بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین. والصلوة والسلام علی سیدنا و نبینا ابی‌القاسم المصطفی محمد [صداى صلوات حاضرين: اللهم صل علی محمد و آل محمد و عجل فرجهم] و علی آله الطیبین الطاهرین المعصومین سیما بقیة الله فی الارضین و لعنة الله علی اعدائهم اجمعین.

حکمت برنامه‌های عملی در مسیر بندگی

خدای متعال یکی از کارهایی که انجام داده و بسیار مطابق با حکمت هست، این است که غیر از این‌که ما انسان‌ها را دعوت کرده به بندگی، تقوی و اطاعت فرمان خدا، یک راهی را، یک مسیری را و یک برنامه عملی را در زندگی برای انسان مشخص کرده که انسان‌ها عملاً بتوانند این مسیر بندگی را طی کنند؛ یعنی به صرف این‌که دستور بدهد و در قرآن کریم از ما بخواهد که تقوی را مراعات کنیم، به صرف این اکتفا نکرده، بلکه کاری کرده که در عمل، ما نسبت به این مسئله یک زمینه‌هایی را و شرایطی را بتوانیم فراهم کنیم و برسیم به این هدف.

مهم‌ترینِ این‌ها هم همین روزه ماه مبارک رمضان هست. کلاً این برنامه ماه مبارک رمضان این ویژگی را دارد؛ یک ماه روزه‌داری، یک ماه حذف یک وعده غذایی، یک ماه کمتر خوردن؛ یک ماه مجموع این برنامه‌ای که در ماه مبارک رمضان قرار داده شده و همه انسان‌هایی که مقیدند به روزه ماه مبارک، همه مسلمان‌ها، همه عملاً این کار را انجام می‌دهند؛ یعنی همه روزه می‌گیرند و مشغول می‌شوند به عبادت بزرگ روزه و عباداتی پیرامونش، مثل تلاوت قرآن کریم.

علت نیاز انسان به برنامه‌های تربیتی و عملی

این کار را خدای متعال انجام داده، چون می‌دانسته صرف این‌که به انسان‌ها بگوید و دستور بدهد که تقوی را مراعات کنند، این بازدهی‌اش پایینه؛ یعنی خیلی از انسان‌ها این قوت، ظرفیت و تأثر را ندارند که از حرف خدا اثر بگیرند، حرکت کنند و آن چیزهایی که خدای متعال از انسان می‌خواهد، آن‌ها را انجام بدهند. لذا خدای متعال، به قول معروف، خودش دست‌به‌کار شد؛ یعنی خودش کاری کرد که آدم‌ها تو این مسیر بیفتند؛ یعنی یک راهی را، یک مسیری را طی کنند تا برسند به همین هدفی که خدا خودش قرار داده است.

هدف چی بود؟ هدف تقوی بود، هدف بندگی بود. چون خدا این هدف را تعیین کرده در قرآن کریم که: «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ». همه این بساط خلقت و آفرینش این‌طوریه؛ همه آن‌چه که خلق کردیم برای شماست، برای شما انسان‌ها. تو قرآن کریم زیاد می‌بینیم این را: «خَلَقَ لَكُمْ»، «خَلَقَ لَكُمْ»؛ «خَلَقَ لَكُمْ» چی؟ مثلاً «مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ». همه آن‌چه که در آسمان‌ها هست، در زمین هست، همه این‌ها هدف از خلقتشان انسان هست؛ هدف از خلقت همه مخلوقات غیر از انسان، خود انسان [است] و هدف از خلقت انسان، «إِلَّا لِیَعْبُدُونِ»، برای این است که خدا را بندگی کند.

آثار دوری از مسیر بندگی و مدارای الهی

ما تا مادامی که تو این مسیر بندگی هستیم، خدا راضیه؛ اما مادامی که خدای‌ناکرده از این مسیر دور بشویم، آن دیگر هدف یک چیز دیگر بود؛ یعنی خدا که خلق کرد و به ما نعمت داد، هدفش این بود؛ وقتی هدف یک چیز دیگر می‌شود، وقتی آن هدفی که خدا می‌خواهد تأمین نمی‌شود، دیگر استفاده از امکاناتی که خدا به انسان داده به جا نیست، درست نیست و یک نوعی از غصب حساب می‌شود، چون صاحب نعمت راضی نیست. هدفی ترسیم کرده برای انسان‌ها، آن هدف تا تأمین نشود، استفاده از نعمت‌ها به آن معنا مطلوب نیست، درست نیست؛ اما خب انسانند، خدا سخت نمی‌گیرد، با انسان‌ها مدارا می‌کند، حلیمه.

چون عده‌ای از انسان‌ها به تدریج و با گذر زمان، با شرایط و اتفاقاتی [روبرو می‌شوند] که پیش می‌آید و این‌ها می‌آیند تو راه بندگی؛ همه از همان اول نمی‌آیند. بعضی‌ها باید مصیبت ببینند تا یک مقداری دست‌وپایشان را جمع کنند؛ بعضی‌ها باید گرفتار بشوند تا دست‌وپایشان را جمع کنند و آن چیزهایی که خدا راضی نیست را انجام ندهند. می‌بینیم گاهی بعضی‌ها مصیبت که دید، مصیبت سنگین که دید، یک مقداری دست‌وپایش را جمع کرد؛ حالا بعضی هم برعکس؛ بعضی‌ها با گشایش و نعمت‌های بزرگ اوضاعشان بهتر می‌شود، بعضی هم برعکس. به هر حال آدم‌ها مختلفند، ولی خدا با انسان مدارا می‌کند؛ خدای متعال خیلی با انسان مدارا می‌کند. انسان خیلی قدرناشناسه، انسان خیلی معصیت‌کاره، انسان خیلی متمایل و راغب به شیطانه که دشمنش هست؛ اما خدا صبر می‌کند، خدا حلم دارد، فرصت می‌دهد به انسان‌ها؛ بعضی‌ها سال‌ها باید بگذرد تا شاید اوضاعشان درست بشود؛ به هر حال.

حقیقت و برکات روزه ماه مبارک رمضان

خدای متعال به صرف این‌که بگوید بیایید تقوی را مراعات کنید اکتفا نکرد، این ماه مبارک رمضان را قرار داده؛ یک ماه روزه‌داری، تفاوتش هم با سایر ماه‌ها عمده‌اش همین هست که یک وعده غذا حذف می‌شود مثلاً؛ آدم‌ها سحر بیدار می‌شوند، هم توفیق سحر پا شدن را پیدا می‌کنند، بعدش هم آن تفاوت عمده‌اش همینه که بین روز چیزی نمی‌خورند؛ اما این بین روز چیزی نخوردن این‌قدر برکت دارد، این‌قدر آثار دارد که خدا یک ماه این روزه را واجب کرده، این ماه مبارک را قرار داده، بعد هم هدف خدا چی بوده از این؟ «كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ».

این برنامه روزه، بساط ماه مبارک رمضان هدفش این بوده که شما عملاً با روزه‌داری به تقوی برسید؛ بله، مسئله تقوی این‌قدر مهم [است] و کار خدای متعال این‌قدر حکیمانه [است] که به صرف گفتن اکتفا نکرد، انسان‌ها را قرار داد تو یک مسیری عملاً به نام روزه مستمر ماه مبارک رمضان؛ این را هم سالی یک ماه واجب کرد که چی؟ که آدم‌ها با روزه‌گرفتن گرایششان، زمینه‌شان، استعدادشان برای تقوی بیشتر بشود. این خیلی برنامه حکیمانه‌ایست که خدای متعال تنظیم کرده و با علم و حکمتش می‌دانسته که آن چیزی که انسان‌ها را به تقوی نزدیک می‌کند روزه‌داریه و آن چیزی که انسان را از تقوی دور می‌کند عکسش هست؛ یعنی پرخوریه، زیادخوریه، متنوع‌خوریه. این‌ها به نفس اماره خیلی خدمت می‌کند؛ نقطه مقابلش روزه است، «لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ».

مراحل تدریجی تأثیر روزه در ماه رمضان

حالا یک ماهه این‌طوریه؛ اکثر انسان‌ها این ماه مبارک را وقتی پیدا می‌شود، می‌رسند به روز اولش، شروع می‌کنند به روزه‌گرفتن معمولاً. این‌ها تا می‌آید یواش‌یواش این روزه مستمر بشود که کم‌کم آثارش را در این‌ها نشان بدهد طول می‌کشد؛ چون می‌بینیم ماه مبارک که شروع می‌شود آدم‌ها شروع می‌کنند روزه‌گیری، روزهای اولش هنوز تو همان حال‌وهوای قبلند؛ بدن تا می‌آید عادت کند، شرایط روحی انسان تا می‌آید مساعد بشود طول می‌کشد؛ شاید یک دهه می‌گذرد تا یواش‌یواش آدم‌ها آثار روزه درشان بارز بشود، آن حال معنوی درشان بیشتر بشود؛ به دهه دوم که می‌رسد تا انتهاش می‌رسد، دیگر شب‌های قدر را خدای متعال قرار داده، این‌ها آمدند این روزه را گرفتند، حالا زمینه ایجاد شده، یک دو سه شب بیایند عبادت هم بکنند؛ این‌قدر خدای متعال قشنگ برنامه چیده؛ یک دهه که می‌گذرد تا می‌آیند آدم‌ها موتورشان تو روزه‌داری و استفاده‌ای که از روزه [می‌کنند] روشن بشود، این دهه دوم هم دیگر نهایتش اوج این حالته در انسان، بعد هم خدای متعال آن سه شب قدر را قرار داده، بیایند عبادت کنند، بعد از بیست‌وسوم به بعد هم که دیگر مسافرت و این چیزها تا قبلش مکروهه، بعدش دیگر مکروه نیست؛ اوجش تا همان حده. سه چهار هفته خدا روزه را قرار داده که این حال را در انسان، حال معنوی و عبادی را تقویت بکند، انسان گرایشش به تقوی بیشتر بشود.

فلسفه ماه‌های رجب و شعبان در آمادگی روحی

خب برای این‌که این مشکل پیش نیاید؛ یعنی یک دهه را انسان‌ها از دست ندهند، آمده یک مقدار زودتر شروع کرده؛ ماه رجب را قرار داده، ماه شعبان را قرار داده. این ماه رجب و بعدش هم ماه شعبان برای همینه که آدم‌ها وقتی برسند به ماه مبارک، تو این ماه رجب و شعبان یک مقدار بیشتر روزه گرفته باشند، یک مقدار بیشتر دعا کرده باشند، قرآن خوانده باشند، عبادت کرده باشند، این کارها را کرده باشند، وقتی می‌رسند به ماه مبارک، از ماه مبارک از همان اولش استفاده بهینه داشته باشند؛ تازه از اول ماه مبارک شروع نکند موتورش گرم بشود، تازه روشنش کند استارتش را بزند؛ بیاید از ماه شعبان، از ماه رجب استارتش را بزند، این موتور گرم بشود، وقتی رسید به ماه مبارک راه بیفتد، برود، جلو برود.

این‌ها خیلی حساب‌شده است؛ لذا ماه رجب می‌آید، روزه؛ روزه بگیرید، هرکسی یک روز بگیرد این‌قدر، هرکسی دو روز بگیرد این‌قدر بهش می‌دهند، سه روز بگیرد این‌قدر؛ این دعا را بخوانید، آن کار را انجام بدهید، آن زیارت را بروید؛ ماه شعبان می‌شود، روزه بگیرید خیلی جدی‌تر، قرآن بخوانید، این دعا را بخوانید، آن نماز را بخوانید؛ این‌ها جدی‌تر می‌شود تا بیاید حالا بسته به استفاده انسان از این ماه، از این دو ماه، به ماه رمضان که می‌رسد گرم شده باشد.

اول صبح ماشین‌ها را روشن می‌کنند، اتومبیل را، صبر می‌کنند تا این گرم بشود حرکت کند؛ گرم‌شدن و آماده‌شدن موتور معنویت ما در ماه رجب و شعبانه؛ ماه رمضان هر مقدار که بخواهیم وقت صرف کنیم که موتورمون گرم بشود داریم وقت تلف می‌کنیم؛ گفتند این دو ماه قبلی باید گرمش می‌کردی، باید این دو ماه قبلی گرمش می‌کردید؛ ماه رمضان ماه حرکته، آن‌جا ماه استفاده است، ماه حرکته. حالا این‌که یواش‌یواش آماده بشویم برای حرکت، ماه این نیست، ماه حرکته؛ برود جلو، دیگر برود. کی می‌تواند از این استفاده کند؟ او که تو ماه رجب و شعبان بیشتر این بهره را برده باشه، بیشتر توانسته باشه عبادت کند، بیشتر توانسته باشه روزه بگیرد، این بیشتر به خودش دارد خدمت می‌کند که ماه رمضان که انشاالله می‌آید آماده‌تر باشد، تازه اوایل ماه مبارک به آماده‌شدن بدنش و سازگاری بدنش با روزه‌گرفتن تلف نشود؛ چون خیلی‌ها اول ماه مبارک تازه دارد بدنشان آماده می‌شود که روزه بگیرند، تازه بدنش می‌خواهد وفق بدهد خودش را با این در طول روز چیز نخوردن؛ خب این جایش قبل بود، جایش روز اول و دوم، دهه اول ماه رمضان نیست، مال قبل بود. انسان این‌طوریه؛ موتورش دیر روشن می‌شود، دیر گرم می‌شود و خدای متعال این‌قدر حکیمانه این برنامه را برای انسان چیده، شروع کرده.

صلوات شعبانیه؛ یادگار معرفتی امام سجاد (ع)

از یادگارهای امام سجاد (علیه‌الصلوةوالسلام)، چون بحث ما بحث صحیفه بود، این‌جا هم دیدیم کلام کلام ایشونه ولو در صحیفه نیست، اما در دعاها هست، در مفاتیح هست، در کتاب‌های دعا هست؛ همین صلوات شعبانیه است. این صلوات شعبانیه از یادگارهای امام سجاد (علیه‌السلام) هست. حالت کلی‌اش هم همان چیزیه که در صحیفه هست؛ یعنی در صحیفه یکی از چیزهایی که خیلی شایعه، زیاده، خیلی ایشون عنایت دارد که قبلاً توضیح دادیم صلوات‌فرستادنه، تو این صلوات شعبانیه مرتب ایشون صلوات می‌فرستد. تو صحیفه سجادیه ایشون به مناسبت در فرازهایی از فضائل و کرامات و مناقب اهل‌بیت (علیهم‌السلام) می‌گویند؛ تو این صلوات هم شروعش اصلاً همینه، نصفش به همین می‌گذرد، مردم را توجه می‌دهند به این خاندان پاک و مطهر که مردم عنایت کنند، توجه کنند به این‌ها.

اول با همین صلوات‌ها طی می‌شود کار؛ «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ شَجَرَةِ النُّبُوَّةِ وَ مَوْضِعِ الرِّسَالَةِ... الْكَهْفِ الْحَصِينِ وَ غِيَاثِ الْمُضْطَرِّ الْمُسْتَكِينِ»؛ این‌ها تعابیریه که با گفتن این تعابیر الان ما به حمدالله والمنه در مملکت شیعه یک مقداری معرفتمون به اهل‌بیت زیاد شده. آن شرایطی که ایشون داشتند، آن شرایطی که ایشون در زمانشان بود اصلاً امکان گفتن این حرف‌ها نبود؛ مردم اهل‌بیت را نمی‌شناختند، با همین جمله‌ها یواش‌یواش آشنا شدند؛ لذا ایشون یک کاری که انجام می‌دهند، شروع می‌کنند مناقب اهل‌بیت را برخیش رو می‌فرمایند، اشاره می‌کنند، بعد می‌گویند یک صلوات بفرستید؛ یک صلوات می‌فرستند، بعد دوباره مناقب می‌گویند، باز دوباره صلوات می‌فرستند، مناقب می‌گویند، باز دوباره صلوات می‌فرستند. این کار را انجام می‌دهند، این زمینه را در انسان‌ها ایجاد می‌کنند، زمینه معرفتی را نسبت به اهل‌بیت، بعد می‌رسند به این‌جا: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَعْمُرْ قَلْبِي بِطَاعَتِكَ وَ لَا تُخْزِنِي بِمَعْصِيَتِكَ وَ ارْزُقْنِي مُوَاسَاةَ مَنْ قَتَّرْتَ عَلَيْهِ مِنْ رِزْقِكَ».

سه برنامه اساسی امام سجاد (ع) برای ماه شعبان

سه تا برنامه می‌دهند ایشون برای ماه شعبان؛ سه تا برنامه‌است، برای همان جهتی که عرض شد؛ یعنی ماه شعبان می‌آید، آدم آماده کند خودش را، وقتی ماه رمضان شد انشاالله دیگر برود، دیگر برود، دیگر وقتش به آماده‌شدن صرف نشود، فقط حرکت کند؛ خوش به حال آن‌هایی که از قبل آماده می‌شوند، وقت ماه مبارک می‌آید حرکت می‌کنند، می‌روند.

حالا ایشون به عنوان امام سه تا برنامه می‌دهند برای ماه شعبان که با این سه تا برنامه انسان آماده بشود برای ماه مبارک؛ یکی «وَ أَعْمُرْ قَلْبِي بِطَاعَتِكَ»؛ می‌فرمایند خدایا من برای این‌که یک انسان خوبی بشوم، دلم، روحم، قلبم شاد باشه، آباد باشه، خوشحال باشم، بانشاط باشم، روحم شاد باشه، دلم درست باشه، به تبعش اخلاقم درست باشه، حالم خلاصه جا باشه، همیشه هم این‌طور باشه، این یک راه بیشتر ندارد، راهش هم فقط طاعت هست، بندگی هست، گوش به حرف خدا دادن، همین. مصداق بزرگ طاعت و بندگی هم در واجبات الهی و محرمات الهی؛ مابقی‌اش خارج از خط تقوی نیست؛ اگر کسی مستحبات را بر فرضم انجام ندهد از تقوی بیرون نیست، از طاعت الهی بیرون نیست؛ آن چیزی که انسان را از بندگی و اطاعت فرمان خدا بیرون می‌کند، واجبات [است] اگر زمین بماند، گناهان [است]، اگر گاهی کم یا بیش بالاخره انسان انجام بدهد؛ آن‌ها خط قرمزهای خداست، آن‌ها خدا رویش حساسه. ماه رمضان برای تقواست؛ یعنی واجبات و محرمات، همین. از قبل ماه مبارک هم دارند همین را در ماه ترویج می‌دهند، رشد می‌دهند، بذرش را می‌کارند؛ «وَ أَعْمُرْ قَلْبِي بِطَاعَتِكَ»، خدایا من را با اطاعت فرمانت دلم را، قلبم را، روحم را، روانم را، همه چیز ما را آباد کن، آباد. یک زمین آباد با انواع و اقسام ثمرات؛ دل آباد ثمره‌اش اخلاق خوبه، ثمره‌اش حرف‌های خوبه، حرف‌های حکیمانه‌است، رفتار حکیمانه، اخلاق حکیمانه؛ این‌ها ثمره دل آباده؛ حالا دل چطوری آباد می‌شود؟ با اطاعت فرمان خدا؛ اطاعت فرمان خدا در واجبات و محرمات.

«وَ لَا تُخْزِنِي بِمَعْصِيَتِكَ»، خدایا نقطه مقابلش، تنها چیزی که من را خوار می‌کند، ذلیل می‌کند در کوتاه‌مدت، در درازمدت، من را به زمین می‌زند، من را به ذلت می‌کشاند، ولو در اوج عزت باشم؛ در اوج عزت اسباب ذلتم را فراهم می‌کند اگر این را داشته باشم، آن چیه؟ آن معصیته، گناهه. ممکنه انسان، آن چیزی که این‌جا به ما یاد می‌دهند اینه، خدا، امام سجاد (علیه‌السلام) می‌فرماید که آن چیزی که انسان را خوار و ذلیل می‌کند گناهه؛ اصل و اساسش اینه، عزت دست خداست؛ عزت‌های ظاهری میده به افراد، یکی ممکنه رئیس‌جمهور هم می‌شود، اما در اوج عزت با دست خودش اسباب ذلتش را فراهم می‌کند؛ عزت و ذلت دست خداست؛ می‌فرماید آن چیزی که ذلت میده به انسان معصیته. ولو به عزت ظاهری باشه انسان، اما اگر گناهکار باشه، در همین عزت ظاهری که دارد اسباب ذلتش را دارد فراهم می‌کند. لذا خیلی‌ها را می‌بینیم با این‌که در عزتند ظاهراً، اما تو همان اوج عزت ظاهری دارد اسباب ذلتش را فراهم می‌کند، ذلیل می‌شوند، خوار می‌شوند؛ ولی خدای متعال عجله ندارد، هیچ عجله‌ای هم ندارد، هیچ اصراری هم ندارد زود باید این‌ها را عذابشان کند، ذلیلشان کند، نه؛ خدای متعال صبرش زیاده، حلمش زیاده، فرصت می‌دهد؛ گاهی تو این دنیا هم اتفاق نمی‌افتد، برای بعد اتفاق می‌افتد، ولی به هر حال خدا دارد این برنامه را. پس یک: «وَ أَعْمُرْ قَلْبِي بِطَاعَتِكَ وَ لَا تُخْزِنِي بِمَعْصِيَتِكَ»، خدایا من را با گناه خوار نکن، تنها چیزی که خوارکننده انسانه گناهه وگرنه انسان اهل گناه نباشه، خدا عزیزش می‌کند.

تقوا و صبر؛ راز عزت و عاقبت‌بخیری حضرت یوسف (ع)

حضرت یوسف (علی نبینا و آله و علیه الصلوة والسلام) به یک ذلت ظاهری رسید، اما تو متن این ذلت ظاهری اسباب عزت واقعی‌اش را خدا براش فراهم کرد؛ همان‌طور که آن‌هایی که به عزت ظاهری می‌رسند تو متن عزت ظاهری خدا اسباب ذلت واقعی را براشون فراهم می‌کند، برعکسش هم هست؛ آن‌هایی که تو ذلت ظاهریند ولی خدا را بنده، در همان حال خدا اسباب عزت واقعی را براشون فراهم می‌کند. ایشون از اوج آن ذلت‌ها اومد به اوج عزت؛ لب مطلب را هم در این آیه شریفه فرمود: «إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ».

من حالا به قول امروزی‌ها شما راز موفقیتتون چی بود؟ ایشون جواب دادند، کسی نپرسید از ایشون؛ راز موفقیتشان، راز عزتشان «مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ»؛ یک، خوب پای تقوام موندم، تو هیچ موقعیتی حاضر نشدم تقوا و حرف خدا را زیر پا بذارم؛ دو، تقوا صبر می‌خواهد، صبر می‌خواهد، گناه نکردن صبر می‌خواهد، تحمل می‌خواهد؛ گوش به حرف خدا دادن صبر می‌خواهد، پای کار موندن صبر می‌خواهد؛ این‌ها همه‌اش صبر می‌خواهد. زندگی تلخی دارد، صبر می‌خواهد؛ مشکلات داریم، صبر می‌خواهد؛ مشکلات معمولاً زود حل نمی‌شود، صبر می‌خواهد؛ بعضی‌اش اصلاً حل نمی‌شود، صبر می‌خواهد؛ هر طرفی از زندگی، مادی و معنوی نگاه کنیم صبر می‌خواهیم. «مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ»، این دو تا را داشته باشید، می‌شود یوسف (علیه‌السلام)؛ خدا در اثر تقوی و صبر بر تقوی که امتحانات سختی برای ایشون پیش اومد واقعاً، ولی صبر کرد، طاقت آورد و خدا عزیزش کرد؛ لب مطلب را هم در این آیه شریفه خلاصه کرد.

اهمیت گناه‌زدایی و ارزش انفاق در مکتب اهل‌بیت (ع)

حالا روزه ماه مبارک هم برای همین تقواست، همه چی برای همین تقواست؛ این تقوی این‌قدر بالاست و ما متأسفانه از خطیب و از مستمع و از همه‌مون متأسفانه این را مسلم گرفتیم، این را پایین گرفتیم، این را کم‌ارزشش کردیم؛ مشکل همه همین گناههایی است که گاهی کم یا بیش دارند؛ این‌ها اصله، این‌ها باید درست بشود تا بقیه چیزها درست بشود وگرنه مسائل دیگر فرع مطلبه؛ اصل اینه، «لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ»، من می‌خوام شما من را بنده باشید، تقوی داشته باشید.

برنامه اول «وَ أَعْمُرْ قَلْبِي بِطَاعَتِكَ وَ لَا تُخْزِنِي بِمَعْصِيَتِكَ»، من را با گناه خوار نکن خدایا. تنها چیزی که خوارکننده انسانه گناهه. و «ارْزُقْنِي مُوَاسَاةَ...»؛ یک برنامه سومی هم امام سجاد می‌دهند برای این ماه، آن هم انفاقه؛ آدم حواشش را به فقرا، به نیازمندان متدین بیشتر کند توجهش را. «وَ ارْزُقْنِي مُوَاسَاةَ مَنْ قَتَّرْتَ عَلَيْهِ مِنْ رِزْقِكَ»، خدایا بعضی‌ها در اثر عواملی روزیشون تنگه، فقیرند، مشکل دارند تو مخارج زندگیشون، این‌ها را به من توفیق بده، به من توفیق بده که بتونم به داد این‌ها هم برسم، با هم با این‌ها همراهی کنم، به این‌ها توجه کنم.

انفاق غیر از این‌که مشکل یک کسی را یک مقداری حل می‌کند، باز مهم‌ترین اثرش برای خود ماست که این تعلق و چسبندگی به مال را در دلمون بکنیم از خودمون. این حالت چسبندگی دارد انسان، یک علاقه شدید، «وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ» نسبت به مال انسان خیلی چسبندگی دارد، علاقه شدید دارد، خیلی براش مهمه، اذیت می‌شود وقتی می‌خواهد بدهد؛ خدا می‌خواهد این را حلش کنند، این را از آدم بگیرد، این حالت وابستگی و این حالت را بگیرد از انسان؛ داشته باشد، استفاده کند ولی بهش بند نباشد؛ لذا این‌جا دوباره از آن زمینه‌هایی که امام سجاد (علیه‌السلام) اشاره می‌فرمایند اینه که من به داد کسایی که روزیشون تنگه برسم؛ «بِمَا وَسَّعْتَ عَلَيَّ مِنْ فَضْلِكَ وَ نَشَرْتَ عَلَيَّ مِنْ عَدْلِكَ».

سیره رسول اکرم (ص) در ماه شعبان و حقیقت تکریم انسان

بعد هم اشاره‌ای می‌کنند به این ماه، «وَ هَذَا شَهْرُ نَبِيِّكَ»، این ماه رسول خداست که روایات زیاد داریم ایشون فرمودند شعبان ماه منه، من را یاری کنید در این ماه با روزه‌گرفتن؛ یاری کنید من را، این‌جا امام سجاد می‌فرماید «وَ هَذَا شَهْرُ نَبِيِّكَ سَيِّدِ رُسُلِكَ شَعْبَانُ الَّذِي حَفَفْتَهُ مِنْكَ»، شعبانی است که پر از رحمت الهی است، «حَفَفْتَهُ مِنْكَ بِالرَّحْمَةِ وَ الرِّضْوَانِ»؛ بعد چی؟ «الَّذِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهِ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ [صداى صلوات حاضرين: اللهم صل علی محمد و آل محمد]» و برنامه رسول خدا تو این ماه این دو تا بود؛ «يَدْأَبُ فِي صِيَامِهِ وَ قِيَامِهِ فِي لَيَالِيهِ وَ أَيَّامِهِ»؛ ایشون روزها را روزه، شب‌ها را بخشی از شب را به عبادت و نماز می‌گذروندند؛ این دأبشون بود، «يَدْأَبُ»، دأبشون بود. «يَدْأَبُ فِي صِيَامِهِ وَ قِيَامِهِ فِي لَيَالِيهِ وَ أَيَّامِهِ بُخُوعاً لَكَ فِي إِكْرَامِهِ وَ إِعْظَامِهِ»؛ این‌ها همه به خاطر تواضعی بود که ایشون نسبت به مقام عظمت الهی داشتند، یک؛ دو، اکرام این ماه؛ برای اکرام این ماه روزه می‌گرفتند.

ماه رمضان هم خدا برای این‌که ما را بزرگ کند، تکریممون کند، می‌گوید روزه بگیرید؛ برعکس ما که می‌خوایم تکریم کنیم خوردن را به پا می‌کنیم، خدای متعال برعکس برنامه‌اش، وقتی می‌خواهد انسان را تکریم کند، بزرگ بکند، روزه را می‌آره وسط، می‌گوید یک‌کم کمتر بخور؛ کمتر بخوری، این حال معنوی در انسان تقویت می‌شود. علقه مادی ضعیف بشود، حال معنوی در انسان تقویت بشود، خدا می‌خواهد انسان را تکریم کند بزرگ بکند، روزه را می‌آره وسط؛ انشاالله خدا به ما کمک بکند، «اللَّهُمَّ فَأَعِنَّا عَلَى الاِسْتِنَانِ بِسُنَّتِهِ فِيهِ»، خدایا به ما توفیق بده ما بتونیم به این سنت رسول گرامی اسلام در این ماه تمسک بکنیم و با روزه‌گرفتن خودشون فرمودند به شفاعت برسیم، فرمودند روزه این ماه را بگیرید که من بتونم به شفاعت، شما را شفاعت کنم، انشاالله، «وَ نَيْلِ الشَّفَاعَةِ لَدَيْهِ»؛ انشاالله خدا بهمون توفیق، مرحمت کند.

دعا و مناجات پایانی

پروردگارا به محمد و آل محمد ما را در صراط مستقیم قرار بده.

ما را در صراط مستقیم ثابت‌قدم بدار.

ما را به آن هدفی که بر صراط مستقیم قرار دادی برسان.

توفیق تقوی و بندگی و روزه‌داری و انجام اعمال صالح و اخلاق حسنه و همه را به ما عنایت بفرما.

به ما کمک کن که از این فرصت ماه شعبان بیشترین بهره و استفاده را ببریم.

امواتمون، گذشتگانمون، حق‌دارانمون، ارواح طیبه علما، شهدا، روح مطهر حضرت امام غریق رحمت بفرما.

کسانی که به این مملکت، به این مردم خدمت می‌کنند یاری کن.

رهبر معظم طول عمر عنایت فرما.

ما را قدردان ایشون قرار بده، ایشون را در راه رسیدن به اهدافشون یاری کن.

مشکلات همگان برطرف بفرما.

امر فرج امام عصر (علیه‌السلام) تسریع بفرما.

ما را از اعوان و انصارشان قرار بده.

سلام و تحیت ما به محضرشان برسان.

عاقبت امر ما ختم به خیر بفرما.

بالنبی و آله.

۱. حکمت برنامه‌های عملی در مسیر بندگی

خدای متعال غیر از این‌که ما انسان‌ها را دعوت کرده به بندگی و تقوی و اطاعت فرمان خدا، یک برنامه عملی را در زندگی برای انسان مشخص کرده که انسان‌ها عملاً بتوانند این مسیر بندگی را طی کنند؛ یعنی به صرف این‌که دستور بدهد و در قرآن کریم از ما بخواهد که تقوی را مراعات کنیم اکتفا نکرده، بلکه کاری کرده که در عمل، ما نسبت به این مسئله یک زمینه‌هایی را بتوانیم فراهم کنیم و برسیم به این هدف. مهم‌ترینِ این‌ها هم همین روزه ماه مبارک رمضان هست. کلاً این برنامه ماه مبارک رمضان این ویژگی را دارد؛ مجموع این برنامه‌ای که در ماه مبارک رمضان قرار داده شده و همه مسلمان‌ها عملاً این کار را انجام می‌دهند و مشغول می‌شوند به عبادت بزرگ روزه.

۲. علت نیاز انسان به برنامه‌های تربیتی

خدای متعال انجام این برنامه‌های عملی را واجب کرده، چون می‌دانسته صرف این‌که به انسان‌ها بگوید و دستور بدهد که تقوی را مراعات کنند، این بازدهی‌اش پایین است؛ یعنی خیلی از انسان‌ها این قوت، ظرفیت و تأثر را ندارند که از حرف خدا اثر بگیرند، حرکت کنند و آن چیزهایی که خدای متعال از انسان می‌خواهد را انجام بدهند. لذا خدای متعال، به قول معروف، خودش دست‌به‌کار شد؛ یعنی خودش کاری کرد که آدم‌ها تو این مسیر بیفتند؛ یعنی یک راهی و یک مسیری را طی کنند تا برسند به همین هدفی که خدا خودش قرار داده است. هدف چی بود؟ هدف تقوی بود، هدف بندگی بود؛ چون خدا این هدف را تعیین کرده است.

۳. هدف از خلقت جهان و انسان

خدا این هدف [بندگی] را تعیین کرده در قرآن کریم که: «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ». همه این بساط خلقت و آفرینش این‌طوری است؛ همه آن‌چه که خلق کردیم برای شما انسان‌هاست. تو قرآن کریم زیاد می‌بینیم این را: «خَلَقَ لَكُمْ»، «خَلَقَ لَكُمْ ما فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ». همه آن‌چه که در آسمان‌ها هست و در زمین هست، هدف از خلقتشان انسان هست؛ هدف از خلقت همه مخلوقات غیر از انسان، خود انسان است و هدف از خلقت انسان، «إِلَّا لِیَعْبُدُونِ»، برای این است که خدا را بندگی کند. ما تا مادامی که تو این مسیر بندگی هستیم، خدا راضی است؛ اما مادامی که خدای‌ناکرده از این مسیر دور بشویم، هدف چیز دیگری می‌شود.

۴. حقیقت و برکات روزه ماه مبارک

خدای متعال به صرف این‌که بگوید بیایید تقوی را مراعات کنید اکتفا نکرد و ماه مبارک رمضان را قرار داد. این بین روز چیزی نخوردن این‌قدر برکت دارد و این‌قدر آثار دارد که خدا یک ماه این روزه را واجب کرده و این ماه مبارک را قرار داده است. هدف خدا چی بوده از این؟ «كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ». این برنامه روزه و بساط ماه مبارک رمضان هدفش این بوده که شما عملاً با روزه‌داری به تقوی برسید. مسئله تقوی این‌قدر مهم و کار خدای متعال این‌قدر حکیمانه است که انسان‌ها را قرار داد تو یک مسیری عملاً به نام روزه مستمر ماه مبارک رمضان تا استعدادشان برای تقوی بیشتر بشود.

۵. فلسفه ماه‌های رجب و شعبان

برای این‌که این مشکل پیش نیاید؛ یعنی یک دهه از ماه رمضان را انسان‌ها از دست ندهند، آمده یک مقدار زودتر شروع کرده؛ ماه رجب و ماه شعبان را قرار داده است. این ماه رجب و ماه شعبان برای همینه که آدم‌ها وقتی برسند به ماه مبارک، تو این ماه رجب و شعبان یک مقدار بیشتر روزه گرفته باشند، دعا کرده باشند، قرآن خوانده باشند و عبادت کرده باشند تا وقتی می‌رسند به ماه مبارک، از همان اولش استفاده بهینه داشته باشند؛ تازه از اول ماه مبارک شروع نکند موتورش گرم بشود، بلکه موتور معنویت ما در ماه رجب و شعبان آماده شده باشد. ماه رمضان ماه حرکت است، آن‌جا ماه استفاده است، ماه حرکت است.

۶. طاعت؛ تنها راه آبادی دل

امام سجاد (علیه‌السلام) سه تا برنامه می‌دهند برای ماه شعبان که با این سه تا برنامه انسان آماده بشود برای ماه مبارک؛ یکی «وَ أَعْمُرْ قَلْبِي بِطَاعَتِكَ»؛ می‌فرمایند خدایا من برای این‌که یک انسان خوبی بشوم، دلم، روحم و قلبم شاد و آباد باشد، بانشاط باشم، روحم شاد باشد، دلم درست باشد و به تبعش اخلاقم درست باشد، این یک راه بیشتر ندارد و راهش هم فقط طاعت هست، بندگی هست و گوش به حرف خدا دادن. مصداق بزرگ طاعت و بندگی هم در واجبات الهی و محرمات الهی است. «وَ أَعْمُرْ قَلْبِي بِطَاعَتِكَ»، خدایا من را با اطاعت فرمانت، دلم را، قلبم را و روحم را آباد کن. دلِ آباد ثمره‌اش اخلاق و رفتار حکیمانه است.

۷. معصیت؛ عامل خواری و ذلت انسان

«وَ لَا تُخْزِنِي بِمَعْصِيَتِكَ»، خدایا نقطه مقابلش، تنها چیزی که من را خوار می‌کند، ذلیل می‌کند و من را به زمین می‌زند و به ذلت می‌کشاند، ولو در اوج عزت باشم، معصیت و گناه است. امام سجاد (علیه‌السلام) می‌فرماید که آن چیزی که انسان را خوار و ذلیل می‌کند گناه است؛ اصل و اساسش این است. عزت و ذلت دست خداست؛ آن چیزی که ذلت می‌دهد به انسان معصیت است. ولو انسان به عزت ظاهری باشد، اما اگر گناهکار باشد، در همین عزت ظاهری که دارد اسباب ذلتش را دارد فراهم می‌کند. پس تنها چیزی که ذلت می‌دهد به انسان معصیت است؛ «وَ لَا تُخْزِنِي بِمَعْصِيَتِكَ»، خدایا من را با گناه خوار نکن.

۸. تقوا و صبر؛ راز عزت یوسفی

راز موفقیت و راز عزت حضرت یوسف (علیه‌السلام) در این آیه شریفه فرموده شده: «إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ». راز موفقیتشان، راز عزتشان «مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ» بود؛ یک، خوب پای تقوایم ماندم و در هیچ موقعیتی حاضر نشدم تقوا و حرف خدا را زیر پا بگذارم؛ دو، تقوا صبر می‌خواهد، گناه نکردن صبر می‌خواهد و تحمل می‌خواهد. گوش به حرف خدا دادن صبر می‌خواهد و پای کار موندن صبر می‌خواهد. این دو تا را داشته باشید، می‌شود یوسف (علیه‌السلام)؛ خدا در اثر تقوی و صبر بر تقوی، انسان را عزیز می‌کند. لب مطلب همین است؛ «مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ».

۹. اهمیت گناه‌زدایی در زندگی

روزه ماه مبارک برای همین تقواست، همه چی برای همین تقواست؛ این تقوی این‌قدر بالاست و ما متأسفانه این را مسلم گرفتیم، این را پایین گرفتیم و کم‌ارزشش کردیم. مشکل همه همین گناههایی است که گاهی کم یا بیش دارند؛ این‌ها اصل است، این‌ها باید درست بشود تا بقیه چیزها درست بشود وگرنه مسائل دیگر فرع مطلب است، اصل این است: «لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ». من می‌خواهم شما تقوا داشته باشید. برنامه اول این است: «وَ أَعْمُرْ قَلْبِي بِطَاعَتِكَ وَ لَا تُخْزِنِي بِمَعْصِيَتِكَ»، من را با گناه خوار نکن خدایا. تنها چیزی که خوارکننده انسان است گناه است وگرنه انسان اهل گناه نباشد، خدا عزیزش می‌کند.

۱۰. انفاق و رهایی از چسبندگی به دنیا

برنامه سومی هم که امام سجاد (علیه‌السلام) می‌دهند برای این ماه، انفاق است؛ «وَ ارْزُقْنِي مُوَاسَاةَ مَنْ قَتَّرْتَ عَلَيْهِ مِنْ رِزْقِكَ». انفاق غیر از این‌که مشکل یک کسی را یک مقداری حل می‌کند، باز مهم‌ترین اثرش برای خود ماست که این تعلق و چسبندگی به مال را در دلمون بکنیم. انسان نسبت به مال خیلی چسبندگی دارد، علاقه شدید دارد، خیلی براش مهمه و اذیت می‌شود وقتی می‌خواهد بدهد؛ خدا می‌خواهد این را حلش کند، این را از آدم بگیرد و این حالت وابستگی را از انسان بگیرد؛ داشته باشد، استفاده کند ولی بهش بند نباشد. خدا به ما توفیق بدهد که بتوانیم به داد کسانی که روزیشان تنگ است برسیم.