🎧جلسه دوم ماه مبارک رمضان
---------------------------------
🌙 شرح خطبه شعبانیه و حقیقت تقوا، ورع و اجتهاد در ماه مبارک رمضان
🎧جلسه دوم ماه مبارک رمضان
---------------------------------
🌙 شرح خطبه شعبانیه و حقیقت تقوا، ورع و اجتهاد در ماه مبارک رمضان
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمد لله رب العالمین، والصلاة والسلام على سیدنا و نبینا، أبیالقاسم محمد [صلوات حاضرین]. وعلی آله الطیبین الطاهرین المعصومین، سیما و بقیة الله فی الأرضین، ولعنة الله علی أعدائهم أجمعین.
عرض شد که بهترین و مهمترین عملی که انسان میتواند در این ماه مبارک —که از نظر خدای متعال، بهترین ماه در طول سال هست، روزهایش بهترین روزها و شبهایش بهترین شبهاست— انجام بدهد، بنا به فرموده پیغمبر اکرم (صلوات الله و سلامه علیه و آله) عبارت است از ترک گناهان و محرمات خدای متعال؛ یعنی همه آن چیزی که خدای متعال دستور داده و از ما خواسته است، مراعات بشود.
برای این که اهمیت این مسئله بیشتر مشخص بشود و بیشتر به آن توجه کنیم، لازم هست مقدار بیشتری در این باب از خودِ وحی، کلام الهی، کلام اولیاء خدا و حضرات معصومین (علیهم الصلاة و علیهم السلام) استفاده کنیم. هر آن چه که از عمل و دستورالعمل هست، آن چیزی است که اینها به ما یاد بدهند. بهترین استفاده را همیشه در ماه رمضان و سایر ماهها، در شرایط خاص، در زمانهای خاص و در مکانهای خاص باید از این کلام دریافت کرد. این که بهترین استفاده چیست و بهترین کار کدام است، به سلیقه و نظر اشخاص واگذار نشده؛ مثل سایر مسائل، ما در همه چیز موظفیم به این دستورات عمل کنیم.
وقتی پیغمبر اکرم فرمودند: «إنّی تارکٌ فیکم الثّقلین کتاب الله و عترتی»، دو چیز گرانبها، پرارزش، ثقیل و سنگین در میان شما باقی میگذارم که عبارت است از کتاب خدا و اهل بیت؛ بعد فرمودند: «تا مادامی که تمسک به اینها دارید، در راه هدایتید و وقتی از اینها جدا شدید، در راه ضلالت و گمراهی هستید.» این قانون همه زندگی ما را در بر میگیرد؛ یکی از آن جاهای زندگی ما هم همین مواجهه ما هست با ماه مبارک رمضان.
بهترین دستورالعمل برای این ماه را هم باید از آنها یاد گرفت. این چهارده نور الهی که خدای متعال اینها را تربیت کرده، هدایت کرده، علم لازم را به آنها داده و همه آن چه را که برای هدایت ما نیاز داشتند به آنها بخشیده تا به ما برسانند، باید مرجع ما باشند؛ ما باید از اینها استفاده کنیم. چهارده تا هستند و پانزدهمی هم نداریم. حالا به محضر مبارک اینها میرویم تا استفاده کنیم و ببینیم بهترین کارها و بهترین اعمال چیست.
شب گذشته عرض شد برای این ماه، امیرالمؤمنین (علیه الصلاة والسلام) کار ما را راحت کردند؛ تا دیگر گفتن این که چه کاری بهترین است به بنده و امثال بنده واگذار نشود و نخواهیم به سلیقه خودمان حرف بزنیم. الحمد لله رب العالمین، فرمودند واضح و صریح، که دیگر جایی برای هیچ حرفی، مطلبی، دستورالعملی و این چیزها باقی نماند. مهمترین و بهترین کار این است که انسان گناه نکند. همه چیز زیر سایه همین هست؛ همه سعادت دنیا و آخرت منوط به گناه نکردن است. عامل اصلی و اساسیش این است که انسان از گناه دوری بکند.
وقتی انسان از گناه دوری کرد، تحت حمایت خاص خدای متعال قرار میگیرد؛ تحت توجه خاص خدای متعال قرار میگیرد. آن وقت خدا پشتیبان و پشتوانه انسانی میشود که به حرفش گوش میدهد و اطاعتش میکند. آنجا دیگر خدا او را حمایت میکند؛ خدا پشتیبانش است، خدا پشت و پناهش هست. «واعلموا أن الله مع المتقین»؛ خدا با کسانی هست که به حرفش گوش بدهند. آنها را حمایت میکند، هدایت میکند و راهنمایی میکند.
تو زندگی هر جا کم آوردند، او یاریشان میکند. هر جهتی مشکلی داشتند و کم آوردند —فرق نمیکند، در تصمیمشان، در بزنگاههای زندگیشان که نیاز به تصمیم خاصی دارد، اقدام خاصی دارد یا عمل خاصی دارد— در همه این جهات و در مشکلاتی که تو زندگی برای انسانها پیش میآید، خدا همراهشان است.
تو همه اینها انسانها دو دستهاند: یا بنده خدا نیستند، که به حال خودشان رهایند تا حالا یه راهی پیدا کنند دیگر؛ با عقلشان، با فکرشان، با ذوق و سلیقهشان یه راهی را پیدا کنند و پیش بروند، که آنجا خدا حمایت و پشتیبانی نمیکند.
دسته دوم آنهاییاند که بنده خدایند، عبد خدایند و مطیع فرمان خدایند. آنها در همه این مسائل زندگیشان یه پشتوانه مهم به نام خدای متعال، با همه کمال و عظمت و علم و قدرتش دارند. هر جا علم کم بیاورند، خدا هدایتشان میکند و آن علم را بهشان میدهد. هر جا قدرتشان کم باشد، خدا کمک میکند و از قدرت بینهایتش بهشان میدهد. هر جا هر چی کم بیاورد انسان، خدا با اوست؛ «مع المتقین» خدا با اینهاست. با اینهاست، با آدمهای متقی هست. نمیگذارد تو بنبستها بمانند، دستشان را میگیرد و کمکشان میکند.
همه تو زندگی به بنبست میخورند؛ یه عدهای بنبست میماند برایشان، اما یه عدهای خدا بنبست را برایشان باز میکند؛ درِ بسته و قفلشده را باز میکند برایشان. آنها هم اینان: «من یتق الله یجعل له مخرجاً»؛ یه دسته را خدا وعده تضمینی داده که اینها کسانیاند که اگر به درِ بسته بخورند، من برایشان باز میکنم، به بنبست بخورند، باز میکنم. مشکل لاینحل نمیگذارم در زندگیشان بماند؛ گره کور که نشود بازش کرد، نمیگذارم تو دست و پایشان بماند. نجاتشان میدهم، کمک میدهم و الهام میکنم بهشان. همه انواع و اقسام راههای هدایت و حمایت و یاری خداوند متعال برای اینها باز است و استفاده میکنند.
اما اگر به حرف خدا گوش ندادیم، نه؛ در حد بقیه، آن قدری که به بقیه میدهد و به افراد معمول میدهد، به ما هم آن قدر میدهد. بالاخره روزی را در حدی میرساند، مسائل را گاهی کمک میکند و گاهی نمیکند، ولی تضمینی نیست درش. تنها برای این دسته خدا تضمین داده که: «من یتق الله یجعل له مخرجاً و یرزقه من حیث لا یحتسب»؛ اینجا ضمانت شده است. «من یتق الله یجعل له من أمره یسراً»، «من یتق الله یکفر عنه سیئاته و یعظم له أجراً»؛ اجر عظیم بهش میدهیم، کار سخت و سنگین را برایش سهل و آسان میکنیم. اینها همه هست و سایر حرفهایی که خدا زده [نیز بر همین منوال است].
لذا این مهمترین کار و عمل است در همه سال؛ مخصوصاً این ماه را که خدا برای رسیدن انسانها به این مسئله و تحقق تقوا در دل و قلب و عمل و رفتارشان قرار داده و این روزه را واجب کرده، بالخصوص اینجا اهمیتش بیشتر است.
در کتاب شریف کافی از امام صادق (علیه الصلاة والسلام) روایاتی نقل شده در باب اهمیت این مسئله و ارزش خاصی که این مسئله پیش خداییها دارد و پیش خدای متعال دارد. چند تا روایتش را به مقداری که وقت باشد عرض میکنیم.
یکی از این روایات، راوی میگوید من خدمت امام صادق (علیه السلام) بودم، عرض کردم که من متأسفانه توفیق ندارم که شما را ملاقات کنم و گاهی به سال میکشد و خیلی دیر میشود؛ شما به من چیزی یاد بدهید که من با تمسک به آن و انجام آن، بتوانم بالاخره به قول خودمان آن را جبرانش بکنم، دستم خالی نماند، استفاده کنم و عقب نیفتم. یه چیزی به من یاد بدهید، دستورالعمل [جامعی] به من بدهید. برای کی؟ برای همه؛ حالا چه آنی که میبیند، چه آنی که نمیبیند، چه آنی که ارتباط دارد و چه آنی که ارتباط ندارد. آن هم که ارتباطش کم است، این [دستور] سر جای خودش هست.
فرمودند که: «أوصیک بتقوی الله و الورع و الإجتهاد»؛ سه تا مسئله را دستور دادند و فرمودند که این سه تا مسئله را مراعات کن تا آن چیزی را که بالاخره دنبالش هستی و میخواهی، به دست بیاوری.
اولیش تقوا بود. تقوا یعنی این که انسان خودش را محافظت کند و مراقبت بکند از این که مبادا تیر گناه بهش اصابت کند. گناه مثل تیر تند و تیز است؛ مثل کارد و شمشیر تیز است، ضربه عمیق و کاری وارد میکند در ایمان انسان، آنطور که خودشان فرمودند. اثرش این است. این ماده وقایه و تقوا که انتخاب شده اینطوری است. سپر یا وقایه، سپری است که در میدان جنگ به دستشان میگرفتند تا تیر دشمن بهشان اصابت نکند؛ آن جلیقه ضد گلوله است، آن سپرِ محافظ انسان است.
تقوای خدا را داشته باشید، یعنی یه سپری، یه حفاظی، یه ستر و محافظی برای خودتان قرار بدهید که این تیر گناه و معصیت خدا به شما اصابت نکند و بهتان نخورد. بهتان بخورد، عمیق است، کاری است و از پا در میآورد. اینها خیلی عمق دارد، این حرفهایی که تو دین ما به ما زدند. ما ساده میگیریم، روش تأمل نمیکنیم، روش تفکر نمیکنیم. اگر به عمق آن حرف و مطلبی که به ما یاد دادند تأمل میکردیم و تفکر میکردیم، خیلی از این گناهها را نمیکردیم؛ ازش فاصله میگرفتیم و اجازه نمیدادیم به این راحتی، خدای نکرده، مرتکب گناه بشویم. گناه را اینطوری بیان کردند؛ اینطور اثری دارد. یه چنین تیری به این تندی و تیزی، یه چنین چاقوی تیزی، چطور چی باقی میگذارد از آن چیزی که بهش اصابت میکند؟ به هلاکت میرساند، نابود میکند و زخم عمیق وارد میکند؛ نه یه چیز سطحیِ قابل درمان و جبران، سنگین است.
تقوا از اینجا آمده؛ یعنی یه چنین سپر محکمی در مقابل خودت بگیر، از چپ و راست و جلو و عقب و پایین و بالا، از هر جهت تو زندگی؛ هم تو خانه، هم بیرون، از هر جایی ممکنه آن تیر رها بشود. تو غفلت انسان، تو بزنگاههای خاص زندگی، تو شرایط عادیش، شرایط غیر عادیش —فرق نمیکند، اینها میآید پیش— اینها را مواظب باشد آدم، این تیر بهش نخورد. واجبی ازش ترک نشود، محافظت کند و تنظیم کند زندگیاش را با آن.
چطور انسان یه چیزی برایش مهم باشد تنظیم میکند زندگیاش را تا آن کار را، آن مطلب را، آن چیز را به دست بیاورد یا داشته باشد؟ وقتش را اهمیت میدهد. ما اینطوری ازمان خواستند. ما اصلاً هدف خلقتمان، هدف حیاتمان همینه که این مسئله را داشته باشیم؛ که مواظبت کنیم در شرایط زندگیمان، تو هر شرایطی هستیم —تو سختی هستیم، تو راحتی هستیم، تو بلا و مصیبت هستیم، تو رفاه و آسایش هستیم، فرق نمیکند تو هر کدام هستیم— این تیر به ما اصابت نکند. همه [تیرها] هم از قبل خبر نمیکند، یه دفعهای میآید. غافل میشود، همانا و یه گناه هم کرد همانا. شل میگیرد، یه گناه هم میکند و از دستش در میرود. محکم [باید ایستاد]، محکم.
«اتقوا الله حق تقاته»؛ خدا حقش خیلی عظیم است، شما نمیتوانید حق خدا را ادا بکنید. اما آن حدی را که میتوانید ادا بکنید، یه دونه گناه [هم] بر نمیدارد توش، نمیشود، با یه گناه هم منافات دارد. حالا حق عظیم خدا را که ما نمیتوانیم ادا کنیم، لااقل معصیتش نکنیم؛ لااقل گناه نکنیم، مراقبت کنیم. چشممان، گوشمان، زبانمان، دست و پایمان، حرف زدنهامان، چی میگوییم. شرایط مختلف پیش میآید، زبان رهاست و همینطور میزند؛ چون چوبی که نمیخورد که! خدا حلیم است، حلمش زیاد است، این همه گناه میکنند و کاری ندارد باهاشون؛ از این نباید انسان سوء استفاده کند.
«أوصیک بتقوی الله و الورع»؛ ورع هم یعنی ورع از محرمات الهی، آنچه که خودشان فرمودند؛ آنچه که پیغمبر اکرم تو این خطبه فرمودند و تو سایر روایات فرمودند، یعنی گناه نکردن. ورع یعنی همان اجتناب از محارم الله، از گناه. ورع از محارم الله، یعنی دوری از گناه. تأکید رو گناه نکردن است؛ چون گناه خیلی آسیب میزند به انسان و آسیبش سنگین است.
آسیبش را انسانها در زندگی تجربه میکنند، ولی فهم این که چقدر به من آسیب زد و این که بعضی از این گرفتاریهای تو زندگی من به خاطر همان گناهان من است، این فهم را همه ندارند. مواجه هستند با مشکلاتی و مسائلی تو زندگی، اما ریشه مشکل را نمیدانند کجاست. ریشه خیلی [از مشکلات] —حالا نه همهاش، اما خیلیاش— وقتی خوب و درست با یک دید الهی بررسی بشود، میرسد به این که جایی انسان حرف خدا را زیر پا گذاشته است. جایی حرف خدا را زیر پا گذاشته، این مشکل انسان هست. باید مراقبت بکند گناه نکند؛ این را خیلی باید مراقبت [کرد]، ورع هم از اینجا که میآید این است: «الورع عن محارم الله».
بهترین عمل تو این ماه همینه. هر وقت ماه رمضان بهترین عمل این است، دیگر سایر ماهها طبیعتاً شکی درش نیست که همین میشود بهترین عمل در همه عمر و همه ساعات، بالخصوص اینجا در ماه مبارک.
خب تقوا که فرمود، توش این را داشت؛ انجام واجبات بود و ترک محرمات بود، دوباره بالخصوص دست میگذارد رو ترک گناه، مواظب باشید. خودِ واجب هم که ترک بشود، میشود گناه. وقتی میگویند ورع و گناه نکردن، تو دل خودش همان انجام واجبات را هم دارد. ولی عنایت این است که آدم خیلی دقت کند رو ترک، حواسش باشد یه چیزهایی یه وقت مرتکب نشود، انجام ندهد و گرفتارش نشود. اینها در غفلت میآید آدم را میگیرد؛ حالا چه گناه باشد، چه واجبی باشد که دارد ترک میشود. عنایت رو این هست که مواظب باشد انسان دچار این مشکل نشود، این هم میشود ورع، این هم میشود مراقبت کردن.
سومین چیزی که امام صادق (علیه الصلاة والسلام) دستور دادند: «و الإجتهاد»؛ اجتهاد که در روایات هست، یعنی تلاش و کوشش بکند انسان در انجام عبادات و کارهایی که خدای متعال به عنوان عبادت تعیین کرده، تلاش بکند. یک دایره وسیعی دارد؛ غیر از بحث واجبات و محرمات هست و ورع هست، مسئله دیگری است که غیر از اینها، هر آن چه را که خدا در دین قرار داده و از ما خواسته به عنوان یک امر مطلوب، یک امر خوب، یک امر مفید، یه امر مستحب، یک مکارم اخلاق، یک اخلاق خوب، یک مستحب، یک عمل خیر، هر چی که ذهنمان هم زیاد با این چیزها آشنا هست، همه مستحبات در دل این هست. همه آن چه که از خیرات، از فضایل، از کمالات و از مکارم اخلاق هست که در محدوده اولین نیست، در اینجا جا گرفته.
وقتی اجتهاد تعبیر میکنند، یعنی تلاش و کوشش بکنید، رها نکنید و اهمیت بدهید به موضوع، اهمیت بدهید به انجام این کارها. سفره کارهای خوب و اعمال صالح خیلی پر است. خدای متعال یه سفره خیلی پر و وسیعی پهن کرده جلو ما؛ اینقدر از این اعمال خیر، اعمال صالح، کارهای خوب و کارهای مفید که بهش اشاره شده قرار داده شده. درجاتش هم مختلف است؛ بعضی خیلی فایدهشان از بقیه بیشتر است، دونه درشتترند، فایدهشان، اثرشان، اهمیتشان و فضیلتشان از همه بیشتر است. بعضی پایینتر است، هر کدام هم آثار خودشان را دارند. همه اینها هم به نحوی بندگی خدا درشان هست، اما نه به نحو الزامی؛ اما آن چیزی که از ما خواستند اینها هست. لازم و واجب نکرده خدا چون درجهاش به حد واجبات نرسیده، اما یه چیز مهمی است. گاهی بعضیشان اینقدر در رشد ایمان انسان اثر دارد که کمتر واجبی در رشد ایمان انسان اینقدر اثر دارد. خیلی جهش بزرگ به انسان میدهد، بالا میبرد انسان را، جلو میبرد انسان را.
تلاش و کوشش کند آدم. این تلاش و کوشش قدم اولش این است که آدم اهمیت بدهد به موضوع، اهمیت بدهد به انجام این کارها. اهمیت بدهد. ما چطور یه چیز برامون مهم باشد برایش وقت باز میکنیم؟ امشب تلویزیون فلان فیلم را دارد، یه طوری تنظیم میکنیم چون برامون مهم است، بشینیم این را ببینیم. فوتبال هست، مسابقه فوتبال هست، یه طوری تنظیم میکنیم که آن وقت که این هست، بشینیم ببینیم. چطور زندگیمان را و کارهامون را تنظیم میکنیم؟ اینها هم همینجوره. اینها، این چیزهایی که از ما خواستند تو دین، اگر اهمیت بهش ندهیم، وقت برایش باز نکنیم، عنایت بهش نداشته باشیم، بگذاریم ببینیم اگر شد که شد، نشد هم که خب نشد دیگر، حالا انشاءالله یه روز دیگر شروع میکنم [مفید نخواهد بود].
این که انسانها گرفتار میشوند تو یه چیزها، یعنی دلش میخواهد یه کار خوبی را بکند، اما هی امروز و فردا [میکند]؛ امروز نشد فردا، امروز چرا نشد؟ حالا دیگر تا صبح یه طور شد، عصرم این مشکل پیش آمد. همیشه تو زندگی مشکلات هست، موانع هست. کی موفق میشود؟ اونی که اینقدر اهمیت میدهد که یا مشکلات را حل میکند، یا موانع را بر میدارد، یا تنظیم میکند یه طوری که تداخل پیدا نکند. چطور یه کار و چیزهایی که برای ما مهم است خوب تنظیم میکنیم تداخل پیدا نکند؟ ما اینها را تنظیم نمیکنیم. تلاش و کوشش داشته باشید.
امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمودند شما نمیتوانید مثل من که امام شماام زندگی کنید. «إنّکم لا تقدرون علی ذلک»؛ شما در زندگی مادی و دنیاییتان، تو خوردنتان، تو پوشیدنتان نمیتوانید مثل من باشید، «و لکن أعینونی» ولی کمک کنید ما را «بورع» گناه نکنید «و اجتهاد» تلاش و کوشش کنید در عبادات، اهمیت بدهید.
سفره عمل صالح خیلی پر نعمته، خیلی پر است؛ حالا انسانهای کیس و عاقلتر مخصوصاً اگر نمیتوانند از همه استفاده کنند —که هیچکسی نمیتواند همه را کامل و تام انجام بدهد— لااقل میگردد آن دونه درشتها، آن مهمترها، آن مفیدترها، آنها را پیدا میکند از این سفره پر نعمت و آنها را انتخاب میکند. یه سفره پر غذا جلو شما چیدند، یه آدم همینجوری یه چیزی جلوش بر میدارد میخورد، یکی میگردد آن مفیدترها، خوشمزهترها، آنها را پیدا میکند؛ آنهاش هم برامون مشخص کردند که چه چیزهایی اهمیتش بالاست در دین. لااقل آنها را مراقبت کنیم، چیز کاملی هم هست.
وقتی میگوییم عمل صالح و عبادت، فقط ذهنها تو نماز نباید برود؛ همه چیز [را شامل میشود]. یکی از عبادات بزرگ، خدمت به خلق الله هست؛ با مالش، با زبانش، با بدنش. یه کسی گرفتاری پیدا کرده، از اقوام، از دوستان، از کسانی که آدم به یه نحوی میشناسدشان، این گرفتاری پیدا کرده؛ حالا این گرفتاری یا گرفتاری مالی است، میتواند آدم کمکش کند، برود یه راهی پیدا کند این گرفتاری مالی اینها را حل بکند، پولی بهش بدهد، قرضی بهش بدهد. نه، همهاش هم گرفتاری مالی نیست، گرفتاری روحی است؛ آدم میتواند با احوالپرسی، با سر زدن، با سراغ گرفتن، با چهار تا کلمه مفید و خوب آرامش بدهد به طرف. «تواصوا بالحق و تواصوا بالصبر»؛ اینها را داشته باشد، آرامش بهش بدهد، با زبان. حالا پول ندارد بدهد آدم، زبان که دارد، حرف خوب بزند، حرف آرامشبخش بزند.
کاری کمک میخواهد، انسان برود کمک بدهد؛ کار بدنی هست، بدن میخواهد، تلاش و کار بدنی میخواهد، برود آدم انجام بدهد، اینها از عبادات بزرگ است. از آن درجه یکها که چند تا شمردند در اسلام، خیلی مستحبات بسیار بزرگی است و بسیار در رشد ایمان انسان مؤثر است، یکیاش همینه.
و سایر چیزهایی که میدانیم. نماز شب هست. این فرصت ماه مبارک رمضان، خدای متعال خیلی توش، تو دلش برکت قرار داده؛ یکی از آن برکتها، برکات معنوی، یکیاش همین اینه که آدمها سحر بیدار میشوند. حالا آنهایی که همت داشته باشند، یه نماز شبی هم میخوانند، یه دعایی هم میخوانند. نماز صبحها معمولاً خدا توفیق میدهد اول وقت است. نماز شب است، این چیزها هست. اینها را آدم باید اهمیت بدهد، رها نکند خودش را تو زندگیاش همینطور شبها هر وقت دلش خواست بخوابد، دیر بخوابد، بعد اینها را از دست میدهد.
یه عبادت بزرگی مثل نماز شب، اینقدر خدای متعال راه برای جبرانش گذاشته اصلاً هیچ عذری برای هیچکسی باقی نگذاشته. شما نمیتوانی بیدار شوی، قبل از خواب بخوان. نه، نشد، بعد فردا قضایش را بجا بیاور. ایستاده نمیتوانی، بشین و بخوان. بدون سوره بخوان. نمیدانم، همینجور مختصرش کردند، سادهاش کردند، راحتش کردند. اینجا نمیتوانی، کمتر عبادتی ما داریم غیر از این که خودش وقت دارد، قضا هم دارد، پیش از وقت هم برایش گذاشتند؛ یعنی آن وقت که وقتش است، میگوید نمیتوانی، میدانی بیدار نمیشوی، الان موقع خواب است —حالا جوانی است، پیری است، هر کسی، آن قدری که تو رسالهها حد و مرزش هم مشخص کردند— خب قبل از وقتش بخوان اصلاً، وقتش نرسیده انجام [بده]. خدا عذری برای کسی نگذاشته، اهمیت بدهد. با همین چیزها باید اهمیت آن کارها را بفهمیم. حالا عمرمون میرود، وقتمون میرود، سرمایههامون میرود، بعد از این آثار بزرگی که این چیزها دارد از دست میدهیم، محروم میشویم.
تلاش و کوشش داشته باشید. امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمودند شما نمیتوانید مثل من که امام شماام زندگی کنید، شما در زندگی مادی و دنیاییتان، تو خوردنتان، تو پوشیدنتان نمیتوانید مثل من باشید، ولی کمک کنید ما را به ورع و اجتهاد؛ تلاش و کوشش کنید در عبادات، اهمیت بدهید. سه تا سفارش فرمودند که این سه تا سفارش در عمل دو تاست. تقوا و ورع در عمل یکیست، در معنا یه مقدار معنایی متفاوت بود، اما در عمل برای ما یکیست؛ همان انجام واجبات و ترک محرمات است. دو، تلاش و کوشش در انجام عبادات دیگر، به معنای وسیع عبادت، که هم شامل عبادات خاص نماز و روزه و تلاوت قرآن و اینها هست، هم شامل چیزهای دیگر که ما اصلاً خیلی هم بهش توجه نداریم و بر میگردد مثلاً به ارتباط اجتماعی انسان.
بعد ایشون امام صادق (علیه الصلاة والسلام) فرمودند ولی یه چیز را بدان: «واعلم أنه لا ینفع إجتهاد لا ورع فیه»؛ ولی یه چیز را بدان، این سفارش سومی که بهت کردم گفتم تلاش و کوشش داشته باش در عبادات، در انجام عبادات، در انجام مستحبات، در این چیزها، ولی یه نکته رو حواست باشد که این تلاش و کوشش تو این کارها، اگر ورع کنارش نباشد، اگر ترک گناه کنارش نباشد، اگر یه وقت خدای نکرده گناه بیاید کنارش، نفعی به حالت ندارد.
این دیگر حرف ماها که نیست که؛ حرف مبتنی بر واقعیات است که اولیاء درجه یک الهی از علم الهی دارند به ما منتقل میکنند. «واعلم أنه لا ینفع إجتهاد لا ورع فیه»؛ اگر کنار این تلاش و کوششی که داری میکنی تو مستحباتت، تو خدمت به مردمت، تو نماز شبت، تو هر کاری که باید بکنی —که خیلی مهم است— اما کنارش اگر گناه آمد، نفع ساقط میشه. آن نفعی که خدا خواسته ببرید نمیبرید؛ آن آثار بزرگی که خدا برای این کار خیر گذاشته بود عایدت نمیشود، عایدت نمیشود. این رو بگویید.
گناه که میآید مثل اونه که کیسه پر شد، کیسه حجم عظیمی از کار خیر توش قرار گرفت، اما سوراخش کردی. آن سوراخی که میآید و همه محتویات آن کیسه را خالی میکند، آن گناه است. اینجا باید در عینی که این کارها را انجام میدهیم و بسیار مهم است، مراقبت بکنیم یه وقت از غفلتمان استفاده نکند شیطان، جیب را بزند و برود؛ جیببر قهاری است، خیلی بلد است کارش را، خوب بلد است کجا جیب ما را بزند. میزند، نمیفهمیم زد و رفت؛ اِ گناه کردم! اینطوری.
آن وقت هم که انسان تلاش کند عمداً با حواس جمع نکند، قدم بعدی و مهمش همین است که تو این حالت غفلت هم نیاید، برود جلو. آن غفلتها کمین میکند. یه عدهای را احتیاج به این حرفها ندارد، اصلاً خودشان استقبال گناه میروند، خب میروند دیگر؛ اصلاً شیطان احتیاجی ندارد خودش را خرج بکند، اعوان و انصارش را بفرستد سراغ او، خودش پا به کار است. اما یه عدهای هم هستند که نمیشود تو حواسجمعی غافلشان کرد، حواسجمعی جیبشان را زد؛ از غفلتش استفاده میکنند.
مشغول مسائل عادی زندگی است، یه وقت عصبانی میشود و یه وقت دادی که نباید بزند میزند، حرفی که نباید بزند میزند. بعد میگذرد، آرام میشود، چشم و گوش باز میشود، ملتفت میشود، میبیند چرا من این حرف را زدم؟ چرا اینطوری برخورد کردم؟ این تاوانش این نبود، این حد نبود. گذشت، اینجاها آن وقت میزند. یه عدهای میروند که میروند، یه عدهای اینجاها [ضربه میخورند]. حواسمون باید باشد، حواسمون باید جمع بکنیم، اگر میخواهیم اینها درش موفق شویم.
پس بدان که عباداتی و چیزهای مهمی که گفتیم بهتون انجام بدهید و مهم هست، اینها اگر کنارش ورع نباشد، فایدهاش را از دست میدهید. مثل دارویی میماند که شما میخوری، ولی دکتر به شما گفته این دارو را که میخوری فلان کار را نباید بکنیها، فلان چیز را نباید بخوریها! شما هم دارو را میخوری هم آن کار را میکنی، آن وقت اثر دارو از بین رفت. بله، خدا مزد میدهد، اجر میدهد برای هر تلاشی و کار خوبی که انسان میکند؛ اما خدا بیش از اجر و مزد خیلی چیزهای دیگری از عبادات برای ما قرار داده بود، حیف بود اینها را از دست بدهیم، حیف است. آدمِ کیس یک کار میکند از هر چیزی نهایت استفاده را ببرد. اگر این کارِ خیر ده تا اثر دارد، ده تاش را ببرم، چرا به یکی دو تاش بسنده کنم؟ نه، همه به عقل، به کیاست عقل انسان [برمیگردد] که چقدر این درش قوی است که اینها را توجه کند.
پس سه تا سفارش امام صادق (علیه السلام) کردند، سه تا مهم؛ هر سه تا مهم است، هر سه تا مهم. تقوا، ورع —که در عمل یکیاند— و اجتهاد. اجتهاد یعنی تلاش و کوشش در انجام سایر عبادات و هر چی خدا [خواسته]. این هم باید در کار باشد، برایش وقت گذاشته بشود، اهمیت داده بشود؛ چون اگر اجتهاد و تلاش و کوشش در عبادات نباشد، آن تقوا و ورع هم یواشیواش ضعیف میشود و از بین میرود و آدم عقب میرود. چون تقوا زمینه انسان، خانه دل انسان را تر و تمیز میکند، در این حد؛ زمینه را برای رشد ایمان انسان فراهم میکند. اما رشد ایمان بخش مهمش با آن کارهاست. با آن کارهاست، اونا نباشد اگر ایمان رشد نکنید، متوقف نمیماند، بر میگردد عقب، از دست میرود. از دست میرود، ضعیف میشود انسان؛ میبیند حالش، ایمانش از قبلش ضعیفتر است. این خیلی خطرناک است؛ آدم را میرساند به آن نقطهای که از دست بدهد ایمانش را. امتحان پیش میآید، مسائلی پیش میآید، شرایطی پیش میآید تو زندگی، با سختیهایی مواجه میشود انسان، با مشکلاتی، با مصائبی، یک اقدام میکند، یک کاری میکند، یک حرفی میزند، یک تصمیمی میگیرد، همه ایمانش را از دست میدهد.
هم این مهم است هم آن مهم است. زیربنای همه این چیزها گوش به حرف خدا دادن است، بعد در ادامهاش سایر حرفهای خدا را گوش دادن؛ نه فقط یه سریشون، همهاش. یه سریشون الزامی است که پایه و مبناست، یه سریشون الزامی نیست ولی آثار بزرگی دارد که دیگر او پایه ندارد. پایه، یه ساختمان است؛ یه ساختمان را که میسازند فقط پیریزی بکنند که هیچ فایدهای برای زندگی ندارد که، اما بایدم پیریزیش را بکنند. آن چیزی که برای زندگی مفید میشود همان ساختی است که روی این پایه استوار میشود. اما همین ساخت نیاز به پایه دارد، پایه هم بیساخت ثمر ندارد؛ اینجا اینجوری است. تقوا مثل این پایه است. این آن چیزیست که خدا از ما خواسته و شرط قرار داده و هر کسی داشته باشد این را، بهشتش تضمینی است. اما آدم با تقوا پیدا نمیشود که همین قدر بسنده کرده و حفظ شده تا آخر عمرش؛ باید این را زود حلش کند بیفتد تو قدم بعدی تا ایمان خدای نکرده از دست نرود و همان تقوا آسیب نبیند.
انشاءالله خدا، خدای متعال توفیق مرحمت کند که به برکت این ماه و این ساعات و لحظات نورانی و مبارک این ماه، خدا توفیق مرحمت کند بتوانیم این دستورات خدا را و این چیزهایی را که این خداییها به ما یاد دادند و در راهش رنج کشیدند، مصیبت دیدند، زحمت کشیدند، خون دادند و خون دل دادند، ما بتوانیم اینها را در خودمان و در جامعهمان به احسن وجه پیاده بکنیم.
نثار ارواح طیبه همه انبیاء عظام، مخصوصاً خاتم انبیاء و ارواح طیبه حضرات معصومین (علیهم الصلاة و السلام)، علمای ربانی، شهدا، روح مطهر حضرت امام و ارواح همه کسانی که به گردن ما حق دارند، سه صلوات بفرستید. [صلوات حاضرین]
اللهم صل علی محمد و آل محمد
بهترین و مهمترین عملی که انسان میتواند در این ماه مبارک انجام بدهد، بنا به فرموده پیغمبر اکرم (ص)، عبارت است از ترک گناهان و محرمات خدای متعال؛ یعنی همه آن چیزی که خدای متعال دستور داده و از ما خواسته است، مراعات بشود. بهترین استفاده از ماه رمضان به سلیقه و نظر اشخاص واگذار نشده است. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «من دو چیز گرانبها در میان شما باقی میگذارم: کتاب خدا و اهل بیت؛ تا مادامی که تمسک به اینها دارید، در راه هدایتید.» بهترین دستورالعمل برای این ماه را هم باید از همین چهارده نور الهی یاد گرفت که خدای متعال علم لازم برای هدایت را به آنها داده تا به ما برسانند.
مهمترین و بهترین کار این است که انسان گناه نکند. همه سعادت دنیا و آخرت منوط به گناه نکردن هست و عامل اصلی و اساسیش این است که انسان از گناه دوری بکند. وقتی انسان از گناه دوری کرد، تحت حمایت و توجه خاص خدای متعال قرار میگیرد. آن وقت خدا پشتیبان و پشتوانه انسانی میشود که به حرفش گوش میدهد و اطاعتش میکند. آنجا دیگر خدا او را حمایت میکند و پشت و پناهش هست. طبق آیه شریفهی «واعلموا أن الله مع المتقین»، خدا با کسانی هست که به حرفش گوش بدهند. آنها را حمایت، هدایت و راهنمایی میکند و هر جا تو زندگی کم آوردند، او یاریشان میکند.
انسانها در مواجهه با مشکلات دو دستهاند؛ دستهای که بنده خدا نیستند و به حال خود رها شدهاند تا با عقل و ذوق خود راهی پیدا کنند که خدا آنها را پشتیبانی نمیکند. اما دسته دوم عبد و مطیع فرمان خدا هستند. آنها در همه مسائل زندگی، پشتوانهای مهم به نام خدای متعال با همه کمال و علم و قدرتش دارند. هر جا علم یا قدرتشان کم باشد، خدا کمک میکند. خدا با آدمهای متقی هست و نمیگذارد در بنبستها بمانند. خدا وعده تضمینی داده است که: «من یتق الله یجعل له مخرجاً»؛ اگر به درِ بسته یا بنبست بخورند، برایشان راه خروج باز میکند و مشکل لاینحل در زندگیشان نمیگذارد.
تقوا یعنی این که انسان خودش را محافظت و مراقبت بکند تا مبادا تیر گناه به او اصابت کند. گناه مثل تیر تند و تیز یا شمشیر بران است و ضربهای عمیق و کاری بر ایمان انسان وارد میکند. تقوا سپری است که در میدان جنگ به دست میگرفتند تا تیر دشمن به آنها اصابت نکند؛ تقوا جلیقه ضد گلوله و سپر محافظ انسان است. باید سپری برای خودتان قرار بدهید تا تیر معصیت خدا به شما اصابت نکند. اگر به شما بخورد، کاری است و از پا در میآورد. اگر به عمق حرفی که به ما یاد دادند تأمل میکردیم، خیلی از این گناهها را نمیکردیم و اجازه نمیدادیم به این راحتی مرتکب گناه بشویم.
آسیب گناه سنگین است؛ انسانها این آسیب را در زندگی تجربه میکنند ولی فهم این که چقدر به آنها آسیب زده و این که بعضی از گرفتاریهای زندگی به خاطر همان گناهان است را همه ندارند. مردم با مشکلاتی در زندگی مواجه هستند اما ریشه مشکل را نمیدانند کجاست. وقتی ریشه خیلی از مشکلات با دید الهی بررسی بشود، به این میرسد که جایی انسان حرف خدا را زیر پا گذاشته است. بهترین عمل در ماه رمضان همین «ورع» یعنی دوری از گناه است. عنایت بر این است که آدم خیلی دقت کند و حواسش باشد تا در حالت غفلت، یه وقت مرتکب گناه نشود و گرفتارش نگردد.
اجتهاد یعنی تلاش و کوشش انسان در انجام عبادات و کارهایی که خدای متعال به عنوان یک امر مطلوب، مستحب یا مکارم اخلاق تعیین کرده است. سفره کارهای خوب و اعمال صالح خیلی وسیع است. خدای متعال سفره پر نعمتی پیش روی ما پهن کرده و کارهای مفید فراوانی در آن قرار داده است. درجات این اعمال مختلف است؛ بعضی خیلی فایدهشان بیشتر است، دونه درشتترند و فضیلتشان بالاتر است. لازم و واجب نشدهاند چون درجهشان به حد واجبات نرسیده، اما گاهی برخی از این مستحبات اینقدر در رشد ایمان انسان اثر دارند که کمتر واجبی اینطور است و جهش بزرگی به انسان میدهند.
وقتی میگوییم عمل صالح و عبادت، فقط ذهنها نباید به سمت نماز برود. یکی از عبادات بزرگ، خدمت به خلق الله هست؛ با مال، زبان یا بدن. اگر کسی از اقوام یا دوستان گرفتاری مالی دارد، انسان برود راهی پیدا کند، پولی یا قرضی به او بدهد و حلش کند. اما همه گرفتاریها مالی نیست؛ گاهی گرفتاری روحی است و آدم میتواند با احوالپرسی، سر زدن و سراغ گرفتن، با چهار کلمه مفید و بر اساس «تواصوا بالحق و تواصوا بالصبر» به طرف مقابل آرامش بدهد. اگر کار بدنی هم کمک میخواهد، برود انجام بدهد. اینها از عبادات درجه یک اسلام و در رشد ایمان بسیار مؤثر است.
این فرصت ماه مبارک رمضان، خدای متعال خیلی برکات معنوی در دلش قرار داده است؛ یکی از آن برکتها همین است که آدمها سحر بیدار میشوند. آنهایی که همت داشته باشند، نماز شبی و دعایی میخوانند و نماز صبح را اول وقت بجا میآورند. یه عبادت بزرگی مثل نماز شب، اینقدر خدای متعال راه برای جبرانش گذاشته که هیچ عذری برای کسی باقی نگذاشته است. اگر نمیتوانی بیدار شوی، قبل از خواب بخوان؛ اگر نشد، قضا کن؛ ایستاده نمیتوانی، نشسته بخوان؛ بدون سوره بخوان. خدا اینقدر آن را راحت کرده و عذری نگذاشته تا محروم و از آثار بزرگ آن بینصیب نشویم.
امام صادق (ع) فرمودند: «واعلم أنه لا ینفع إجتهاد لا ورع فیه»؛ بدان که تلاش و کوشش در مستحبات و عبادات، اگر ورع و ترک گناه کنارش نباشد، نفعی به حالت ندارد. اگر کنار نماز شب و خدمت به مردم گناه آمد، آن آثار بزرگی که خدا برای کار خیر گذاشته بود عایدت نمیشود. گناه مانند آن است که کیسهای را از کار خیر پر کنی، اما آن را سوراخ کرده باشی؛ گناه سوراخی است که همه محتویات کیسه اعمال را خالی میکند. باید مراقبت بکنیم تا شیطان در حال غفلت جیب ما را نزند؛ او جیببر قهاری است و خوب بلد است کجا جیب ما را بزند.
زیربنای همه چیز گوش به حرف خدا دادن است؛ هم واجبات که مبنا هستند و هم مستحبات که آثار بزرگی دارند. واجبات پایه یک ساختمان است؛ اگر فقط پیریزی بکنند، فایدهای برای زندگی ندارد، اما پیریزی هم باید باشد. آن چیزی که برای زندگی مفید میشود، همان ساختی است که روی این پایه استوار میشود؛ اما همین ساخت نیاز به پایه دارد و پایه هم بیساخت ثمر ندارد. تقوا مثل این پایه است. هر کس تقوا داشته باشد، بهشتش تضمینی است، اما باید بلافاصله وارد قدم بعدی شد تا ایمان رشد کند؛ چون اگر ایمان رشد نکند، متوقف نمیماند، برمیگردد عقب و ضعیف میشود.
1️⃣ اهمیت بیبدیل ماه مبارک رمضان
◽️ برتری روزها و شبهای ماه رمضان از منظر خدای متعال
◽️ لزوم دریافت دستورالعملهای معنوی از وحی و کلام اهلبیت (ع)
2️⃣ بالاترین عمل در ماه خدا
◽️ ترک گناهان و محرمات الهی به عنوان برترین مأموریت
◽️ تمسک به کتاب خدا و عترت به عنوان تنها راه نجات از ضلالت
3️⃣ تقوا؛ دژ محکم و پشتوانه تضمینی زندگی
◽️ قرار گرفتن در تحت حمایت خاص و همراهی همیشگی خداوند
◽️ گشایش بنبستها و روزی بیگمان بر اساس وعده «مَن یَتَّقِ الله»
4️⃣ حقیقت تقوا و ورع در سیره معصومین (ع)
◽️ تقوا به مثابه سپر و جلیقه ضد گلوله در برابر تیرهای گناه
◽️ دوری از غفلت و ریشهیابی مشکلات زندگی در نافرمانی خدا
5️⃣ مفهوم اجتهاد و تلاش در طاعات
◽️ همت در انجام مستحبات و چیدن دونهدرشتها از سفره اعمال صالح
◽️ خدمت به خلق از طریق گرهگشاییهای مالی و آرامشبخشی زبانی
6️⃣ فرصت سحرخیزی و پاداش عظیم نماز شب
◽️ بهرهمندی از برکات معنوی سحر و نماز اول وقت در ماه رمضان
◽️ آسانسازی و راههای متعدد جبران نماز شب برای پیشگیری از محرومیت
7️⃣ سقوط عبادات و نابودی ایمان با گناه
◽️ بیاثر شدن اجتهاد و تلاشهای عبادی در صورت عدم رعایت ورع
◽️ گناه به مثابه سوراخ شدن کیسه اعمال صالح و کمین شیطان در حال غفلت
💻 رسم بندگی
🌐 نشر بیانات استاد محمدی
🔗 وبسایت: ostadmohammadi.ir
💠 پرسش و پاسخ دینی
🔹 بیان دیدگاههای اسلام در موضوعات:
موضوع: صوت کامل سخنرانی
