مقدمه و دعای آغازین

بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین و الصلاة و السلام علی سیدنا و نبینا ابی القاسم محمد [صداى صلوات حاضرين: اللهم صل علی محمد و آل محمد] و علی اهل بیته الطیبین الطاهرین المعصومین، سیما بقیة الله فی الارضین، و لعنة الله علی اعدائهم اجمعین من الان الی قیام یوم الدین.

اهمیت شناخت آداب و ارزش‌های ماه مبارک رمضان

صحبت درباره آداب و برکات و آثار ماه مبارک رمضان بود. مسائلی را پیغمبر اکرم (صلوات‌الله و سلام‌علیه و آله) مطرح فرمودند درباره آثار و ارزش این ماه و درباره آداب این ماه؛ که به عنوان یک فرصت استثنائی در طول سال، چطور از این فرصت استفاده بهتری داشته باشیم تا مثل سایر فرصت‌های خوب، به خاطر جهل و ندانستنِ ارزش اون فرصت و نحوهٔ استفاده از آن، مبادا این فرصت را هم از دست بدهیم.

لذا تصمیم گرفتیم از محضر پیغمبر اکرم استفاده کنیم و ببینیم چه کارهایی در این ماه انجام بدهیم که روزه‌مان ارزشش و آثار خوبش بیشتر در ما ظاهر بشود.

فضیلت حفظ زبان و پیامدهای مخرّب گناهان زبانی

رسیدیم به اینجا که فرمودند: «و احفظوا السنتکم»؛ در این ماه نسبت به سایر ماه‌ها بیشتر توجه کنید؛ بیشتر بنای‌تان بر این باشد که زبان‌های‌تان را حفظ کنید از هر گناه زبانی و هر چیزی که نباید و درست نیست و مفید نیست که به زبان آورده بشود. حفظ کنید زبان‌تان را.

یکی از مهم‌ترین اعضا و جوارح، و شاید مهم‌ترین عضوی که بیشترین گرفتاری انسان از آن [عضو] هست، همین زبان هست. زبان واقعیت خیلی خاصی دارد؛ و به خاطر اینکه خیلی به کار هست و انسان خیلی از آن استفاده می‌کند، زمینهٔ اینکه استفادهٔ بد و غلط انجام بدهد هم در آن زیاد هست.

لذا کسانی که می‌خواهند مراقبت کنند نسبت به تقوا، یکی از مسائلی که به آن خیلی توجه دارند، مسئله زبان هست. امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) فرمود: «والله ما أرى عبداً يتقي تقوى تنفعه حتى يخزن لسانه»؛ قسم به خدا من نمی‌بینم کسی بتواند تقوا را خوب مراعات کند، مگر اینکه برسد به آن نقطه‌ای که زبانش را بتواند خوب حفظ کند و کنترل کند؛ از اینکه حرف‌های غلط و حرام بزند، یا حرف‌های لغو و بیهوده بزند.

زبان نعمت بزرگ خداست و در جای خودش باید از آن استفاده بشود، اما بیش از آن آدم را گرفتار می‌کند. اگر آدم زبان را رها بگذارد که هر کاری دلش خواست انجام بدهد—یعنی هر چه خواست بگوید—آن‌وقت سر از جاهایی که نباید دربیاورد، درمی‌آورد. یک‌وقت می‌بیند حرفی زد و به واسطه این حرف، گرفتاری بزرگی برای خودش درست کرد، یا برای بقیه درست کرد.

گاهی انسان با این زبان یک حرفی می‌زند و آبرویی را می‌برد که دیگر نمی‌تواند جبران کند. آسیب و ضرری به خودش یا به بقیه افرادی می‌زند که دیگر نمی‌شود جبران کرد؛ لذا گاهی توبهٔ زبان سنگین می‌شود؛ چون اگر آدم به این سمت رفت و با این زبان خسارتی به بقیه وارد کرد، باید جبران کند.

سنجش سخن پیش از بیان و رابطهٔ زبان با پختگی عقل

لذا همین بهتر که از فرصت این ماه مبارک استفاده کند و تصمیم بگیرد: «من وقتی می‌خواهم مطلبی بگویم، حرفی بزنم، یا چیزی بگویم، قبلش یک مقدار مزمزه کنم؛ یک مقداری بسنجم ببینم این حرف را بزنم یا نزنم؟ درست است؟ به جاست؟ مفید است؟» اگر آدم این کار را بکند، بسیاری از حرف‌های غلط و نادرست و بی‌فایده از زبانش حذف می‌شود.

وقتی انسان به این سمت رفت، طبیعتاً عقلش پخته‌تر می‌شود؛ چون برای اینکه تشخیص بدهد چه حرفی را بزند و چه حرفی را نزند، یا این حرف فایده دارد یا فایده ندارد، از قوهٔ عقل استفاده می‌کند. این استفاده از قوهٔ عقل در این جهت، عقل را پخته‌ترش می‌کند.

لذا در روایت آمده است: «إذا تمَّ العقل نقص الكلام». این دو تا ربط مستقیم به هم دارند. هر چه عقل پخته‌تر باشد، زبان هم قاعدتاً کم‌گوتر است، استفاده‌اش بهتر است و حرف‌هایی که از آن درمی‌آید مفیدتر است. این رابطه، یک رابطهٔ مستقیم هست.

چشمهٔ حکمت و ویژگی‌های کلامِ انسان حکیم

با ادامهٔ این سکوت، ادامهٔ تقوا و ادامهٔ این استفادهٔ درست و صحیح از زبان و حفظ آن، یکی از آثاری که مترتب می‌شود این است که خدا به انسان حکمت می‌دهد؛ یعنی چشمهٔ حکمت در درونش می‌جوشد و بر اساس آن، واقعیات را درست‌تر و بهتر می‌فهمد. از اینکه واقعیات را غلط بفهمد، برعکس بفهمد، یا ناقص بفهمد، دور می‌شود.

انسان حکیم، انسانی است که حرفی که می‌زند، ریشه‌دار است؛ همین‌طور روی باد هوا حرف نمی‌زند که یک چیزی بگوید و فردا بفهمد غلط بوده و بی‌پایه بوده است؛ یا نظری را اعلام کند، یا باوری و اعتقادی را در ذهن و فکرش جا بدهد که بعد بفهمد غلط بوده است. نخیر؛ آنچه از باورها و نظرها می‌پذیرد، باورهای صحیح است و آنچه به زبانش می‌آید، حرف‌های محکم و ریشه‌دار هست. این از آثار حفظ زبان هست.

تفاوت رفتار عاقل و منافق در مهار سخن

لذا این ماه، فرصت بزرگی است؛ فرصت مفید و مغتنمی است که انسان یکی از تصمیم‌هایی که می‌گیرد این باشد که در اینجا زبانش را مراقبت کند؛ چون ما اگر نتوانیم کنترل این زبان را به دست بگیریم، نمی‌توانیم در رعایت تقوا موفق بشویم. حرف را می‌زنیم، بعد می‌نشینیم فکر می‌کنیم و می‌بینیم نباید می‌زدیم.

فرمودند زبان انسان عاقل پشت عقلش و پشت قلبش است؛ یعنی اول فکر می‌کند، بعد حرف می‌زند. اما برعکس، آدمی که دچار نفاق است و ایمانش این‌قدر ضعیف است، اول یک حرفی را می‌پراند، یک حرفی را می‌زند، بعد می‌نشیند فکر می‌کند و می‌فهمد: «ای وای، اشتباه بود، غلط بود، جایش نبود، نباید می‌زدم، نباید به این شکل این حرف را می‌گفتم، خرابکاری کردم.» این مسئلهٔ مهمی است.

لذا آن‌هایی که اهل تقوایند و دارای عقل پخته هستند، همین‌طور این زبان را نمی‌چرخانند که حرف بزنند؛ در حرف زدن مزمزه می‌کنند، می‌سنجند که این حرف را بزنند یا نزنند. کنترل زبان را در اختیار می‌گیرند که مبادا این زبان، مثل اسب چموشی انسان را به زمین بزند.

لذا فرمودند که در این ماه مبارک، مثل همهٔ ماه‌ها ما باید زبان‌مان را حفظ بکنیم، اما در این ماه بیشتر عنایت کنیم؛ چون اینجا زمینه‌اش بهتر فراهم است. انسان در طول روز کمتر حال و حوصله پیدا می‌کند که برود این‌طرف و آن‌طرف و با این و آن زیاد حرف بزند. این یک فرصت مغتنمی است که روی زبانش کار کند و همین مقداری هم که حرف می‌زند را حرف‌های مفید، به‌جا، به‌دردبخور، لازم و حسابی بزند؛ و اضافات و محرماتش را حذف بکند.

غضّ بصر و حفظ چشم و گوش از محرمات

«و غضوا عما لا يحل النظر إليه أبصاركم»؛ در همهٔ سال واجبه، اما در خصوص این ماه بیشتر باید مراقبت کنید؛ چون بیشتر زمینه‌اش هست. نگاه حرام نکنید. چشم‌تان را از هر آنچه که خدا حرام کرده و دستور داده بسته بشود، ببندید. در هر فضایی و در هر شرایطی که هستید، انسان باید یاد بگیرد ببیند چه چیزهایی و چه نگاه‌هایی حرام هست؛ این‌ها را یاد بگیرد و مراقبت کند. اینجا زمینه‌اش فراهم است.

«و عما لا يحل الاستماع إليه أسماعكم»؛ گوش‌های‌تان را هم از چیزهایی که شنیدنش حرام است، خیلی مراقبت کنید و حفظ بکنید. چیزهایی را نباید آدم بشنود؛ گوشش را باید ببندد. موسیقی حرام هست، غیبت هست، و هر آنچه که اسلام شنیدنش، توجه به آن و گوش دادنش را ممنوع کرده است؛ این‌ها را هم مواظبت کنید.

حقیقت روزه و لزوم روزه‌داریِ تمامی اعضا و جوارح

فرمودند این روزهٔ حقیقی، روزهٔ همین اعضا و جوارح هست، نه فقط روزهٔ شکم. همهٔ انسان‌هایی که روزه برای‌شان واجب است و به این دستور عمل می‌کنند، روزهٔ شکم را می‌گیرند؛ اما فرمودند روزهٔ حقیقی و واقعی—روزهٔ کامل—آن‌وقت محقق می‌شود که بقیهٔ اعضا و جوارح را هم دعوت کنیم به روزه.

همان‌طور که شکم هر چیزی را نمی‌خورد و داخلش ریخته نمی‌شود، هر عضوی از بدن را هم متناسب با آن عضو، نباید آزاد بگذاریم. چشم آزاد نباشد هر چیزی را ببیند؛ گوش آزاد نباشد هر چیزی را بشنود؛ زبان آزاد نباشد هر چیزی را بگوید. آن‌وقت این روزه، روزهٔ مقبول می‌شود؛ این روزه، روزهٔ واقعی است. این روزه، آثاری را که خدای متعال برای روزه قرار داده است، بیشتر در انسان ظاهر می‌کند؛ اما وقتی فقط شکم را روزه بدهیم، آثارش کم می‌شود.

«کم من صائم ليس له من صيامه إلا الجوع و الظمأ»؛ کم نیستند روزه‌دارهایی که روزه‌شان فایده‌اش برای آن‌ها فقط گرسنگی و تشنگی است؛ همین! از کل ماه مبارک رمضان، فقط همین را درک می‌کند. لذا از این ماه خوشش هم نمی‌آید خیلی؛ چون فقط دارد زجر می‌کشد که چیزی نخورد و چیزی نیاشامد.

دعای پایانی و صلوات

اما اگر کنارش این مراقبت‌ها را هم داشته باشد و به این دستورات عمل بکند، آثار بیشتری از این روزه در انسان ظاهر می‌شود. چشم را از حرام ببندید، زبان را از حرام ببندید، گوش را از حرام ببندید، تا ان‌شاءالله خدا توفیق مرحمت کند که روزهٔ ما به سمت روزهٔ واقعی و روزهٔ حقیقی حرکت بکند.

از خدا می‌خواهیم توفیق مرحمت کند که این دستوراتی را که پیغمبر اکرم به عنوان راه و روشِ استفادهٔ بهتر از ماه مبارک دارند به ما ارائه می‌کنند، هر چه زودتر و بهتر در خودمان پیاده بکنیم.

نثار ارواح طیبهٔ ایشان و سایر حضرات معصومین (علیهم‌الصلوة و السلام)، ارواح طیبهٔ علمای ربانی، شهدا و روح مطهر حضرت امام، صلوات بفرستید. 

۱. زبان؛ کلید حفظ تقوا و ریشهٔ گرفتاری‌های انسان

متن گزیده: > یکی از مهم‌ترین اعضا و جوارح که بیشترین گرفتاری انسان از آن است، همین زبان است. زبان واقعیت خیلی خاصی دارد و به خاطر اینکه انسان خیلی از آن استفاده می‌کند، زمینهٔ استفادهٔ بد و غلط نیز در آن زیاد است. لذا کسانی که می‌خواهند نسبت به تقوا مراقبت کنند، یکی از مسائلی که به آن خیلی توجه دارند، مسئلهٔ زبان است. امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) فرمودند: «به خدا سوگند من نمی‌بینم کسی بتواند تقوا را خوب مراعات کند، مگر اینکه زبانش را خوب حفظ و کنترل کند.» اگر انسان زبان را رها بگذارد، آن‌وقت سر از جاهایی که نباید دربیاورد، درمی‌آورد.

۲. پختگی عقل در گروِ کنترل و مهار سخن است

متن گزیده: > وقتی انسان به سمت مراقبت از زبان برود، طبیعتاً عقلش پخته‌تر می‌شود؛ چون برای اینکه تشخیص بدهد چه حرفی را بزند و چه حرفی را نزند، یا این حرف فایده دارد یا ندارد، از قوهٔ عقل استفاده می‌کند. این استفاده از قوهٔ عقل در این جهت، عقل را پخته‌تر می‌کند. لذا در روایت آمده است: «هرگاه عقل کامل شود، سخن گفتن کم می‌شود.» این دو موضوع ربط مستقیم به هم دارند. هرچه عقل پخته‌تر باشد، زبان هم قاعدتاً کم‌گوتر است، استفاده‌اش بهتر است و حرف‌هایی که از آن درمی‌آید مفیدتر خواهد بود.

۳. خاموشی؛ سرچشمهٔ جاری شدن حکمت در درون انسان

متن گزیده: > با ادامهٔ سکوت، تقوا و استفادهٔ درست و صحیح از زبان، یکی از آثاری که مترتب می‌شود این است که خدا به انسان حکمت می‌دهد؛ یعنی چشمهٔ حکمت در درونش می‌جوشد و بر اساس آن، واقعیات را درست‌تر و بهتر می‌فهمد و از اینکه واقعیات را غلط، برعکس یا ناقص بفهمد، دور می‌شود. انسان حکیم، انسانی است که حرفش ریشه‌دار است و روی باد هوا حرف نمی‌زند که یک چیزی بگوید و فردا بفهمد بی‌پایه بوده است؛ بلکه آنچه از باورها می‌پذیرد، صحیح است و آنچه به زبانش می‌آید، حرف‌های محکم و ریشه‌دار است.

۴. تفاوت عاقل و منافق در به کارگیری زبان

متن گزیده: > زبان انسان عاقل پشت عقل و قلب اوست؛ یعنی اول فکر می‌کند، بعد حرف می‌زند. اما برعکس، آدمی که دچار نفاق است و ایمانش ضعیف است، اول یک حرفی را می‌پراند و می‌زند، بعد می‌نشیند فکر می‌کند و می‌فهمد که اشتباه و غلط بوده، جایش نبوده و نباید به این شکل خرابکاری می‌کرده است. آن‌هایی که اهل تقوا و دارای عقل پخته هستند، همین‌طور این زبان را نمی‌چرخانند که حرف بزنند؛ بلکه در حرف زدن مزمزه می‌کنند و می‌سنجند که این حرف را بزنند یا نزنند و کنترل زبان را در اختیار می‌گیرند.

۵. ماه رمضان؛ بهترین فرصت برای تمرین کم‌گویی و سخنِ گزیده

متن گزیده: > این ماه فرصت بزرگ، مفید و مغتنمی است که انسان زبانش را مراقبت کند؛ چون در طول روز انسان کمتر حال و حوصله پیدا می‌کند که با این و آن زیاد حرف بزند. این یک فرصت استثنائی است که انسان روی زبانش کار کند و همین مقداری هم که حرف می‌زند را حرف‌های مفید، به‌جا، به‌دردبخور، لازم و حسابی بزند و اضافات و محرماتش را حذف بکند؛ چرا که ما اگر نتوانیم کنترل این زبان را به دست بگیریم، نمی‌توانیم در رعایت تقوا موفق بشویم. حرف را می‌زنیم، بعد می‌نشینیم فکر می‌کنیم و می‌بینیم نباید می‌زدیم.

۶. چشم و گوش؛ دروازه‌های ورود به حریم تقوا

متن گزیده: > پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «چشمان خود را از هر آنچه خدا حرام کرده و دستور داده بسته بشود، ببندید.» نگاه حرام نکنید؛ در هر فضایی و در هر شرایطی که هستید، انسان باید یاد بگیرد و ببیند چه نگاه‌هایی حرام است، آن‌ها را یاد بگیرد و مراقبت کند. همچنین گوش‌های‌تان را از چیزهایی که شنیدنش حرام است، خیلی مراقبت و حفظ بکنید. چیزهایی را نباید آدم بشنود؛ گوشش را باید ببندد. موسیقی حرام، غیبت و هر آنچه که اسلام شنیدنش، توجه به آن و گوش دادنش را ممنوع کرده است، باید مواظبت کرد.

۷. حقیقت روزه؛ فراتر از تحمل تشنگی و گرسنگی شکم

متن گزیده: > روزهٔ حقیقی، روزهٔ اعضا و جوارح است، نه فقط روزهٔ شکم. همهٔ انسان‌هایی که روزه بر آن‌ها واجب است، روزهٔ شکم را می‌گیرند؛ اما روزهٔ واقعی و کامل آن‌وقت محقق می‌شود که بقیهٔ اعضا و جوارح را هم دعوت کنیم به روزه. همان‌طور که شکم هر چیزی را نمی‌خورد، چشم، گوش و زبان هم نباید آزاد باشند تا هرچه می‌خواهند ببینند، بشنوند و بگویند. کم نیستند روزه‌دارهایی که روزه‌شان فایده‌ای برای آن‌ها جز گرسنگی و تشنگی ندارد؛ اما اگر کنار آن، مراقبتِ اعضا باشد، آثار واقعی روزه ظاهر می‌شود.

1️⃣ خطبهٔ آغازین و تبیین ارزش فرصت‌ها

◽️ ادای احترام به ساحت پیامبر اکرم (ص) و اهل‌بیت (ع)

◽️ ضرورت بهره‌مندی از فرصت استثنائی ماه رمضان و دوری از جهل

2️⃣ جایگاه کلیدی زبان در نظام تقوا

◽️ زبان؛ منشأ بیشترین گرفتاری‌ها و آسیب‌های جبران‌ناپذیر انسان

◽️ تبیین کلام امیرالمؤمنین (ع) پیرامون ملازمهٔ تقوا و مهار زبان

3️⃣ رابطهٔ متقابل سکوت، پختگی عقل و جوشش حکمت

◽️ بکارگیری قوهٔ عقل در سنجش سخن و کم‌گویی زبانی

◽️ اعطای حکمت الهی و دست‌یابی به باورهای ریشه‌دار در سایهٔ حفظ زبان

4️⃣ تقابل سیرهٔ عاقل و منافق در مهار کلام

◽️ تقدم تفکر بر سخن در سیرهٔ عاقل و خرابکاری زبانی در سیرهٔ منافق

◽️ مغتنم شمردن ماه رمضان برای تمرین گفتارِ به‌جا، لازم و حسابی

5️⃣ لزوم صیانت از جوارح در برابر محرمات

◽️ صیانت از حریم چشم در برابر نگاه‌های حرام (غضّ بصر)

◽️ بستن گوش بر شنیدنی‌های ممنوع از جمله موسیقی حرام و غیبت

6️⃣ حقیقت روزهٔ اعضا در برابر روزهٔ شکم

◽️ لزوم دعوت تمامی اعضا و جوارح به روزه‌داریِ کامل

◽️ دوری از روزه‌داریِ بی‌اثر و بی‌بهره بودن از روزه جز تحمل تشنگی و گرسنگی

7️⃣ دعای پایانی و طلب توفیق الهی

◽️ درخواست توفیق برای پیاده‌سازی سبک زندگی رمضانی پیامبر (ص)

◽️ هدیهٔ صلوات به ارواح طیبهٔ معصومین (ع)، علما، شهدا و امام راحل