خدا نماز را گذاشته، خمس را هم گذاشته، زکات را هم گذاشته و صدقه‌ای هم که انسان می‌خواهد بدهد، قرار داده و می‌گوید در صدقه، شرطش قصد قربت است. آدما همین‌طور برمی‌دارند یک چیزی به هم می‌دهند، هدیه می‌دهند؛ این‌ها ایمان را رشد نمی‌دهد. فرق صدقه و هدیه در اسلام همین است؛ رکن اصلی‌اش روی این است که صدقه کار خیری است که انسان منتها به قصد قربت به خدای متعال انجام می‌دهد؛ این می‌شود صدقه. هدیه اونی است که قصد قربت در آن نیست. هدیه ایمان را رشد نمی‌دهد، فقط یک نفر را خوشحال می‌کند؛ ولی همان هدیه اگر به قصد قربت باشد، می‌شود صدقه و صدقه ایمان را رشد می‌دهد.

۸. کار خالصانه برای خدا و پایداری در مسیر ایمان

جلوه اخلاص و مقاومت در سختی‌ها

ایمان در انسان اگر حفظ نشود، همه چیز برمی‌گردد و از دست می‌رود. خدا می‌گوید این ایمان را باید حفظ کنی تا آن‌چه از چیزهای خوب داری، حفظ بشود. کار خالصانه برای خدا انسان را مقاوم و سر پا نگه می‌دارد، انسان در مسیر درست کم نمیاره و پیش می‌رود؛ مثل آن مادر شهیدانی که چند بچه‌شان شهید شده و می‌گویند اگر باز هم داشتم می‌دادم، و هیچ گله و توقعی ندارند. اخلاص و ایمان این‌جور است. کار با اخلاص، انسان را از خودش بیرون می‌آورد تا بالا برود. باید چسبید به این‌که ببینی کجا وظایفی را که خدا به عهده‌ات گذاشته و از تو خواسته، زمین گذاشته‌ای؟

۹. بندگی خدا؛ تنها درمان و مسکن واقعی قلب‌ها

دوای درد قلب‌ها و رسیدن به ثبات روحی

بندگی خدا و به طرف خدا رفتن، همان‌طور که امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) می‌فرماید: «فانّها دواء داء قلوبکم»؛ دوای درد قلب‌های شما و بُعد روح انسان است. اونی که درمان واقعی است، این است که انسان برود سمت خدا، بندگی خدا، توجه به خدا و ایمان به خدا. هر کاری که ایمان آدم را ضعیف می‌کند نباید سمتش رفت. اما آن چیزی که ایمان با آن تقویت می‌شود، باید رفت سراغش؛ هر چیزی که باعث می‌شود ایمان انسان رشد کند. با این کارها، آدم به آن درمان اصلی نزدیک می‌شود و قدم به قدم جلوتر می‌رود. آن‌وقت روح این‌طوری آرامش پیدا می‌کند و مثل زمین حاصل‌خیزی می‌شود که درختِ ایمان در آن پرثمر می‌گردد.