توفیق آشتی و دوری از قهر در ماه مبارک رمضان

بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین. والصلوة والسلام علی سیدنا و نبینا ابی‌القاسم محمد و علی اهل بیته الطیبین الطاهرین المعصومین، سیما بقیة الله فی الارضین.

در ادامه دعای امام سجاد (علیه‌السلام) در بیان توفیقاتی که از خدای متعال درخواست کرده‌اند تا در این ماه مبارک موفق به انجامش بشویم، به مسئله‌ای می‌رسیم که به ارتباط انسان با دیگران برمی‌گردد. گاهی در اثر مسائل و مشکلاتی، بین دو نفر اختلاف پیش می‌آید. اینجا دیگر این مسئله فقط مربوط به ارحام نیست؛ بحث ارحام تمام شد و حضرت صله رحم را یاد دادند، اما مسئله فعلی در ارتباط با همه افراد جامعه است.

گاهی انسان دچار اختلاف می‌شود؛ حالا یا با ارحام یا با غیر ارحام و بقیه افراد جامعه. در اثر آن اختلاف، ممکن است کار آدما به قهر بکشد و از همدیگر قهر کنند؛ از هم جدا شوند، اما جداییِ برخاسته از سر قهر و ناراحتی.

این مسئله در اسلام قواعدی دارد؛ اجازه نمی‌دهند این دو نفر بیش از سه روز با هم قهر باشند. تا سه روز [مهلت داده شده، اما] بیشتر از آن جایز نیست و گناه است. اگر از سه روز گذشت و این دو نفر نرفتند با هم آشتی کنند، هر دو نفرشان مشمول لعنت و عذاب هستند؛ چه ظالم باشند و چه مظلوم. لذا خداوند اجازه نداده است که دو مؤمن بیش از سه روز با هم قهر باشند.

وظیفه مؤمن در برابر فرد قاطعِ ارتباط

امام سجاد (علیه‌السلام) در این دعا می‌فرماید: «خدایا به ما توفیق بده در این ماه، اَنْ نُراجِعَ مَنْ هاجَرَنا»؛ یعنی هر کسی با ما قهر کرده است، ما بریم با او آشتی کنیم و ما قدم اول را برداریم.

در این مسائلی که اهل‌بیت (علیهم‌السلام) به ما یاد می‌دهند، حرف از این نیست که ما همین‌طور با آدم‌های معمولی خوب باشیم؛ بلکه بالاتر از این را به ما یاد می‌دهند. در فرازهای دیگر می‌فرمود: کسی که به تو ظلم کرده است از او بگذر، کسی که حقت را خورده است از او بگذر، اگر به تو بخششی نکرده، شما به او ببخش و اگر او کار تو را راه نینداخته، شما کار او را انجام بده.

در این فراز هم فرض بر این است که طرف مقابل، آدم بدی بوده و این ظلم‌ها را در حق ما کرده است، اما حالا قهر کرده؛ امام سجاد (علیه‌السلام) می‌فرماید: «خدایا تا ماه رمضان تمام نشده، بروم ببینم خدای نکرده چه کسانی با من قهرند و بین من و چه کسانی این ارتباط قطع شده است و سر مشکلی با هم قهر کرده‌ایم، پاشوم راه بیفتم و بروم با آن‌ها آشتی کنم» تا خدای نکرده مشمول غضب الهی واقع نشویم.

بررسی روایات؛ عقوبت قهر و جدایی دو مسلمان

در این زمینه روایاتی هست که آن‌ها را هم عرض می‌کنیم تا ان‌شاءالله بیشتر با حد و مرز این مسئله آشنا بشویم. یکی از اصحاب امام صادق (علیه‌السلام) نقل می‌کند که ایشان فرمودند: «لا یَفْتَرِقُ رَجُلانِ عَلَی الهِجْرانِ اِلّا اسْتَوْجَبَ اَحَدُهُما الْبَراءَةَ وَ اللَّعْنَةَ وَ رُبَّمَا اسْتَحَقَّ ذلِکَ کِلاهُما»؛ اگر دو نفر با هم قهر کنند، یکی از آن‌ها حتماً مشمول لعنت خدا واقع می‌شود.

خب، تا اینجا که حضرت فرمودند، آن شخص احساس کرد که در قهر و دعوا بالاخره یک نفر مقصر است؛ یک نفر ظالم است و دیگری مظلوم، پس آن ظالم مشمول لعنت خدا می‌شود که باعث پیش آمدن دعوا شده است. البته این موضوع درست است؛ آدمی که ظلم می‌کند و باعث اختلاف و دعوا بین خودش و دیگران می‌شود، خدا لعنتش می‌کند، برایش گرفتاری پیش می‌آید و از رحمت خدا دور می‌شود؛ همان کسی که باعث و بانی [تفرقه] است. لذا خیلی باید مواظبت کنیم که خدای نکرده ما باعث اختلاف با بقیه، یا اختلاف بین خودمان و بقیه، یا حتی بین دیگر افراد جامعه با یکدیگر نشویم؛ چون لعنت و وبال این گرفتاری گردن ما را می‌گیرد.

چرا مظلوم هم در قهر طولانی ملعون است؟

اما در ادامه، امام صادق (علیه‌السلام) فرمودند: «گاهی ممکن است هر دو نفرشان مشمول لعنت خدا واقع بشوند.» این صحابی به حضرت عرض کرد: «جَعَلَنِی اللَّهُ فِداکَ»؛ فدایتان بشوم، «هذا الظّالِمُ»؛ آن شخص ظالم است و می‌گوییم او را خدا لعنت می‌کند، اما مظلوم چرا؟ چه می‌شود که هر دو مشمول لعنت خدا واقع می‌شوند؟

ایشان فرمودند: درسته که این شخص در این دعوا مظلوم است، ولی او هم مشمول لعنت می‌شود؛ چرا؟ «لِاَنَّهُ لا یَدْعُو اَخاهُ اِلی صِلَتِهِ وَ لا یَتَعامَسُ لَهُ عَنْ کَلامِهِ»؛ چون این شخص نرفت از برادرش بخواهد که بیایند با هم آشتی کنند. مظلوم بود و تقصیر با کس دیگری بود، اما حضرت می‌فرماید شما در این حد که می‌توانستی بروی جلو، عذرخواهی کنی یا اظهار کنی که بیا بگذریم و تمومش کنیم و قضیه را حل‌وفصل کنی، چرا نرفتی این کار را بکنی؟ از این جهت شما هم مقصری.

پس مظلوم چرا در دعواها مشمول لعنت خدا واقع می‌شود؟ چون نرفت به برادرش بگوید بیا با هم آشتی بکنیم و بیا تمامش کنیم؛ نیامد کلام او را نشنیده بگیرد. یکی از چیزهایی که در اسلام به آن دستور داده‌اند این است که بابا، یک چیزهایی را نشنیده بگیر و رد شو برو؛ این‌قدر در حرف آدما و در رفتار آدما نمان.

همین‌طور ذهن و فکر انسان مشغول می‌شود که فلانی چرا این حرف را به من زد؟ فلانی همه‌اش این‌جوری با من حرف می‌زند، این‌طوری این مطلب را می‌گوید، چرا این‌طوری با من حرف زد؟ خب گفته‌اند ندید و نشنید بگیر و برو دیگر، رد شو؛ این‌قدر خودت را مثل او تو لجن گیر نینداز.

واقعاً آدم یک مقدار که حالش جا بیاید و بشیند فکر کند، می‌فهمه که آدما با چه چیزهای پستی خودشان و سرشان را گرم می‌کنند. اصلاً همه دغدغه و نگرانی و ناراحتی‌اش این است که چرا فلانی این حرف را زده یا چرا فلان‌کس این‌طوری با من رفتار کرده است.

رفتارهای کودکانه در سنین بزرگسالی

حالا [ببینید، این رفتارها] اصلاً مثل بچه‌های سی، چهل، پنجاه ساله است. خیلی وقت‌ها ما آدما، بچه‌ایم و فقط سن‌مان بالا رفته است؛ یعنی دعواهایمان همان دعواهای بچه‌هاست. آن بچه ناراحت می‌شود از دست دیگری و می‌دود گله و شکایت می‌کند، ما هم که همین هستیم، منتها قدمان بزرگ شده است؛ گله می‌کنیم، شکایت می‌کنیم، ناراحتیم، بهمان برمی‌خورد، به دل می‌گیریم، می‌نشینیم رویش فکر می‌کنیم. تازه باز به معرفت بچه‌ها که زود تمومش می‌کنند و اصلاً یادشان می‌رود، اما ما مگه می‌گذریم؟ ما که گاهی وقت‌ها بدتر از بچه‌ایم. این‌ها را آدم می‌تواند بگوید بچه‌های بزرگِ سی چهل ساله، پنجاه ساله. خب بابا، تو که مظلومی، درست، مظلومی؛ اما می‌رفتی به او می‌گفتی بیا با هم آشتی کنیم و تمامش می‌کردی. دیگر آن حرفش را ندید می‌گرفتی، نشنید می‌گرفتی و ولش می‌کردی دیگر.

بعد امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرماید: «من از پدرم شنیدم که اِذا تَنازَعَ اثْنانِ فَعازَّ اَحَدُهُمَا الْآخَرَ»؛ وقتی دو نفر با هم دعوایشان شد و حالا یک کسی توانست دیگری را مغلوب کند و بالاخره به او زور گفت، و آن دیگری مظلوم شد و این یکی شد ظالم، ایشون فرمود: «فَلْیَرْجِعِ الْمَظْلُومُ اِلی صاحِبِهِ»؛ مظلوم باید پاشود برود سراغ همان کسی که به او ظلم کرده است، «حَتّی یَقُولَ لِصاحِبِهِ اَیْ اَخِی اَنَا الظّالِمُ»؛ برود به او بگویید برادرم، اصلاً من ظالم، اصلاً تقصیر من، بیا تمامش کنیم.

چرا این‌قدر داریم دعوا را کشش می‌دهیم؟ این کش دادن دعوا این‌قدر بد است، این قهر و دعوایی که بین آدما پیش می‌آید این‌قدر بد است، که اسلام با اینکه یک سری قواعدی نسبت به ظالم و مظلوم دارد، اینجا دارد مظلوم را هم مواخذه می‌کند؛ که ای مظلوم! تو که می‌توانستی بروی و احساست این بود که اگر پا پیش بگذاری و یک عذرخواهی بکنی، یک اظهار ندامتی بکنی قضیه تمام می‌شد، چرا تو دیگر این کار را نکردی؟ حالا آن ظالم را خدا عذابش می‌کند، تو دیگر چرا؟ تو دیگر چرا مثل او شدی؟ تو وقتی احساس کردی... یک وقت آدم می‌بیند راهی نیست، خب راهی نیست؛ اما یک وقت می‌بیند چرا، اگر من بروم عذرخواهی کنم، ولو حق با من است، من بروم عذرخواهی کنم دعوا تمام می‌شود، دلش آروم می‌شود و تمومش می‌کند، پس باید بروی جلو.

این دعوا و اختلاف از همه چیز بدتر است. می‌بینید که گاهی خانواده‌هایی که بین‌شان دعوا و اختلاف هست، چقدر مسائل بدی در طول سالیان دراز برایشان پیش می‌آید. همه‌اش علیه هم حرف می‌زنند، اهانت می‌کنند، تهمت می‌زنند، فحش می‌دهند، قطع رابطه می‌کنند و قطع رحم می‌کنند؛ خب این‌ها صد تا گناه پشتش هست. لذا خدا نمی‌خواهد؛ نه فقط هم با ارحام، عرض کردیم با هر دو مؤمنی نباید این‌طور باشد و نباید بین‌شان با هم اختلاف باشد.

حکمتِ ترجیح صلح بر بقای کینه

بعد ایشان می‌فرماید: «امام باقر (علیه‌السلام) [فرموده‌اند] که باید مظلوم، اگر می‌بیند با آشتی و با اظهار ندامت و ناراحتی، ظالم کوتاه می‌آید، باید برود این کار را بکند. باید برود بگوید اَنَا الظّالِمُ؛ بگوید من مقصر، اصلاً تقصیر من، من مقصرم ببخشید، تقصیر با من بود. و تمامش کند، حَتّی یَقْطَعَ الْهِجْرانَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ صاحِبِهِ؛ تا این دعوا و اختلاف را تمام کنند.»

خب، چه می‌شود؟ بعد ایشان می‌فرماید: «فَاِنَّ اللَّهَ تَبارَکَ وَ تَعالی حَکَمٌ عَدْلٌ»؛ خدا هم حکیم است و هم عادل، «یَأْخُذُ لِلْمَظْلُومِ مِنَ الظّالِمِ»؛ تو نگران نباش، خدا حقت را از این ظالم می‌گیرد و درستش می‌کند. ببینید، قبلاً هم شبیه این را داشتیم که کسی می‌گفت اقوام با من قطع رابطه کرده‌اند، من چه کار بکنم، رهایشان کنم؟ ایشون فرمود نخیر، برو بچسب و نگهشان دار؛ اگر تو کار درست را انجام بدهی، خدا پشتیبانت می‌شود و برات درستش می‌کند. به وقتش و به جایش درست می‌کند، تو فقط صبر داشته باش و حواست را جمع کن.

اینجا هم تو مظلومی و او ظالم؛ شما پاشدی رفتی عذرخواهی کردی و اصلاً اظهار ظالم بودن کردی که من ظالم، اصلاً تقصیر من؛ شما این‌ها را گفتی. نگران نباش و نگو: «پس چی شد؟ این که نمی‌شود، آخه او چی می‌شود، او فلان می‌شود.» نخیر، شما با این کارت اگر می‌توانی این دعوا را بخوابانی، بخوابان و قضیه را تمومش کن، خدا خودش درستش می‌کند. خدا خوب بلد است از چه راه‌هایی حال آن ظالم را بگیرد؛ می‌داند چه کار بکند.

پس‌گردنی خدا از چیزهایی که از آن نمی‌گذرد و خیلی خیلی رویش حساس است، ظلم است. ما فکر نکنیم الان اگر کسی به ما ظلم کرده، خدا از او می‌گذرد و ولش می‌کند؛ نه، مبتلایش می‌کند. چه بسا به همان ظلمی که به ما کرده است، خودش مبتلا بشود و خودش گرفتار بشود؛ اما خدا عجله ندارد و با حوصله کارها را پیش می‌برد.

ما می‌گوییم همین الان یک سنگ بخورد تو سرش، خدا می‌گوید نه، چه عجله‌ای داری؟ من می‌توانم یک طوری بکنم که در طول سالیان، آروم‌آروم لهش کنم [نامفهوم - ۱۶:۳۳]. حالا که ظلم کرده، چرا یک‌دفعه‌ای سنگ بزنم تو کله‌ش؟ می‌توانم کاری کنم به تدریج لهش کنم و از بینش ببرم.

ما باید کار را بسپاریم به خدا. تا ما با خدا به این نتیجه نرسیم که خدا بهترین پشتیبان آدم است و آدم باید به حرف خدا گوش بدهد، تا این را نفهمیم، مشکلات را فقط خودمان می‌خواهیم برویم حلش کنیم، خودمان هم خرابش می‌کنیم. خودمان هم تصمیم‌هایمان همه‌اش با قهر است دیگر؛ یک دلخور می‌شویم، قهر می‌کنیم، دیگر تلفن نمی‌زنیم، دیگر جواب سلام نمی‌دهیم و دیگر سلام نمی‌کنیم؛ اصلاً این‌ها را نگفته‌اند که. گفته‌اند تو پاشو برو، ارتباط را برقرار کن، اصلاً تو بگو من ظالم، تقصیر با من؛ اشکال ندارد. خدا روی حقِ مظلوم خیلی حساس است؛ درسته اینجا این دستور را می‌دهد که به صلاح همه‌تان هم هست، اما به جایش می‌تواند حق را از ظالم بگیرد. «فَاِنَّ اللَّهَ حَکَمٌ عَدْلٌ»؛ ببینید، ائمه چون ایمان و باورشان به خدا زیاد بود، این‌ها می‌دانستند خدا می‌داند و می‌تواند چه کارهایی انجام بدهد. لذا فرمودند فکر نکن خدا ولت می‌کند، خدا مواظبت است، خدا کمکت می‌کند ان‌شاءالله و حقت را از آن ظالم خواهد گرفت.

سقفِ مجاز برای جدایی دو برادر دینی

روایت بعدی از امام صادق (علیه‌السلام) است که از پیغمبر اکرم نقل فرمودند: «لا هِجْرَةَ فَوْقَ ثَلاثٍ»؛ بیش از سه روز کسی حق قهر ندارد؛ جایز نیست و گناه است و هر دو نفر دارند گناه می‌کنند. اگر شما الان دیدید با کسی قهرید و سه روز گذشته است، هر دوتایتان دارید گناه می‌کنید. پاشید برید اصلاحش کنید. ما عرض کردیم در این مسائل طرفمان خداست، نه آدما؛ آدما مهم نیستند، خدا مهم است. خدا دستور داده گفته تو هر چه هستی برو و قهر را تمامش کن، می‌گوییم چشم. دیگر کار نداریم این کیه، چیه، چه کار کرده و چی می‌شود؛ این‌ها را ما کار نداریم. ما به خدا می‌گوییم چشم؛ خدا فرموده تو به من بگو چشم، من می‌دانم چه کار کنم؛ من بهتر از شما بلدم راه و چاه را درست کنم. شما می‌خواهی راه درست کنی چاه می‌کنی، می‌خواهی چاه بکنی خودت را می‌اندازی توش؛ این کارها را نکن. پس بیش از سه روز کسی حق قهر ندارد.

امام صادق باز از پیغمبر اکرم نقل می‌کنند که ایشان فرمودند: هر دو مسلمانی که با هم قهر کنند و سه روز بگذرد و با هم آشتی نکنند، «خارِجَیْنِ مِنَ الْاِسْلامِ»؛ ما این‌ها را به عنوان مسلمان قبول نداریم و این‌ها از اسلام خارج شده‌اند. این دیگر اسلامی نیست که این‌ها دارند؛ نه، اسلام فقط به نماز و روزه نیست که، اسلام یک بخشیش نماز و روزه است، یک بخشیش هم این است که وقتی [ارتباط] قطع شد، بری زود وصلش کنی و وقتی قهر کردیم، بریم زود آشتی کنیم. «خارِجَیْنِ مِنَ الْاِسْلامِ»؛ این‌ها از اسلام خارجند، «وَ لَمْ یَکُنْ بَیْنَهُما وِلایَةٌ»؛ هیچ حقی بین این دو تا دیگر برقرار نیست؛ نه او حقی گردن او دارد و نه او گردن این، و این حق اخوت و برادری تمام می‌شود. «فَاَیُّهما سَبَقَ اِلی کَلامِ اَخِیهِ»؛ آن کسی که زودتر پاشود برود و اقدام کند به صلح و آشتی، «کانَ السَّابِقَ اِلَی الْجَنَّةِ یَوْمَ الْحِسابِ»؛ او روز قیامت زودتر از آن دیگری و سریع‌تر از او به بهشت می‌رود.

هشدار درباره تلاش دائم شیطان برای تفرقه‌افکنی

روایت بعدی از امام باقر (علیه‌السلام) است: «اِنَّ الشَّیْطانَ یُغْرِی بَیْنِ الْمُؤْمِنِینَ ما لَمْ یَرْجِعْ اَحَدُهُمْ عَنْ دِینِهِ». خیلی روایت عجیبی است! می‌فرماید شیطان یکی از کارهایی که دائم می‌کند این است که بین مسلمانان و مؤمنین اختلاف بیندازد، دعوا بیندازد و ناراحتی ایجاد کند؛ خیلی این تلاش را می‌کند. ما خیلی باید مواظب باشیم بین‌مان با بقیه به هم نخورد، خیلی باید مواظب باشیم.

گفته‌اند با آدم سخن‌چین محکم برخورد بکنید؛ خیلی سخن‌چینی بد است چون سخن‌چین می‌آید حرف‌هایی از بقیه می‌آورد پیش ما و دل ما را نسبت به بقیه چرکین می‌کند؛ هیچ‌وقت اجازه ندید. کنجکاوی را بذارید کنار؛ تجسس و کنجکاوی اینجا جایز نیست. شروع می‌کند به گفتن که فلانی دیشب راجبت می‌گفت که... دارد این حرف‌ها را می‌زند، بدانید این شیطان رجیمِ درگاه الهی همین است، این نشسته اینجا. شیطان شاخ و دم ندارد، همین است؛ نشسته می‌خواهد بین تو، بین شما و او را از بین ببرد، نذارید.

بنده‌های خوب خدا و علمای بزرگی که ما می‌دیدیم، نمی‌ذاشتند یک حرفی پیش‌شان مطرح بشود که باعث دل‌چرکین شدن نسبت به کسی بشود؛ احساس می‌کردند طرف می‌خواهد یک چیزی بگوید که من وقتی بفهمم راجع به فلانی است، دلم چرکین می‌شود نسبت به او و بدم می‌آید ازش، نمی‌ذاشتند ادامه بدهد و می‌گفتند دیگر نگو، بسه. نباید آدم بذارد.

ایشان می‌فرماید که شیطان این‌قدر بین مؤمنین می‌رود و می‌آید تا اختلاف ایجاد بکند، تا بتواند یک نفر را از دین برگرداند؛ یعنی او را به کارهایی وادار کند در اثر این اختلاف و دعوا، که دیگر دینش را از دست بدهد. چون تمام هم و غم شیطان این است که تا می‌تواند یک کاری کند ما را ابتداعاً از دین دور بکند، بعد هم کلاً درمان بیاورد از دین‌داری و از اهمیت دادن به دستورات خدا؛ مثل بعضی آدما که به تدریج از متدین بودن‌شان کم می‌شود و کم‌کم دیگر همان چیزهایی که قبلاً برایش مهم بود الان مهم نیست و اصلاً باکیش نیست و اصلاً برایش مهم نیست.

این خارج شدن از دین، همین‌جوری است دیگر، فرقی نمی‌کند؛ این یک وقت این‌طوری به همان چیزهایی که اسلام و دین دستور داده، به همان‌ها بی‌تفاوت می‌شود، بلکه کم‌کم خوشش هم دیگر نمی‌آید. یک زمانی باحجاب بوده، کم‌کم کم‌کم می‌رود به آن سمت و می‌رود به آن سمت، دیگر می‌گذارد کنار، دیگر کم‌کم خوشش هم... بدش هم می‌آید، بدش می‌آید و ناراحت هم هست چرا این هست. این خروج از دین یعنی همین و آغاز گرفتاری‌ها و بدبختی‌ها آدم می‌شود.

خشنودی ابلیس از تفرقه و تضعیف او با آشتی

پس شیطان این‌قدر می‌رود و می‌آد بین مؤمنین اختلاف بیندازد، تا بتواند یکی را از دین خدا بیرون بیاورد، «فَاِذا فَعَلُوا ذلِکَ اسْتَلْقی عَلی قَفاهُ وَ تَمَدَّدَ»؛ وقتی بتواند این مؤمنین را به جنگ هم بیندازد و این‌ها با هم قهر کنند، دعوا کنند و آن زحمت و تلاشی که شیطان کشید و تلاشی که کرد ثمر داد، شیطان مثل آدمی که یک کار مهمی انجام داده است، می‌آید می‌شیند یک گوشه‌ای استراحت می‌کند، پایش را می‌اندازد روی آن پایش و یک نفس راحتی می‌کشد و می‌گوید: «خب، راحت شدم، این کارم هم تمام شد.» او هم دقیقاً همین است؛ این‌قدر تلاش می‌کند و زحمت می‌کشد تا بین دو تا آدم را به هم بزند، که به هم زد، خیلی خوشحال می‌شود، «ثُمَّ قالَ فُزْتُ»؛ می‌گوید: «ها، موفق شدم، موفق شدم، کار تمام شد.»

«فَرَحِمَ اللَّهُ امْرَءاً»؛ بعد امام باقر (علیه‌السلام) می‌فرماید: «خدا رحمت کند آن کسی را که بیاید بین دو تا از شیعیان ما که بین‌شان به هم خورده، ناراحت شده‌اند، دعوایشان شده و قهر کرده‌اند، آشتی بدهد.» این یکی از بزرگ‌ترین عبادات خداست؛ یعنی آدم یک وقت خدا بهش توفیق بدهد بتواند دو نفر را آشتی بدهد، بتواند دو نفر را از این اختلاف و دعوا دور کند، دلهایشان را به هم نزدیک کند و به هم وصل‌شان کند این‌ها را. خدا رحمت کند بنده‌ای را که بین دو تا از شیعیان ما و دوستداران ما که با هم اختلاف کرده‌اند و قهر کرده‌اند، بتواند اتصال برقرار بکند.

ضرورت انس، الفت و همیاری در میان جامعه ایمانی

«یا مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِینَ تَاَلَّفُوا وَ تَعاطَفُوا»؛ ای مؤمنین! ای گروه شیعیان! انس و الفت با هم داشته باشید و همدیگر را دوست بدارید، همدیگر را دوست بدارید. این‌قدر با هم ناراحتی نکنید، زمینه‌های ناراحتی و دعوا را از بین ببرید، نپردازید بهش و فکرش را نکنید، دوست داشته باشید هم را. در روایات هست اظهار دوستی به هم یکی از چیزهای خوب و کارهای درست است؛ هر کس که به مؤمنی و به مؤمن دیگری محبت و علاقه دارد، اظهار کند این را. این باعث می‌شود این الفت‌ها و علاقه بین این‌ها بیشتر بشود. آن چیزی که خدا خواسته این است؛ هر چه می‌شود بین مؤمنین این ارتباط بیشتر بشود، همدیگر را بیشتر دوست داشته باشند، از دوری هم بیشتر دل‌شان تنگ بشود، از مشکل هم زودتر باخبر بشوند و زودتر به داد هم برسند. آدما در مشکلات نمانند و نخواهند دست‌وپنجه نرم کنند، زود مشکلات هم را حل کنند، زود به داد هم برسند، زود دل‌شان برای همدیگر بسوزد و این مسائل را پیگیری کنند؛ این‌ها چیزهایی است که خدا خواسته است، ولی خب ما این را بدانیم، هر جا بین ما و یک شیعه‌ای و یک مؤمنی و یک کسی دارد یک کدورتی پیش می‌آید، این شیطان دارد می‌رود و می‌آید، این‌قدر دارد تلاش می‌کند و تمام زحمتش را دارد می‌کشد که کار ما را به جاهای بد و باریک بکشد، جلویش را بگیرید. بگذرید و تغافل کنید و انگار نه‌انگار که شنیده‌اید، انگار نه‌انگار که به گوش‌تان رسیده است. تجسس نکنید، دنبال نباشید کی چی گفت و کی چه کار کرد؛ این‌ها خیلی بد است، این‌ها روح آدم را کدر می‌کند، اخلاق آدم را خراب می‌کند، ایمان آدم را ضعیف می‌کند و آدم را می‌اندازد در پرتگاه و در این گرفتاری‌ها.

و روایت بعدی هم از امام صادق (علیه‌السلام) است: «لا یَزالُ اِبْلِیسُ فَرِحاً ما هْتَجَرَ الْمُسْلِمانِ»؛ تا مادامی که دو مسلمان با هم قهرند، شیطان خیلی خوشحال است و خیلی شادی می‌کند. «فَاِذَا الْتَقَیا وَ تَصالحا»؛ ولی وقتی این‌ها با هم آشتی کردند، «اسْتَکَّتْ رُکْبَتاهُ»؛ زانوهایش به لرزه در می‌آید و «تَخَلَّعَتْ اَوْصالُهُ»؛ بندهای پا و زانویش از هم در می‌رود؛ یعنی خلاصه‌اش سرنگون می‌شود شیطان و نمی‌تواند دیگر کاری بکند و از کار بی‌کار می‌شود. اوضاعش به هم می‌ریزد و آن پایه‌های اصلی پیشبرد کارهایش از بین می‌رود، وقتی دو مؤمن با هم آشتی بکنند. «وَ نادی یا وَیْلَهُ ما لَقِیَ مِنَ الثُّبُورِ»؛ خودش فریاد می‌زند بدبخت شدم، بدبخت شدم دیگر نمی‌توانم کاری بکنم، راهی که من می‌توانستم و خیلی امید داشتم بتوانم این دو تا را از دین و دین‌داری جدا بکنم و بکشم سمت چیزهای بد، آن راه بسته شد با آشتی این دو تا با همدیگر.

ان‌شاءالله خدا توفیق مرحمت کند تا ماه رمضان نرفته، اگر یک وقت این مشکل را با کسی داریم یا می‌شناسیم کسانی را که این مشکل را دارند و می‌توانیم از راه درستی وارد بشیم و بین‌شان اصلاح کنیم، زود اصلاح کنیم و کار را تمام کنیم ان‌شاءالله، این مسائل‌مان را هم بتوانیم حل بکنیم. نثار ارواح طیبه همه حضرات معصومین (علیهم‌السلام) و همه علمای ربانی و شهدا و امام شهدا صلوات.

۱. مرز مجاز قهر در اسلام و عقوبت آن

در اسلام، قهر کردن قواعدی دارد؛ اجازه نمی‌دهند که دو نفر بیش از سه روز با هم قهر باشند. تا سه روز مهلت داده شده، اما بیشتر از آن جایز نیست و گناه است. اگر از سه روز گذشت و این دو نفر نرفتند با هم آشتی کنند، هر دو نفرشان مشمول لعنت و عذاب هستند؛ چه ظالم باشند و چه مظلوم. لذا خداوند اجازه نداده است که دو مؤمن بیش از سه روز با هم قهر باشند. امام سجاد (علیه‌السلام) در دعای خود می‌فرماید: خدایا به ما توفیق بده در این ماه، هر کسی با ما قهر کرده است، ما بروم با او آشتی کنیم و ما قدم اول را برداریم. پس باید بروم ببینم چه کسانی با من قهرند تا بروم با آن‌ها آشتی کنم.

۲. چرا مظلوم هم در قهر طولانی مقصر است؟

امام صادق (علیه‌السلام) فرمودند: اگر دو نفر با هم قهر کنند، یکی از آن‌ها حتماً مشمول لعنت خدا می‌شود و گاهی نیز ممکن است هر دو نفرشان مشمول لعنت خدا واقع بشوند. از حضرت سؤال شد که آن شخص ظالم است و می‌گوییم او را خدا لعنت می‌کند، اما مظلوم چرا؟ ایشان فرمودند: درسته که این شخص در این دعوا مظلوم است، ولی او هم مشمول لعنت می‌شود؛ چرا؟ چون این شخص نرفت از برادرش بخواهد که بیایند با هم آشتی کنند. مظلوم بود و تقصیر با کس دیگری بود، اما حضرت می‌فرماید شما در این حد که می‌توانستی بروی جلو و عذرخواهی کنی یا اظهار کنی که بیا بگذریم، چرا نرفتی این کار را بکنی؟ از این جهت شما هم مقصری.

۳. ضرورت نشنیده گرفتن بدی‌ها و گذشت در روابط

یکی از چیزهایی که در اسلام به آن دستور داده‌اند این است که انسان یک چیزهایی را نشنیده بگیرد و رد شود؛ این‌قدر در حرف آدما و در رفتار آدما نماند. همین‌طور ذهن و فکر انسان مشغول می‌شود که فلانی چرا این حرف را به من زد؟ فلانی همه‌اش این‌جوری با من حرف می‌زند یا چرا این‌طوری با من رفتار کرده است. خب گفته‌اند ندید و نشنید بگیر و برو دیگر، رد شو؛ این‌قدر خودت را مثل او تو لجن گیر نینداز. واقعاً آدم یک مقدار که حالش جا بیاید و بشیند فکر کند، می‌فهمه که آدما با چه چیزهای پستی خودشان و سرشان را گرم می‌کنند و تمام نگرانی‌شان این مسائل مادی است.

۴. رفتارهای کودکانه و لزوم پادرمیانی مظلوم

خیلی وقت‌ها ما آدما، بچه‌ایم و فقط سن‌مان بالا رفته است؛ یعنی دعواهایمان همان دعواهای بچه‌هاست. آن بچه ناراحت می‌شود و می‌دود گله و شکایت می‌کند، ما هم که همین هستیم، منتها قدمان بزرگ شده است؛ گله می‌کنیم، شکایت می‌کنیم، بهمان برمی‌خورد و به دل می‌گیریم. تازه باز به معرفت بچه‌ها که زود تمامش می‌کنند، اما ما مگه می‌گذریم؟ امام صادق (علیه‌السلام) فرمود: مظلوم باید پاشود برود سراغ همان کسی که به او ظلم کرده است تا به او بگویید برادرم، اصلاً من ظالم، اصلاً تقصیر من، بیا تمامش کنیم. چرا این‌قدر داریم دعوا را کشش می‌دهیم؟ این کش دادن دعوا و قهر کردن این‌قدر بد است.

۵. مغلوب شدن شیطان با آشتی دو مؤمن

روایت از امام صادق (علیه‌السلام) است که تا مادامی که دو مسلمان با هم قهرند، شیطان خیلی خوشحال است و خیلی شادی می‌کند؛ اما وقتی این‌ها با هم آشتی کردند، زانوهایش به لرزه در می‌آید و بندهای پا و زانویش از هم در می‌رود؛ یعنی خلاصه‌اش شیطان سرنگون می‌شود و نمی‌تواند دیگر کاری بکند و از کار بی‌کار می‌شود. اوضاعش به هم می‌ریزد و آن پایه‌های اصلی پیشبرد کارهایش از بین می‌رود، وقتی دو مؤمن با هم آشتی بکنند. خودش فریاد می‌زند بدبخت شدم، بدبخت شدم دیگر نمی‌توانم کاری بکند؛ راهی که خیلی امید داشتم بتوانم این دو تا را از دین جدا بکنم، آن راه با آشتی این دو تا با همدیگر بسته شد.

۶. ارزش و ثواب عظیم اصلاح ذات البین

امام باقر (علیه‌السلام) می‌فرماید: خدا رحمت کند آن کسی را که بیاید بین دو تا از شیعیان ما که بین‌شان به هم خورده، ناراحت شده‌اند، دعوایشان شده و قهر کرده‌اند، آشتی بدهد. این یکی از بزرگ‌ترین عبادات خداست؛ یعنی آدم یک وقت خدا بهش توفیق بدهد بتواند دو نفر را آشتی بدهد، بتواند دو نفر را از این اختلاف و دعوا دور کند، دلهایشان را به هم نزدیک کند و به هم وصل‌شان کند این‌ها را. خدا رحمت کند بنده‌ای را که بین دو تا از شیعیان ما و دوستداران ما که با هم اختلاف کرده‌اند و قهر کرده‌اند، بتواند صلح و اتصال برقرار بکند و این غبار کینه را از دل‌ها پاک کند.

۷. دستور اسلام به انس، الفت و اظهار محبت

امام باقر (علیه‌السلام) می‌فرماید: ای مؤمنین! ای گروه شیعیان! انس و الفت با هم داشته باشید و همدیگر را دوست بدارید. این‌قدر با هم ناراحتی نکنید، زمینه‌های ناراحتی و دعوا را از بین ببرید و دوست داشته باشید هم را. در روایات هست اظهار دوستی به هم یکی از کارهای درست است؛ هر کس که به مؤمن دیگری محبت و علاقه دارد، اظهار کند این را. این باعث می‌شود این الفت‌ها و علاقه بین این‌ها بیشتر بشود. آن چیزی که خدا خواسته این است؛ هر چه می‌شود بین مؤمنین این ارتباط بیشتر بشود، همدیگر را بیشتر دوست داشته باشند، از دوری هم بیشتر دل‌شان تنگ بشود و زودتر به داد هم برسند.

1️⃣ مفهوم قهر و مرز مجاز آن در اسلام

◽️ شمول لعنت و عقوبت الهی برای قاطعین ارتباط

◽️ توفیق پیش‌قدم شدن در آشتی و صلح

2️⃣ مسئولیت مظلوم در قهر طولانی‌مدت

◽️ چرایی گناهکار بودن مظلوم به دلیل عدم اقدام برای آشتی

◽️ ضرورت نشنیده گرفتن بدی‌ها و تغافل در روابط

3️⃣ ریشه‌یابی رفتارهای کودکانه در بزرگسالی

◽️ شباهت قهرها و دعواهای بزرگسالان به رفتارهای بچه‌گانه

◽️ پادرمیانی و تواضع مظلوم برای شکستن لجاجت‌ها

4️⃣ حکمت الهی در احقاق حق و پاداش صلح

◽️ عدالت خداوند در گرفتن حق مظلوم از ظالم

◽️ تدبیر و حوصله الهی در عقوبت ظالمان

5️⃣ تبعات دینی قهر و تفرقه در جامعه ایمانی

◽️ خروج از حقیقت اسلام در صورت استمرار قهر بیش از سه روز

◽️ سقوط حق اخوت و برادری ایمانی

6️⃣ نقش شیطان در ایجاد کینه و ثواب عظیم آشتی

◽️ تلاش دائم ابلیس برای تضعیف دین از طریق تفرقه‌افکنی

◽️ ارزش بی‌نظیر و ثواب عظیم اصلاح ذات‌البین و آشتی دادن مؤمنان

7️⃣ دستورالعمل جامعه ایمانی؛ انس و الفت

◽️ ضرورت ابراز محبت و علاقه برای تقویت پیوندهای اجتماعی

◽️ همیاری، درک متقابل و شتافتن به داد یکدیگر در مشکلات