بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین و الصلاة و السلام علی سیدنا و نبینا و حبیب قلوبنا ابوالقاسم محمد و علی اهل بیته الطیبین الطاهرین المعصومین، سیما بقیة الله فی الارضین و لعنة الله علی اعدائهم اجمعین من الان الی قیام یوم الدین.

اهمیت نیت و قصد در انجام اعمال انسان

صحبت درباره دعای شریف مکارم‌الاخلاق بود. در قسمت‌های ابتدایی این دعای شریف، امام سجاد (علیه‌الصلاةوالسلام) به چهار مطلب مهم اشاره کردند و به ما هشدار و توجه دادند؛ اینکه در این چهار جهت و چهار زمینه، نباید به اونی که داریم و در این مقداری که هستیم، بسنده کنیم.

فقره سوم و چهارم این دعا، مربوط به نیت و عمل بود. نیت و عمل ارتباط مستقیم با هم دارند؛ نیت همان قصد است. هر انسان عاقلی هر کاری انجام می‌دهد، قصدی دارد و بدون قصد کاری را انجام نمی‌دهد؛ حتی کار بیهوده، حتی کار بی‌فایده. هر کاری را که انسان انجام می‌دهد، قصدی و نیتی از انجامش دارد. آن چیزی که اینجا یاد می‌دهند این هست که نیت من و قصد من در انجام اعمال، نیتِ بهتر باشد و به تبعش، عمل هم بهترین عمل باشد.

تفاوت رتبه‌ها و درجات علمی و معنوی انسان‌ها

در اینجا چند مسئله قبلاً اشاره شد. یک نکته‌ای که باید اینجا توجه داشت این است که بهترین نیت و بهترین عمل برای همه انسان‌ها یک چیز نیست، بلکه متفاوت است. بستگی دارد به آن انسان و آن آدم که در چه موقعیتی هست و در چه مرتبه‌ای از ایمان و عمل صالح قرار دارد؛ برای همه افراد، بهترین نیت و بهترین عمل یک چیز نیست و تفاوت دارد.

حالا برای اینکه این مثال یک مقدار واضح بشود، مثال می‌زنیم به همین دروسی که بچه‌ها، نوجوون‌ها و جوون‌ها در مراکز علمی دارند. در مراکز علمی، دانش‌آموزان، دانشجویان و متعلمین را رتبه‌بندی، پایه‌بندی و درجه‌بندی می‌کنند؛ پایه اول، دوم، سوم تا آخر. این یک چیز معمول است؛ چون بچه‌ها، دانش‌آموزان، نوجوون‌ها، جوون‌ها و به طور کلی متعلمین و شاگردها، همه در یک رتبه قرار ندارند. استعدادشان، توانشان، ظرفیتشان، قوه فهم و درکشان و قوه عملشان متفاوت است و همه یک‌طور نیستند.

بچه کلاس اول دبستان یک ظرفیت‌هایی دارد، یک توانی دارد، قدرتی دارد که این در یک حد خاصِ خودش و پایین است. بچه کلاس دوم بالاتر می‌آید، بچه کلاس سوم بالاتر، تا بیاید به درجات بالاترِ علمی برسد. این‌ها هر کدام در یک پایه‌ای هستند، در یک رتبه‌ای هستند، در یک کلاسی هستند و از حیث بالاترین درجه، رتبه و نمره با هم تفاوت دارند. برای هر کدام از این بچه‌ها درس‌هایی قرار داده می‌شود. این دروسی که هست، مثلاً من‌باب مثال درس ریاضی می‌گذارند، درس فارسی می‌گذارند.

بچه کلاس اول، بهترین رتبه و بهترین نمره و آن نقطه نهایی که مد نظر دارد تا در ریاضی به آن برسد، نقطه خاصی است؛ غیر از آن چیزی است که بچه کلاس دوم دارد، دانش‌آموز کلاس دوم دارد. آن هم همین‌طور تا بالاتر. بالاترین نقطه، مرحله و نمره در یک علمی، برای هر کدام از این دانش‌آموزان و برای هر کدام از این کسانی که در هر رتبه و پایه علمی هستند، متفاوت است. بچه کلاس اولی، بهترین و بالاترین نقطه‌ای که می‌تواند در ریاضی مثلاً به آن برسد این است که مقداری با اعداد آشنا شده باشد، اعداد را بلد باشد، بخواند و بنویسد؛ شاید تا همین حد، یا نهایتاً یک جمع ابتدایی هم بتواند انجام بدهد. این بالاترین نقطه برای بچه کلاس اول است. از بچه کلاس اول هیچ‌کسی انتظار ندارد به آن بالاترین نقطه‌ای که بچه کلاس دوم و سوم و بالاتر دارند، برسد؛ این نیست. بالاترین نقطه‌اش در حد خودش است. بقیه هم همین‌طور تا برود در رتبه‌های بالاتر علمی.

تعیین بهترین نیت و عمل بر اساس موقعیت ایمان

در مسائل معنوی هم همین‌طور است؛ در مسائل معنوی هم یک نقطه برای همه، بالاترین نقطه حساب نمی‌شود. این نقاط در طول هم هستند، اما بسته به درجه و موقعیت هر انسانی تفاوت دارد. آن‌هایی که ابتدای راه هستند، برایشان بالاترین نیت، بهترین نیت و بهترین عمل یک چیز است، غیر از آن کسی که در رتبه بالاتری از ایمان و عمل صالح قرار دارد؛ این‌ها با هم متفاوت است. اینکه می‌فرمایند ما را به بالاترین، به احسنِ نیت برسان، به احسنِ عمل برسان، این احسن‌ها در طول هم برای انسان‌ها متفاوت است تا برسد به آن نقطه نهایی. اما برای هر انسانی بسته به موقعیتش تفاوت دارد. چطور؟

عده زیادی از انسان‌ها، نسبت به ایمان و عمل صالح، وقتی آن‌ها را می‌سنجیم، می‌بینیم در این دوتا مشکل دارند، ایراد دارند، اشکال دارند و با هم متفاوتند. عمل صالحشان کم و زیاد دارد؛ گاهی عمل صالح انجام می‌دهند، گاهی کار خیر انجام می‌دهند، عبادت انجام می‌دهند و گاهی هم گناه می‌کنند، معصیت دارند؛ واجبات الهی را بعضی‌وقت‌ها ترک می‌کنند، گناهان و محرمات الهی را بعضی‌وقت‌ها مرتکب می‌شوند. این در این موقعیت قرار دارد؛ به هر حال یک انسانی است که هنوز تقوا و عمل صالح را نتوانسته به طور کامل پیاده بکند. این برایش مثل همان دانش‌آموز کلاس اول می‌ماند مثلاً. این نقطه نهایی و بالاترین نمره و بالاترین نیت و بالاترین عملی که بشود برایش فعلاً در نظر گرفت، این است که خودش را برساند به نقطه‌ای که نیتش این باشد که هیچ گناهی انجام ندهد و هیچ واجبی را ترک نکند. به تبعش، بهترین عمل هم برایش این می‌شود که هیچ گناهی را انجام ندهد و هیچ واجبی را ترک نکند؛ این می‌شود احسن‌العمل و احسن‌النیة برای یک چنین فردی. این بستگی به افراد دارد و متفاوت است؛ همه یک‌طور نیستند.

از خود ما هم که بپرسند، اصلاً از ما بپرسند الان یک انسان کافری مواجه شده با شما، این انسان کافر بهترین کار برایش چیست؟ ما هیچ‌کداممان نمی‌آییم بهش بگوییم بهترین کار برای این انسان کافر این است که نماز شب بخواند! هیچ عاقلی این حرف را نمی‌زند. بهترین کار برای این انسان کافر، این است که فعلاً از کفر بتواند دربیاید، به لباس ایمان ملبس بشود، مسلمون بشود، مؤمن بشود. هیچ‌کسی برای این بهترین کار را نمی‌گوید الان این کافر بهترین کار برایش این است که نماز شب بخواند؛ هیچ‌کس این را نمی‌گوید. بگوید روزه مستحبی بگیرد؛ هیچ‌کس این را نمی‌گوید. همه می‌گویند بهترین کار برای این کافر این است که از کفرش دربیاید و به ایمان برسد، حالا مسلمون بشود.

یا یک انسانی خیلی غرق در گناه است، خیلی غرق در معصیت است، این دیگر هر گناهی که بگوییم انجام داده یا می‌دهد؛ این برایش بهترین نقطه متفاوت است از کسی که یک مقداری در این جهت اوضاعش بهتر است. بهترین عمل برای این‌ها متفاوت است. همه یک‌طور نیستند؛ چون کلاس همه یک‌طور نیست، کلاس انسان‌ها متفاوت است.

تصمیم بر ترک معصیت؛ بالاترین نیت برای اکثریت

لذا احسن‌النیة و احسن‌العمل که امام سجاد (علیه‌الصلاةوالسلام) می‌فرمایند، بستگی به انسان‌ها دارد و متفاوت است. چون اکثر انسان‌ها بنا به تصریح قرآن کریم و بنا به بیان امیرالمؤمنین، این هست که متأسفانه اکثریت، تقوا را آن‌طور که باید مراعات نمی‌کنند؛ برای این اکثریت، مهم‌ترین کار، مهم‌ترین قصد و نیت و مهم‌ترین تصمیمی که می‌توانند بگیرند این است که تصمیم بگیرند هیچ‌وقت از حالا به بعد هیچ گناهی را انجام ندهند؛ این می‌شود برای این‌ها بهترین نیت. به تبعش، بهترین عمل هم برایش همین است که بتواند همه اعمالش را خالص بکند، از گناه و از عمل غیرصالح خالص بکند؛ این برای این فرد، بهترین قصد و نیت، بهترین تصمیم و بهترین عمل صالح است. این را باید توجه داشته باشیم که متفاوت است.

لذا ما وقتی مواجه می‌شویم با انسان‌ها، با کسانی که با آن‌ها به نحوی روبرو می‌شویم و می‌خواهیم مسائل دینی و مسائل شرعی و هدایتی را به آن‌ها یاد بدهیم، با همه نمی‌توانیم یک‌طور برخورد کنیم. این‌ها همه را باید بکشانیم به سمتی که بهترین کار را انجام بدهند، اما این بهترین کار برای این آقا غیر از این آقاست، بهترین کار برای این آقا غیر از این آقاست. چی تعیین می‌کند؟ میزان عمل صالحش، میزان ایمانش. ایمان آدم‌ها متفاوت است؛ چون ایمانشان متفاوت است، بهترین نیت و بهترین عمل هم برایشان متفاوت است و یکی نیست. ما باید چکار بکنیم؟ از این بیان امام سجاد (علیه‌السلام) چی می‌فهمیم؟ این را می‌فهمیم که من را خدایا کمکم کن، یاری کن تا برسم به بهترین نیت، بهترین قصد و بهترین عمل. این نسبت به من چی می‌شود؟ «وَ انتَهِ بِنِیَّتِی» نیت من را به بهترین نیت برسان، عمل من را به بهترین عمل برسان. این بهترین نیت و بهترین عمل، تعیینش با چیست؟ با ایمان من است، با مقدار عمل صالح من است؛ متفاوت است.

لزوم مراعات ظرفیت مخاطب در تبلیغ دین

از این فرد هیچ‌کسی رتبه بالاتر را نمی‌خواهد و نباید بخواهد. در روایت هست امام (علیه‌السلام) فرمود آن که ایمانش بالاتر است، از آن کسی که ایمانش پایین‌تر است، آن چیزهایی را که متناسب با کلاس بالاترِ خودش هست نخواهد، بار نکند بر آن کسی که پایین‌تر است؛ از بینش می‌برد، می‌شکندش.

لذا کسانی که در تبلیغ دین حکمت دارند و به این مسائلِ از دین آگاهند، متناسب با ظرفیت مخاطب حرف می‌زنند. ظرفیت مخاطبین یکی نیست، متفاوت است. این آقا برایش بهترین کار چیست؟ فرق می‌کند. این آقا برایش بهترین کار چیست؟ فرق می‌کند. لذا در روایات می‌بینیم گاهی فردی می‌آید سراغ پیغمبر اکرم، می‌آید سراغ یکی از حضرات معصومین (علیهم‌الصلاةوالسلام)، می‌گوید من چکار بکنم؟ یا بهترین کار برای من چیست؟ امام (علیه‌السلام) یک کاری را بهش می‌فرمایند. یک فرد دیگری می‌آید، یک کار دیگری را بهش می‌فرمایند. فرد سومی می‌آید، یک کار دیگری را بهش می‌فرمایند؛ این‌ها با هم متفاوتند. احسن‌العمل، بهترین عمل برای انسان‌ها یکی نیست، متفاوت است.

آن که ایمانش ضعیف است، دچار گناه است، هنوز نتوانسته گناه‌هایش را درست بکند، این را من نمی‌توانم الان ازش بخواهم شما مواظبت کن نماز شبت ترک نشود، شما مواظبت بکن بر بعضی کارهای بالاتر؛ این نمی‌شود، این نمی‌تواند. من نمی‌توانم از این بخواهم شما مواظبت کن اخلاص را در صد در صد اعمالت پیاده کن؛ نمی‌تواند. شما مواظبت بکن فلان کار را، راضی باش در همه چیز به رضای الهی؛ نمی‌تواند، ایمانش ضعیف است، کشش ندارد ایمانش به حدی که بتواند این چیزهایی را که من ازش بخواهم، او بتواند عمل بکند.

تقوا؛ بهترین سفارش بندگان به یکدیگر

لذا ما باید همیشه هم نسبت به خودمان توجه کنیم، هم نسبت به مخاطبینمان که این بهترین کار و بهترین تصمیمی که می‌تواند داشته باشد، چی هست؟ متفاوت است، برای همه یک‌طور نیست. اما، اما چون اکثریت مخاطبین ما، اکثریت مردم، اکثریت انسان‌ها مشکلشان در میزان تقیدشان است نسبت به واجبات و محرمات، این را می‌توانیم از همه بخواهیم، از خودمان هم بخواهیم که بهترین عمل برای ماها همین رعایت تقواست.

لذا امیرالمؤمنین (علیه‌الصلاةوالسلام) فرمودند: «اوصیکم بتقوی الله» من شما را سفارش می‌کنم تقوا را مراعات بکنید، بعد در ادامه می‌فرمایند: «فانها خیر ما تواصی العباد به» بهترین چیزی که بنده‌های خدا می‌توانند همدیگر را سفارش کنند به آن چیز، تقواست. بهترین چیز آن است. شما اگر یک رفیقی داری، یک کسی داری و خودت و هر کسی دیگری، می‌خواهی بهش سفارشی داشته باشی، نصیحتی داشته باشی، بهترین چیزی که بنده‌های خدا می‌توانند همدیگر را به آن سفارش کنند تقواست. «فانها خیر ما تواصی العباد به» تقوا بهترین چیزی است که بنده‌ها می‌توانند همدیگر را به آن سفارش کنند. چرا؟ چون این عباد، این بنده‌ها اکثریت‌شان مهم‌ترین مشکلشان همین تقواست، همین مسئله است. این هنوز زبانش کنترل کافی ندارد، این هنوز چشمش کنترل کافی ندارد، رفتارش را هنوز نتوانسته درست کنترل بکند، من چی بالاتر از این ازش بخواهم؟ چی مهم‌تر از این هست که بهش یاد بدهم؟ همین است، از این مهم‌تر نیست.

لذاست که می‌بینیم در قرآن کریم بهترین و مهم‌ترین سفارشی که انبیا به مردم داشتند، همین کلمه بود: «اتقوا الله» یا «اعبدوا الله»؛ این را داشتند به مردم. چرا؟ چون نوع مردم مهم‌ترین مشکلشان در همین مسئله است، همین نقطه است، همین مسئله اصلی‌شان همین‌جاست. ما این را رها می‌کنیم، می‌بریم بالاتر، کلاس را می‌بریم بالا. از متعلم، از شاگردی که هنوز کلاس اول را نتوانسته پاس کند، نتوانسته پشت سر بگذارد، آن چیزهایی را که کلاس پنجمی دارد و می‌تواند داشته باشد ما ازش می‌خواهیم؛ خب نمی‌تواند، ظرفیت ندارد. لذا فرق می‌کند در انسان‌ها بهترین عمل.

نوع انسان‌ها، اکثر انسان‌ها اگر حساب بکنیم بهترین عمل را و بهترین چیزی که می‌تواند به دردشان بخورد و خودمان را، همین است. اگر این را درست کردی، آن وقت قطعاً می‌رسد بهمان از جاهایی که بهترین عمل در کلاس دوم چیست، در کلاس سوم چیست، در کلاس چهارم چیست، آن را انجام بدهد. اما تا وقتی که این را نتوانستیم، کلاس اول را پشت سر بگذاریم، همه‌اش تجدید شدیم، مردود شدیم، بهمان کلاس دوم اجازه نمی‌دهند وارد بشویم.

ترک معصیت؛ بالاترین ذکر و عمل در کلام بزرگان

لذا علمای ربانی، بزرگان اخلاق ما وقتی شما مواجهید باهاشون، وقتی مطالبشان را ما می‌بینیم، حرف‌هایشان را می‌شنویم، کتاب‌هایشان را می‌خوانیم، این‌ها بیشترین و عمده حرفی که دارند در این مسئله است. از کلاس اینجا خیلی بالا نمی‌روند، با اینکه این کلاس اول است برای آن‌ها. تا دانشگاه و تا رتبه‌های بالاتر و فوق‌تخصص خیلی راه هست و خیلی درجه هست، اما همه‌اش در کلاس اول دارند حرف می‌زنند. چرا؟ چون متأسفانه اکثر انسان‌ها، آن‌طور که امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) فرمود اکثر انسان‌ها در طول تاریخ تقوا را زیر پا گذاشتند. وقتی تقوا زیر پا می‌رود، آن وقت انتظار نداشته باشیم به ما کلاس دوم هم یاد بدهند، کلاس سوم هم یاد بدهند؛ یاد نمی‌دهند.

بزرگان ما، لذا هر چی ازشان می‌پرسند بهترین کار برای ما چیست، می‌فرمودند بالاترین عمل، بالاترین ذکر، ترک معصیت است، ترک گناه؛ گناه نکن اصلاً. بعضی‌ها اصرار می‌کردند، فشار می‌آوردند، درخواست زیاد می‌کردند که آقا یک چیز دیگر بفرمایید؛ چیز دیگر نمی‌گفتند. این که هنوز کلاس اول را مردود هست، نتوانسته پشت سر بگذارد، من از کلاس دوم برایش چی بگویم؟ هر عاقلی ظرفیت این را وقتی نگاه می‌کند، می‌بیند این هنوز نتوانسته کلاس اول را، همین ابتدایی‌ترین مسائل کلاس اول را پشت سر بگذارد، از امتحانش خوب بیرون بیاید، من چی از کلاس دوم برایش بگویم؛ نمی‌گویند.

لذا بزرگان ما، مثل مرحوم آیت‌الله‌العظمی بهجت، این‌ها وقتی نگاه می‌کنید می‌بینید بیشترین حرفی که دارند و بالاترین امر و بالاترین عمل و بالاترین ذکر، این‌ها همه را می‌برند تحت شعاع ترک معصیت در اعتقادات و در عملیات؛ این، این احسنِ عمل هست، گناه نکنید؛ خیلی مهم است، خیلی مرد می‌خواهد. از این بالاتر نداریم. «جعلها منتهی رضاه» خدا تقوا را منتهای درجه رضایتش قرار داده. کسی بتواند همه ایام روز، هفته و ماه و سال طی می‌شود، گناه نکند، همین؛ بقیه‌اش آزاد، بقیه‌اش آزاد. گناه نکن، می‌رسد به گناه، مردِ این میدونه که به هیچ وجه زیر بار گناه و معصیت نمی‌رود، واجبی را ترک نمی‌کند.

مفهوم اهم و مهم در مسیر بندگی

در اهم‌ّ و مهم که جلسه قبل عرض شد، ملاکش همین هست. می‌تواند اهم را تشخیص بدهد، اهم با چی تشخیص داده می‌شود؟ با همین دستورات خدا، با همین واجبات و محرمات که آدم مهم را که کار خوبی هم هست، بتواند ترک کند به خاطر اهم که مبادا گناه بیفتد. ممکنه چه بسا کسی مجبور بشود یک کار مهمی را مثل درسش حتی، موقت تعطیل کند؛ چرا؟ چون ازدواج بهش واجب شده، باید برود ازدواج کند؛ موقت درس را ترک می‌کند، ممکنه. یک جاهایی بین دو راهی قرار می‌گیرد، ممکنه. این دو راهی‌ها بتواند آن کار مهم‌تر را انجام بدهد، آن مهم است.

مقام معظم رهبری، دیگر این خاطره، این حرفشان واضحه زیاد گفته شده. اهم‌ّ و مهمی که پیش آمد برای ایشان چی بود؟ درس خواندن ایشان در قم، مرکز علم، با رها کردن مرکز و رفتن مشهد خدمت به پدرشان؛ اهم‌ّ و مهم. مهمه خیلی دلنشین‌تر است، آن درس و آدم بنشیند در قم درسش را راحت بخواند گوشه حجره، پیش استادهای بزرگ؛ این که خیلی دلنشین است، خیلی باب طبع انسان است، دلپذیر است برای انسان. آن اهم معمولاً تلخ است، معمولاً دشوار است، معمولاً کسی زیر بارش نمی‌رود. اینجا بتواند انسان آن اهم را بگیرد، پا بگذارد روی نفسش و هوای نفسش و آن اهم را بتواند تشخیص بدهد، عمل کند.

و چی می‌خواهد؟ تقوا؛ تقوا می‌خواهد. تقواست که انسان را تقویت می‌کند، تجهیز می‌کند که در این دو راهی‌ها بتواند به راحتی اهم را تشخیص بدهد، برود جلو و الا تقوا نباشد در دو راهی، یا اهم را تشخیص نمی‌دهد، یا اگر تشخیص هم داد نمی‌رود سراغش؛ همینی که دلش می‌خواهد را می‌رود انجام می‌دهد.

لذا فرق ما با آن‌هایی که از ما بهترونند و از ما جلو زدند و رفتند جلو در ایمان، در عمل صالح، یکی‌اش و عمده‌ترینش همین هست؛ این‌ها در دو راهیِ گناه و اطاعت، اطاعت خدا را ترجیح دادند. در دو راهیِ اهم‌ّ و مهم، اهم را ترجیح دادند و تشخیص دادند، رفتند جلو؛ این متفاوت است برای ما.

وظیفه ما در تعیین احسن العمل متناسب با جایگاه خود

پس ما باید نگاه کنیم به وضعیتمون. اگر کسی هستیم که خداای‌نکرده مرتکب گناه کبیره هستیم، واجبات الهی را گاهی بعضی‌اش را ترک می‌کنیم، احسن‌العمل برای من، ترک معصیت است و لا غیر. برای کلاس من و رتبه من، باید همه همتم را بگذارم روی این. احسن‌النیة، بهترین نیت، بهترین تصمیم، بهترین تصمیم چیست؟ تصمیم بر ترک معصیت است، از این بهتر نداریم؛ این می‌شود مال اینجا. لذا اگر از ایناییم، این را باید توجه کنیم. ذهن و فکرمان را با چیزهای دیگر شلوغ نکنیم. الان از من نخواسته‌اند من صددرصد کارها و اعمال و مباحات و همه چیزم را با اخلاص کامل انجام بدهم، نمی‌توانم. وقتی ایمانم ضعیف است، برای خدا تره خرد نمی‌کنم، نمی‌دهم کارهایم را به خدا؛ این و آن را، زید و عمرو را، بالاتر و مهم‌ترین از خدا می‌دانم؛ به آن‌ها بیشتر ازشان احساس می‌کنم کار می‌آید، به آن‌ها بیشتر می‌دهم تا بخواهم بدهم به خدا. لذا معطل نکنیم خودمان را.

تا این ترک معصیت را، تا این گناه نکردن را، تا این گوش‌به‌حرفِ خدا دادن را خوب در خودمان پیاده نکنیم، نوبت به کلاس بعدی نمی‌رسد. اینجا مهم‌ترین عمل و بهترین تصمیم، تصمیم بر ترک معصیت و گناه نکردن است و تقوا را مراعات کردن و بعدش هم ادامه دادن تقواست. ان‌شاءالله خدای متعال توفیق مرحمت کند هر جایی هستیم، هر کسی هستیم، در هر موقعیت و رتبه‌ای هستیم، بفهمیم و بدانیم که بهترین کار و بهترین تصمیم برای من چیست، آن را انجام بدهیم؛ نرویم این طرف و آن طرف، آن را موفق بشویم ان‌شاءالله انجام بدهیم.

نثار ارواح طیبه خاتم انبیا و حضرات معصومین (علیهم‌السلام)، ارواح طیبه علمای ربانی، ارواح طیبه شهدا، روح حضرت امام سه صلوات بفرستید. [صداى صلوات حاضرين]

اللهم صل علی محمد و آل محمد و عجل فرجهم.

۱. نیت و عمل؛ ارکان جدایی‌ناپذیر بندگی

فقره سوم و چهارم دعای مکارم‌الاخلاق مربوط به نیت و عمل است. نیت و عمل ارتباط مستقیم با هم دارند؛ نیت همان قصد است. هر انسان عاقلی هر کاری انجام می‌دهد، قصدی دارد و بدون قصد کاری را انجام نمی‌دهد؛ حتی کار بیهوده، حتی کار بی‌فایده. هر کاری را که انسان انجام می‌دهد، قصدی و نیتی از انجامش دارد. آن چیزی که اینجا یاد می‌دهند این هست که نیت من و قصد من در انجام اعمال، نیتِ بهتر باشد و به تبعش، عمل هم بهترین عمل باشد.

۲. تفاوت در ظرفیت‌ها؛ معیار سنجش اعمال معنوی

بهترین نیت و بهترین عمل برای همه انسان‌ها یک چیز نیست، بلکه متفاوت است. بستگی دارد به آن انسان و آن آدم که در چه موقعیتی هست و در چه مرتبه‌ای از ایمان و عمل صالح قرار دارد؛ برای همه افراد، بهترین نیت و بهترین عمل یک چیز نیست و تفاوت دارد. در مراکز علمی، متعلمین را رتبه‌بندی و درجه‌بندی می‌کنند؛ پایه اول، دوم، سوم تا آخر. این یک چیز معمول است؛ چون شاگردها همه در یک رتبه قرار ندارند. استعدادشان، توانشان، ظرفیتشان، قوه فهم و درکشان و قوه عملشان متفاوت است و همه یک‌طور نیستند.

۳. تکالیف معنوی متناسب با مرتبه ایمان انسان‌ها

در مسائل معنوی یک نقطه برای همه، بالاترین نقطه حساب نمی‌شود. این نقاط در طول هم هستند، اما بسته به درجه و موقعیت هر انسانی تفاوت دارد. آن‌هایی که ابتدای راه هستند، برایشان بالاترین نیت، بهترین نیت و بهترین عمل یک چیز است، غیر از آن کسی که در رتبه بالاتری از ایمان قرار دارد. این احسن‌ها در طول هم برای انسان‌ها متفاوت است تا برسد به آن نقطه نهایی. عمل صالح انسان‌ها کم و زیاد دارد؛ گاهی عمل صالح انجام می‌دهند، گاهی کار خیر و عبادت، و گاهی هم گناه می‌کنند و معصیت دارند.

۴. بالاترین نیت و عمل برای اکثریت؛ عزم بر ترک گناه

اکثر انسان‌ها بنا به تصریح قرآن کریم و بنا به بیان امیرالمؤمنین، تقوا را آن‌طور که باید مراعات نمی‌کنند؛ برای این اکثریت، مهم‌ترین کار، مهم‌ترین قصد و نیت و مهم‌ترین تصمیمی که می‌توانند بگیرند این است که تصمیم بگیرند هیچ‌وقت از حالا به بعد هیچ گناهی را انجام ندهند؛ این می‌شود برای این‌ها بهترین نیت. به تبعش، بهترین عمل هم برایش همین است که بتواند همه اعمالش را خالص بکند، از گناه و از عمل غیرصالح خالص بکند؛ این برای این فرد، بهترین قصد و نیت، بهترین تصمیم و بهترین عمل صالح است.

۵. ضرورت شناخت رتبه معنوی در مسیر بندگی

وقتی مواجه می‌شویم با انسان‌ها و می‌خواهیم مسائل دینی و شرعی را به آن‌ها یاد بدهیم، با همه نمی‌توانیم یک‌طور برخورد کنیم. این‌ها همه را باید بکشانیم به سمتی که بهترین کار را انجام بدهند، اما این بهترین کار برای هر فرد متفاوت است. میزان عمل صالح و میزان ایمان آدم‌ها تفاوت دارد؛ چون ایمانشان متفاوت است، بهترین نیت و بهترین عمل هم برایشان متفاوت است و یکی نیست. از این بیان امام سجاد (علیه‌السلام) می‌فهمیم که: نیت من را به بهترین نیت برسان و عمل من را به بهترین عمل برسان. تعیین این با ایمان و مقدار عمل صالح من است.

۶. لزوم مراعات ظرفیت افراد در مسیر تربیت دینی

امام (علیه‌السلام) فرمود آن که ایمانش بالاتر است، از آن کسی که ایمانش پایین‌تر است، آن چیزهایی را که متناسب با کلاس بالاترِ خودش هست نخواهد، بار نکند بر آن کسی که پایین‌تر است؛ از بینش می‌برد، می‌شکندش. لذا کسانی که در تبلیغ دین حکمت دارند و از دین آگاهند، متناسب با ظرفیت مخاطب حرف می‌زنند. آن که ایمانش ضعیف و دچار گناه است، من نمی‌توانم الان ازش بخواهم نماز شبت ترک نشود، یا اخلاص را در صد در صد اعمالت پیاده کن؛ نمی‌تواند. ایمانش ضعیف است و کشش ندارد به حدی که بتواند عمل بکند.

۷. تقوا؛ والاترین سفارش در کلام امیرالمؤمنین (ع)

چون اکثریت مردم مشکلشان در میزان تقیدشان نسبت به واجبات و محرمات است، بهترین عمل برای ماها همین رعایت تقواست. لذا امیرالمؤمنین (علیه‌الصلاةوالسلام) فرمودند: «اوصیکم بتقوی الله»؛ یعنی شما را سفارش می‌کنم تقوا را مراعات بکنید. بعد در ادامه می‌فرمایند: «فانها خیر ما تواصی العباد به»؛ بهترین چیزی که بنده‌های خدا می‌توانند همدیگر را سفارش کنند به آن چیز، تقواست. بهترین چیز آن است. شما اگر می‌خواهی به کسی سفارشی داشته باشی، نصیحتی داشته باشی، بهترین چیزی که بنده‌های خدا می‌توانند همدیگر را به آن سفارش کنند تقواست.

۸. ترک معصیت؛ پیش‌نیاز ورود به کلاس بالاتر معنوی

علمای ربانی و بزرگان اخلاق ما، بیشترین و عمده حرفی که دارند در این مسئله [تقوا] است. از کلاس اینجا خیلی بالا نمی‌روند و همه‌اش در کلاس اول دارند حرف می‌زند؛ چون متأسفانه اکثر انسان‌ها در طول تاریخ تقوا را زیر پا گذاشتند. بزرگان ما هر چه ازشان می‌پرسند بهترین کار برای ما چیست، می‌فرمودند بالاترین عمل، بالاترین ذکر، ترک معصیت است، ترک گناه؛ گناه نکن اصلاً. تا این ترک معصیت و گوش‌به‌حرفِ خدا دادن را خوب در خودمان پیاده نکنیم، نوبت به کلاس بعدی نمی‌رسد.

۹. گناه نکردن؛ منتهای درجه رضایت الهی

مرحوم آیت‌الله‌العظمی بهجت، بیشترین حرفی که دارند و بالاترین امر و بالاترین عمل و بالاترین ذکر را می‌برند تحت شعاع ترک معصیت در اعتقادات و در عملیات؛ این، احسنِ عمل هست. گناه نکنید؛ خیلی مهم است، خیلی مرد می‌خواهد. از این بالاتر نداریم. «جعلها منتهی رضاه»؛ خدا تقوا را منتهای درجه رضایتش قرار داده. کسی بتواند همه ایام روز، هفته و ماه و سال طی می‌شود، گناه نکند، همین؛ بقیه‌اش آزاد. گناه نکن، می‌رسد به گناه، مردِ این میدونه که به هیچ وجه زیر بار گناه و معصیت نمی‌رود، واجبی را ترک نمی‌کند.

۱۰. اهمیت تشخیص «اهم و مهم» در دو راهی‌های زندگی

در اهمّ و مهم، ملاک همین است؛ آدم مهم را که کار خوبی هم هست، بتواند ترک کند به خاطر اهم که مبادا گناه بیفتد. تقواست که انسان را تقویت می‌کند و تجهیز می‌کند که در این دو راهی‌ها بتواند به راحتی اهم را تشخیص بدهد و برود جلو. و الا تقوا نباشد در دو راهی، یا اهم را تشخیص نمی‌دهد، یا اگر تشخیص هم داد نمی‌رود سراغش؛ همینی که دلش می‌خواهد را می‌رود انجام می‌دهد. فرق ما با آن‌هایی که از ما جلو زدند این هست که این‌ها در دو راهیِ گناه و اطاعت، اطاعت خدا را ترجیح دادند.

1️⃣ مفهوم نیت و عمل در بندگی

◽️ ارتباط مستقیم نیت و قصد با حقیقت عمل

◽️ نیتِ برتر؛ پایه‌گذاری بهترین عمل صالح

2️⃣ تفاوت در ظرفیت‌ها و درجات معنوی

◽️ رتبه‌بندی متعلمین در مسیر کسب علم و معنویت

◽️ عدم یکسانی استعدادها و تفاوت در تکالیف

3️⃣ مراتب احسن النیه بر اساس ایمان

◽️ ارزیابی تکالیف معنوی متناسب با موقعیت انسان

◽️ عزم بر ترک معصیت؛ نقطه نهایی تکالیف اکثریت

4️⃣ حکمت و مراعات ظرفیت در تبلیغ دین

◽️ تفاوت در شیوه برخورد با مخاطبین بر اساس میزان ایمان

◽️ پرهیز از تحمیل تکالیفِ رتبه‌های بالاتر بر افراد پایین‌تر

5️⃣ تقوا؛ والاترین سفارش در کلام امیرالمؤمنین (ع)

◽️ رعایت تقوا؛ بهترین عمل برای عموم انسان‌ها

◽️ گناه نکردن؛ مهم‌ترین مسئله و چالش اصلی اکثریت

6️⃣ ترک معصیت؛ پیش‌نیاز ورود به کلاس بالاتر

◽️ تقوا و ترک گناه؛ عمده‌ترین و بالاترین ذکر در کلام بزرگان

◽️ عدم امکان ورود به کلاس دوم معنوی بدون قبولی در کلاس اول

7️⃣ حقیقت تقوا و اهمیت تشخیص «اهم و مهم»

◽️ گناه نکردن؛ منتهای درجه رضایت الهی

◽️ تقویت تقوا؛ رمز عبور موفق از دو راهی‌های زندگی