بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین. و الصلاة و السلام علی سیدنا و نبینا و حبیب قلوبنا ابی‌القاسم محمد.

و علی آله الطیبین الطاهرین المنتجبین، سیما بقیة الله فی العالمین، و لعنة الله علی اعدائهم اجمعین.

اهمیت اخلاق حسنه در خطبه پیامبر اکرم (ص) و اثر آن در عبور از صراط

در این خطبه‌ای که پیغمبر اکرم (صلوات الله و سلام علیه و آله) در اهمیت ماه مبارک رمضان فرمودند، در قسمتی از این خطبه اشاره فرمودند که اگر کسی در این ماه توفیق پیدا کند اخلاق نیکو و حسنه را در خودش پیاده کند، این در قیامت جواز و براتی است برای گذر از پل صراط. و طبیعتاً اگر کسی از این پل به سلامت عبور کند، عاقبتش بهشت و رضوان الهی است. اگر خدا توفیق داد به کسی و موفق شد در این ماه این کار را انجام دهد، این اثر خیلی بزرگ در آن هست؛ همین اثری که مهم‌ترین دعای بندگان خداست که خدا این دعا را در حق همه مستجاب کند، در حق‌شان مستجاب کند که بتوانند به سلامت و امنیت از پل صراط عبور کنند.

این اخلاق حسنه یا همان مکارم اخلاق، تعداد زیادی است و در روایات و خصوصاً در صحیفه مبارکه سجادیه، امام سجاد (علیه الصلاة و السلام) این اخلاق حسنه را شمردند و برای ما بیان کردند و به ما یاد دادند که این اخلاق حسنه چه چیزهایی است؛ و مکارم اخلاق را در ذهن ما با زبان دعا قرار دادند که انسان‌ها بدانند در عینی که دعا می‌کنند و از خدا می‌خواهند که خدا به آن‌ها این‌ها را عنایت کند و عطا کند، خودشان هم ملتفت باشند به این مکارم اخلاق و همت کنند، تلاش کنند در خودشان پیاده کنند.

این مکارم اخلاق زیاد است. حالا اگر خدا توفیق مرحمت فرمود یک زمانی از صحیفه مبارکه و از سایر روایات، به این مکارم اخلاق اشاره خواهد شد ان‌شاءالله. حالا به مناسبت، چند تا از این اخلاق خوانده می‌شود و عرض می‌شود از روایات. چند تا از این‌ها هست که این‌ها در صدر آن مکارم اخلاق است و از همه مهم‌تر است؛ و این‌ها رتبه بالاتر و قوی‌تر و تأثیرگذاری عمیق‌تر و بیشتری دارد در هم زندگی دنیای ما و هم برای آخرت ما؛ اثر این‌ها. و دامنه این‌ها وسیع‌تر و بیشتر است در انسان.

مکارم اخلاق در کلام پیامبر اکرم (ص)

در روایاتی در کتاب شریف کافی، از خود پیغمبر اکرم (صلوات الله و سلام علیه و آله) نقل شده که ایشان در خطبه‌هایی، در بیاناتی که داشتند اشاره کردند و فرمودند که بهترینِ این اخلاق حسنه و مکارم اخلاق چه مسائلی است. در روایتی از امام صادق (علیه الصلاة و السلام) هست که ایشان از پیغمبر اکرم (صلوات الله و سلام علیه و آله) نقل می‌کنند که در خطبه‌ای فرمودند: «ألا أخبرکم بخیر خلائق الدنیا و الآخرة؟» یا در روایت دیگر: «ألا أدلکم علی خیر أخلاق الدنیا و الآخرة؟» آیا می‌خواهید به شما بگویم بهترین اخلاق، اخلاق حسنه در دنیا و مفیدترینِ این‌ها در آخرت برای شما چیست؟ آن‌که از همه بهتر است؛ هم در این دنیا از همه اخلاق حسنه مهم‌تر و بهتر است، هم در آخرت بیشتر به درد شما می‌خورد برای نجات شما. بگویم؟ هدایت کنم شما را؟ «ألا أدلکم؟ ألا أخبرکم؟»

بعد به چند موردی اشاره می‌فرمایند که این موارد، نکته مهمش این است که در مقابل انسان و آن کسی که انسان مواجه هست با او و می‌خواهد از این اخلاق حسنه بهره‌مند باشد، کسی هست که در رابطه‌اش با انسان دچار مشکلی است؛ طرف مقابل یک انسان معمولی نیست. ما یک وقت می‌گوییم بهترین رفتار و حق و حقوق همنشین شما چیست، رفیق شما چیست، استاد شما چیست، همسایه شما چیست، همسر شما، فرزند شما. این، خب نسبت به این‌ها انسان حقوقی دارد [بر] گردنش، باید رعایت کند؛ اخلاق حسنه‌ای هست که باید توجه کند و داشته باشد نسبت به هر کدام از این‌هایی که با آن‌ها ارتباط دارد.

اما یک دسته از افراد در جامعه، ارتباط‌مان با آن‌ها ارتباط بد و خرابی شده است. چرا؟ طرف مقابل یک انسانی نیست که ارتباط‌مان با او عادی شده باشد، عادی باشد، نه؛ کسی است که به ما ظلم کرده، کسی است که به ما بدی کرده، کسی است که با ما قطع رابطه کرده، کسی است که با ما قهر کرده، کسی است که حق ما را زیر پا گذاشته، به ما نداده است. با یک چنین اشخاصی مواجه هستید. بهترین اخلاق، اخلاقی که ایشان اشاره می‌فرمایند، در مواجهه با چنین افرادی است. بگردیم ببینیم کی‌ها در بین کسانی که با آن‌ها ارتباط داریم، کی‌ها رابطه‌مان با آن‌ها این‌طوری شده که او ظلم کرده در حق ما، حق ما را خورده، به دلیلی، با دلیل، بی‌دلیل، موجه، غیرموجه رابطه‌اش را با ما قطع کرده، با ما قهر کرده، به ما بدی می‌کند، ظلم کرده، ظلم می‌کند. حالا این‌ها هر کدام ممکنه اتفاق بیفتد. این بهترین خلق را و کار صحیح را ایشان اینجا اشاره می‌فرمایند که در مواجهه با این‌هاست بهترین اخلاقی که در دنیا هست و مفید است و در آخرت هم برای‌تان مفید است.

اصل اول: عفو و گذشت در برابر ظالم

یک: «العفو عمن ظلمک»، «و تعفو عمن ظلمک». کسی به شما ظلم کرده، ظلم کرده است. حالا هر کاری کرده بالاخره مثال‌هایش زیاد است، اما سرجمع این است که او ظلم کرده در حق شما. خب اینجا در مواجهه با چنین کسی، یک وقت رفتار، رفتاری که از ما سر می‌زند طوری است که این مشکل را بیشتر می‌کند، ظلم را دوچندان می‌کند؛ ظالم را به جای یک نفر، می‌کند دو نفر. یعنی او ظلم کرده ما هم در ازای او و در مقابل او، دست به ظلم می‌زنیم؛ از حد و حدودی که داریم، حالا چه در گرفتن حق‌مان از آن ظالم و چه در غیر از او، از حد و حدودش می‌گذریم.

ظلمی کرده حقّی را به ما نداده؛ حالا ما اجازه داریم هر کاری انجام بدهیم برای این‌که حق‌مان را بگیریم؟ به هر شکلی و هر طریقی؟ این‌طور نیست. بلکه گاهی قدم گذاشتن در این مسیر و انتقام و تلافی و تنبیه باعث می‌شود ما هم، گاهی این‌طور است، باعث می‌شود ما هم می‌شویم ظالم؛ ما هم دچار همین ظلم می‌شویم. او الآن ظالم بود ما مظلوم، اما در اثر این کار غلط ما، رفتار غلط ما، از این حد گذشتن، ما هم شدیم ظالم. اگر کار می‌خواهد به اینجا بکشد که ما که مظلوم هستیم در گرفتن حق‌مان و تقاص از ظالم دچار ظلم می‌شویم، دچار خطا می‌شویم، از حد می‌گذرانیم به اشتباه می‌افتیم، یا دست‌مان نمی‌رسد کاری انجام بدهیم، اینجا آن کارهای غلط باید از بین برود، حذف بشود. این در یک کلمه، اینجا فرمودند: «تعفو عمن ظلمک»؛ به آن کسی که ظلم کرده، شما ظلم نکنید، شما بگذرید. شما با طناب او به چاه نیفتید. حالا او خواسته برود بیفتد تو چاه، چرا ما با طناب بقیه گرفتار چاه آن‌ها بشویم؟

خیلی وقت‌ها در جامعه افراد این‌طوری از این‌که حق با آن‌هاست فاصله می‌گیرند؛ مظلوم است اما مظلومی که توی چنین شرایط امتحانی می‌شود ظالم. آنجا که باید می‌گذشت نگذشت و مصیبت را دوچندان و چند برابر کرد، کار را بدتر کرد. می‌شد از راهی رفت که تقاص حق کرد به نحو صحیح؛ می‌شد این مشکل را از راه دیگری درست کرد، اصلاحش کرد، اما آن راه را نرفت. آن راه را طی نکرد، یک راه دیگری رفت؛ این هم شد ظالم. لذا فرمودند در مواجهه با کسی که به شما ظلم می‌کند و ظالم هست، عفو داشته باشید.

خب انسان با گاهی اقوامش، دوستانش، با کسانی که ارتباط زیاد قدیمی دارد دچار این مشکلاتی گاهی می‌شود. اگر بخواهد شروع کند هر جایی بهش ظلم می‌شد، از هر راهی که دلش خواست برود تا تلافی به مثل بکند یا بدتر بکند، خب این درست نیست؛ این مشکل ایجاد می‌کند، ارتباط برادرانه دینی را به هم می‌زند، ارتباط اقوام را و ارحام را آسیب می‌زند. لذا اینجا یکی از آن سخت‌ترین کارها که نشان می‌دهد خیلی آدمی که این صفت را دارد آدم درجه‌یکی است، همینه که می‌گذرد، عفو می‌کند.

و خود این در زندگی اهل‌بیت (علیهم‌السلام) خیلی مثال دارد که چقدر از آن اولی که به خود پیغمبر اکرم (صلوات الله علیه و آله) ظلم کردند در همین اداء رسالت، بعد هم به امیرالمؤمنین (علیه السلام) ظلم شد در گرفتن حق ایشان و بعد هم ظلم‌ها ادامه پیدا کرد، اما در یک شرایطی هر کدام قرار گرفتند مواجهه‌شان می‌بینی با ظالم، مواجهه‌شان خیلی درس‌آموز است که چطوری با ظالمان به حق‌شان چکار کردند و مصلحت اسلام و مسلمین را چطور ترجیح دادند و از همین مسیر عفو و گذشت، از حق‌شان گذشتند. «العفو عمن ظلمک». مبادا برادرت جایی دچار ظلمی به شما شد، شما بخواهی کار غلط و نادرستی انجام بدهی. اگر می‌بینی بخواهی هر کاری بکنی مصیبت را بیشتر می‌کند، مشکل را اضافه می‌کند نرو جلو، نرو جلو.

مفهوم حقیقی عفو و صبر در اسلام

البته قبلاً عرض شد، همیشه گفته شده باز هم تکرار می‌شود؛ هیچ‌وقت وقتی در اسلام دستور می‌دهند به عفو و صبر و این‌ها، به معنای حل مشکل نیست؛ به معنای این نیست که حالا چون گفتند بگذر، پس دیگر مشکل را هم بگذار باقی بماند؛ اگر گفتند صبر کن، یعنی بگذار مشکل باقی بماند، بی‌خیالش شو. هیچ‌وقت به معنای این نیست. مشکل ما انسان‌ها این است که وقتی بهمان کسی ظلم می‌کند، اذیتی می‌کند حق‌مان را می‌خورد، معمولاً دچار تصمیم‌های غلط می‌شویم، دچار رفتار غلط می‌شویم؛ عصبانی می‌شویم، حرف زشت و بد می‌زنیم، رفتار غلط ازمان صادر می‌شود. این رفتارمان درست نیست.

در حالت عصبانیت تصمیم می‌گیریم؛ در حالت عصبانیت عقل سلامت‌اش را از دست می‌دهد؛ این کارخانه قاتی کرده، هنگ می‌کند، نمی‌تواند درست تصمیم بگیرد. خب در این حالت باید آدم صبر کند، آروم بشود. اینجا کسی به من اهانتی کرده، ظلمی کرده؛ من همان آن با همان عصبانیتی که دارم رفتار کنم، حرفی بزنم؛ این کارخرابی می‌کند دیگر، بدتر می‌شود باز. اینجا جایش نیست. می‌گویند عفو کن، بگذر؛ این مشکل را سعی کن شما به نوبه خودت بیشترش نکنی. راه صحیحی پیدا کن در آرامش نفس و فکر و عقلت، راه صحیحی را پیدا کن برای حل مشکل؛ اشکال ندارد. برای مظلوم، خدای متعال در قرآن هم اجازه داده که اگر یک وقت راه احقاق حقش همین باشد که فریاد بزند که آی مردم به دادم برسید ظلم در حقم کردند، این را تا یک حد هم خدا در قرآن کریم اجازه داده؛ این سر جای خودش است.

غرض، آن است که از اقدام غلط و ناصحیح دوری کند آدم. با مشکلات که مواجه می‌شود از بی‌صبری دوری کند، چون بی‌صبری آدم را به کارهای غلط وامی‌دارد. آدم‌های صبور کارشان معمولاً خوب و درست پیش می‌رود، به نتیجه بیشتر می‌رسند؛ آدم‌های کم‌صبر و عجول کار را خراب می‌کنند. نباید عجله کرد در تصمیم‌گیری. این‌هایی که خدا این نعمت را بهشان داده که عجله نمی‌کنند در تصمیم‌گیری، تأنی دارند، مهار می‌کنند نفس‌شان را و این غضب و هیجان عقل نفس‌شان را، این را مهار می‌کند و [به] آرامش برسد، آروم بشود، بعد تصمیم می‌گیرد چکار کند. این به این معناست. این‌ها همه‌ش به این معناست. هر وقت می‌گویند حرف از این گذشت و ایثار و صبر و حلم و این‌هاست، منافاتی ندارد با اینکه راه صحیح، راه صحیح و عاقلانه‌ای پیدا بشه برای اصلاح مشکل.

تفاوت مواجهه صبورانه و بی‌صبرانه با مشکلات غیرقابل حل

گاهی آن راه پیدا می‌شود گاهی هم پیدا نمی‌شود؛ گاهی همه ما دچار این مشکل هستیم. مشکلاتی در زندگی‌شان خواهد بود با بعضی افراد، با یک شرایط و اتفاقایی که گاهی این‌ها به طور عادی قابل حل نیست؛ نه گذر زمان حلش می‌کند، نه فراهم کردن اسباب و مقدماتی می‌تواند حلش کند. آنجا دیگر ممکنه کاری از دست آدم برنیاید، اما همچنان این صبر و کنار آمدن با مشکل به درد آن می‌خورد. هستند کسانی که به هر دلیلی مشکلی کنار زندگی‌شان هست. خب این که مشکل کنار زندگی‌اش هست، دو حالت دارد: یا با این مشکل کنار میاید، می‌پذیرد این را به عنوان مشکلی کنار زندگی‌اش که باید باهاش صبر کند، تحمل کند، بسازد، با اقتضائاتش، با آثارش بسازد و پیش ببرد؛ یک وقت یک کسی نمی‌خواهد بسازد، دائم دارد می‌جنگد با این مشکل. مشکل که حل نمی‌شود، اما فقط دوچندان می‌شود اینجا. چرا؟ چون شما این مشکل که علی‌الظاهر راهی نیست برای حلش، شما هم که این وسط بی‌صبری می‌کنی، جزع‌وفزع می‌کنی، مصیبت را کردی دو برابر.

لذا فرمودند مصیبت، این مشکلات، مصیبت‌ها برای آدم صبور یکی است، برای آدمی که بی‌صبر و اهل جزع‌وفزع هست، دوتاست؛ آن مشکلش دوبرابر است. آدم صبور مشکلش همین مشکلی است که دارد تو زندگی، دیگر بار دیگری رو دوشش نیست؛ اما آدم جَزوعی که اهل جزع‌وفزع هست، بی‌صبری هست، مشکلش دوبرابر است چون غیر از آن مشکل، خودش هم یک مشکله؛ بی‌صبری‌ش هم یک مصیبت بدتر است.

خب این شاخه کجی هست، دیوار کجی هست کنار زندگی شما؛ این را نمی‌توانی صافش کنی، اما چرا این‌قدر باهاش می‌جنگی؟ فایده‌ای ندارد. یک وقت‌هایی ممکنه مشکل حل بشود، یک وقت‌هایی ممکنه مشکل حل نشود. علی‌أی‌حال آن چیز که به درد آدم می‌خورد، صبر است، گذشت است، عفو است. این‌ها بیش از انتقام، عفو بیش از انتقام به درد زندگی می‌خورد، بیش از انتقام کارساز است؛ هرچند یک جاهایی هم ممکنه تنها راه علاج انتقام باشد، اما معمول جاها، اکثر جاها تو زندگی‌های ما، مخصوصاً با کسانی که با آن‌ها ارتباط داریم، ارتباط نزدیک‌تر داریم، ارحام، خویشان، همسایه‌ها، دوستان، مؤمنین، این‌ها باید بنای انسان بر این مسائل صحیح باشد، بنایش بر این است.

واگذاری امور به عدل الهی و پرهیز از مرز ظلم

بگذرد برود، خدای احکم‌الحاکمین سر جای حق نشسته، قضاوت به حق می‌کند، عادله در قضاوتش؛ او می‌داند چطور تقاص مظلوم را از ظالم بگیرد. به معنای این نیست که اگر ما گذشتیم، خدا هم رها می‌کند؛ ما گذشتیم، گذشتیم کار صحیح کردیم، اما خدای متعال کاری که طبق وعده‌اش هست و متناسبه با آن کار غلط هست، از عذاب و انتقام و این‌ها را دارد تو برنامه‌اش؛ آن‌ها منافاتی ندارد، این‌ها را باید توجه کرد. فکر نکنیم اگر ما گذشتیم، تمام شد رفت، همین! و بگذرم بروم انگار نه انگار که چی شده بود. نه. اگر اینجا جایشه شما بگذری و گذشتی، نگران نباش؛ خدا هست، می‌داند، می‌بیند، حق مظلوم را از ظالم خواهد گرفت، اما عجله ندارد خدا؛ خدا از راه صحیح و به جا و درستش کارش را پیش می‌برد، نه، زمام امور را به دست عجله ما و ناپختگی ما نمی‌دهد خدا. این را باید باور کنیم، توجه کنیم؛ این اطمینان قلبی برای انسان میاره، کمک می‌کند به انسان در اینکه راحت‌تر بتواند بگذرد، نگران نباشد، به خدا واگذار کند خدا می‌داند چکار کند، کجا و چگونه، به بهترین شکل آن حق را بگیرد؛ این را خدا متعال دارد تو برنامه‌اش.

ولی متأسفانه بیشتر کسانی که دچار ظلم می‌شوند، خودشان هم دچار ظلم می‌شوند به تبع آن؛ حق‌شان خورده شده، خودش هم متأسفانه دچار ناحق می‌شود. وقتی انسان پایش را گذاشت تو حریم و منطقه ظلم، آن‌وقت دیگر خدا یاور ظالم نیست، رها می‌کند. اگر حق ما را خوردند ظلم به ما کردند، تا جایی که ما ظالم نشویم، مظلوم ظالم نشود، خدا پشتیبانشه، خدا حقش را خواهد گرفت، خدا یار و یاورشه؛ بله. اما اگر مظلوم دچار تعدی از حق و حد خودش شد و ظالم شد، خدا نمی‌گذرد؛ این هم می‌شود ظالم. آن ظالم، این هم ظالم؛ دوتا رفتند تو منطقه ظلم، دیگر خدا یاور هیچ‌کسی نخواهد بود.

ان‌شاءالله خدا توفیق مرحمت کنه که ما هیچ‌وقت در زندگی‌مان دچار ظلم به حقوق بقیه، به حقوق مردم، به حقوق خودمون، به حقوق اطرافیان‌مون، به حقوق الهی نشویم ان‌شاءالله. نثار ارواح طیبه خاتم انبیاء و حضرات معصومین (علیهم‌السلام) و ارواح طیبه علمای ربانی و شهدا و روح مطهر حضرت امام، سه صلوات بفرستید.

۱. اخلاق حسنه؛ برات عبور از پل صراط

در خطبه‌ای که پیغمبر اکرم (ص) در اهمیت ماه مبارک رمضان فرمودند، اشاره داشتند که اگر کسی در این ماه توفیق پیدا کند اخلاق نیکو و حسنه را در خود پیاده کند، این در قیامت جواز و براتی برای گذر از پل صراط خواهد بود. طبیعتاً اگر کسی از این پل به سلامت عبور کند، عاقبتش بهشت و رضوان الهی است. این اثر خیلی بزرگ، مهم‌ترین دعای بندگان خداست؛ این‌که خدا این دعا را در حق‌شان مستجاب کند تا بتوانند به سلامت و امنیت از پل صراط عبور کنند. این مکارم اخلاق رتبه بالاتر و قوی‌تر و تأثیرگذاری عمیق‌تری در زندگی دنیا و آخرت ما دارند و دامنه اثر آن‌ها در انسان بسیار وسیع‌تر است.

۲. اوج مکارم اخلاق در مواجهه با بدرفتاری‌ها

بهترینِ اخلاق حسنه و مکارم اخلاق، در مواجهه با کسی است که در رابطه‌اش با انسان دچار مشکل شده و طرف مقابل، یک انسان معمولی و عادی نیست. یک وقت ما از حقوق همنشین، رفیق، استاد، همسایه، همسر و فرزند صحبت می‌کنیم که رعایت آن وظیفه ماست؛ اما یک دسته از افراد در جامعه هستند که ارتباط ما با آن‌ها خراب شده است. طرف مقابل کسی است که به ما ظلم یا بدی کرده، حق ما را زیر پا گذاشته و رابطه‌اش را با ما قطع کرده است. بهترین اخلاقی که پیامبر اکرم (ص) به آن اشاره می‌فرمایند و در دنیا و آخرت برای انسان مفید است، دقیقاً در مواجهه با چنین افرادی معنا پیدا می‌کند.

۳. عفو؛ مانع سقوط مظلوم به حریم ظلم

نخستین اصل، عفو و گذشت از کسی است که به شما ظلم کرده است. در مواجهه با ظالم، گاهی رفتاری از ما سر می‌زند که مشکل را بیشتر و ظلم را دوچندان می‌کند؛ یعنی ظالم به جای یک نفر، می‌شود دو نفر! او ظلم کرده و ما نیز در مقابل او دست به ظلم می‌زنیم و از حد و حدود خود می‌گذریم. درست است که او حق ما را نداده، اما آیا اجازه داریم به هر طریق و شکلی تلافی کنیم؟ قدم گذاشتن در مسیر انتقام و تلافیِ بی‌ضابطه، باعث می‌شود ما هم ظالم شویم. اگر در گرفتن حق خود دچار خطا شویم، از حد بگذرانیم و ظالم شویم، باید آن کار غلط را حذف کنیم و بگذریم.

۴. خطر مظلومانی که ظالم می‌شوند

خیلی وقت‌ها در جامعه، افراد به این شکل از حق فاصله می‌گیرند. شخص در ابتدا مظلوم است، اما در این شرایط امتحانی دست به رفتار غلط می‌زند و خودش ظالم می‌شود. در آن موقعیتی که باید می‌گذشت، نمی‌گذرد و مصیبت و مشکل را دوچندان و چند برابر می‌کند. می‌توان از راهی رفت که احقاق حق به نحو صحیح انجام شود و مشکل را از مسیر دیگری اصلاح کرد. اگر انسان بخواهد هر جایی که به او ظلم شد، از هر راهی که دلش خواست تلافی کند، ارتباط برادرانه دینی و پیوند اقوام و ارحام آسیب می‌بیند. یکی از سخت‌ترین کارها که نشان‌دهنده عظمت شخصیت انسان است، همین عفو و گذشت است.

۵. معنای حقیقی صبر و عفو در اسلام

وقتی در اسلام دستور به عفو و صبر می‌دهند، هرگز به معنای رها کردن مشکل یا بی‌خیال شدن نیست. مشکل ما انسان‌ها این است که وقتی کسی به ما ظلم می‌کند یا حق ما را می‌خورد، معمولاً دچار تصمیم‌ها و رفتارهای غلط می‌شویم؛ عصبانی می‌شویم، حرف زشت می‌زنیم و رفتار نادرست از ما صادر می‌شود. در حالت عصبانیت، عقل سلامت خود را از دست می‌دهد، سیستم فکری هنگ می‌کند و نمی‌تواند درست تصمیم بگیرد. در این حالت باید صبر کرد و آرام شد. معنای عفو این است که سعی کنی به نوبه خودت مشکل را بیشتر نکنی و در آرامش نفس و فکر، راه صحیحی برای حل آن بیابی.

۶. مهار غضب؛ شرط تصمیم‌گیری عاقلانه

انسان مظلوم طبق فرموده قرآن کریم تا حدی اجازه دارد فریاد بزند و حق خود را مطالبه کند؛ غرض اصلی این است که آدم از اقدام غلط و ناصحیح دوری کند و هنگام مواجهه با مشکلات، از بی‌صبری بپرهیزد، چرا که بی‌صبری انسان را به کارهای غلط وامی‌دارد. کارهای افراد صبور معمولاً خوب و درست پیش می‌رود و به نتیجه بیشتری می‌رسند، اما آدم‌های کم‌صبر و عجول کار را خراب می‌کنند. نباید در تصمیم‌گیری عجله کرد. کسانی که خداوند این نعمت را به آن‌ها داده، در تصمیم‌گیری عجله نمی‌کنند، تأنی دارند و غضب و هیجان نفس خود را مهار می‌کنند تا پس از رسیدن به آرامش، درست تصمیم بگیرند.

۷. بی‌صبری؛ مصیبت دوم در مشکلات غیرقابل حل

گاهی مشکلات زندگی با بعضی افراد به طور عادی، با گذر زمان یا فراهم کردن اسباب، قابل حل نیست و کاری از دست آدم برنمی‌آید؛ اما همچنان صبر و کنار آمدن با مشکل به درد انسان می‌خورد. کسی که مشکلی در کنار زندگی خود دارد دو حالت دارد: یا این مشکل را به عنوان یک واقعیت می‌پذیرد و با آثارش می‌سازد و پیش می‌رود، یا این‌که دائم با آن می‌جنگد. در حالت دوم مشکل حل نمی‌شود، بلکه دوچندان می‌شود؛ چون وقتی راهی برای حل نیست و شما بی‌صبری و جزع‌وفزع می‌کنید، مصیبت را دو برابر کرده‌اید. برای آدم صبور مشکلات یکی است، اما برای آدم بی‌صبر، مشکلات دوتاست.

۸. آرامش صابران و رنج بی‌صبران در مشکلات

آدم صبور در زندگی فقط با همان مشکل اولیه مواجه است و بار دیگری روی دوش خود ندارد؛ اما آدم جزوع که اهل جزع‌وفزع و بی‌صبری است، مشکلش دوبرابر می‌شود، چون غیر از آن مشکل بیرونی، بی‌پناهی و بی‌صبریِ خودش هم یک مصیبت بدتر است. این مشکل مانند دیوار کجی در کنار زندگی شماست که نمی‌توانید صافش کنید، پس جنگیدن دائم با آن فایده‌ای ندارد. علی‌أی‌حال آن‌چه در زندگی بیش از انتقام به درد می‌خورد، کارساز است و بنای انسان در برخورد با ارحام، همسایگان و مؤمنین باید بر آن باشد، چیزی جز صبر، گذشت و عفو نیست.

۹. واگذاری امور به عدل الهی و دادخواهی راستین

باید از مسائل گذشت؛ خدای احکم‌الحاکمین عادل است و در جای حق نشسته و می‌داند چطور تقاص مظلوم را از ظالم بگیرد. گذشت ما به این معنا نیست که خدا هم رها می‌کند؛ ما وظیفه و کار صحیح خود را انجام داده‌ایم، اما خدای متعال نیز عذاب و انتقام متناسب با کار غلط ظالم را در برنامه‌اش دارد. نباید فکر کنیم اگر گذشتیم همه چیز تمام شد و رفت. نگران نباشید؛ خدا می‌بیند و حق مظلوم را خواهد گرفت، اما خدا عجله ندارد و امور را از راه صحیح پیش می‌برد. او زمام امور را به دست عجله و ناپختگی ما نمی‌دهد و این باور، اطمینان قلبی می‌آورد.

۱۰. خروج از سایه حمایت خدا با ورود به منطقه ظلم

متأسفانه بیشتر کسانی که دچار ظلم می‌شوند، خودشان هم به تبع آن پایش را کج می‌گذارند؛ حق‌شان خورده شده، اما خودشان هم متأسفانه دچار ناحق می‌شوند. وقتی انسان پا در حریم و منطقه ظلم گذاشت، دیگر خدا یاور او نخواهد بود و رهایش می‌کند. اگر به ما ظلم کردند، تا زمانی که ما خودمان ظالم نشویم و مظلوم باقی بمانیم، خدا پشتیبان ماست، یار و یاور ماست و حق‌مان را خواهد گرفت. اما اگر مظلوم دچار تعدی از حد خود و تبدیل به ظالم شد، خدا نمی‌گذرد؛ آن زمان هر دو طرف ظالم هستند و در منطقه ظلم، خدا یاور هیچ‌کس نخواهد بود.

1️⃣ فضیلت اخلاق حسنه در ماه رمضان

◽️ تجلی اخلاق نیکو؛ جواز و برات عبور از صراط

◽️ عاقبت به خیری؛ نیل به بهشت و رضوان الهی

2️⃣ تعریف مکارم اخلاق و جلوه آن در ادعیه

◽️ صحیفه سجادیه؛ تبیین مکارم اخلاق در زبان دعا

◽️ حقیقت مکارم اخلاق؛ تأثیرگذاری عمیق در دنیا و آخرت

3️⃣ اوج مکارم اخلاق در مواجهه با بدرفتاری‌ها

◽️ مرز مکارم اخلاق؛ برخورد با قطع رابطه، ظلم و بدی

◽️ سنجش ایمان؛ تجلی اخلاق در برابر رفتار ناخوشایند دیگران

4️⃣ عفو و گذشت؛ مانع سقوط مظلوم به حریم ظلم

◽️ حقیقت عفو؛ پرهیز از تلافی بی‌ضابطه و دوچندان کردن ظلم

◽️ مرز باریک مظلومیت و ظالم شدن؛ خطر عبور از حد و حدود حق

5️⃣ مفهوم حقیقی عفو و صبر در اسلام

◽️ معنای عفو؛ مهار عصبانیت و پرهیز از تصمیم‌های غلط

◽️ مدیریت غضب؛ دستیابی به آرامش نفس برای حل صحیح مشکلات

6️⃣ مدیریت بی‌صبری در مواجهه با مشکلات غیرقابل حل

◽️ مشکلات پایدار؛ پذیرش واقعیت‌ها و ساختن با اقتضائات زندگی

◽️ پیامد جزع‌وفزع؛ دو برابر شدن مصیبت‌ها برای انسان بی‌صبر

7️⃣ عدل الهی و خروج از سایه حمایت خدا

◽️ واگذاری امور به عدل الهی؛ دادخواهی راستین و بی‌پاسخ نماندن ظلم

◽️ ورود به منطقه ظلم؛ محرومیت از پشتیبانی و یاری پروردگار