مقدمه و اهمیت حق همسایگی در اسلام

اللهم صل علی محمد و آل محمد.

بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین و الصلوة و السلام علی سیدنا و نبینا ابی‌القاسم محمد و اهل بیته الطیبین الطاهرین المعصومین، سیما بقیة الله فی الارضین و لعنة الله علی اعدائهم اجمعین. «و ان نتعاهد جیراننا بالافضال و العطیه»

یکی از مسائله‌ای که در اسلام به آن توجه شده، مسئله‌ی همسایه است؛ اینکه هر کسی حدالمقدور نسبت به همسایه‌اش بی‌تفاوت نباشد. کسانی که این مقدار رابطه و ارتباط بین انسان و آن‌ها برقرار است، به عنوان همسایگی، همین؛ یعنی وجه مشترک‌مان همسایگی است.

اسلام به این ارتباطات بین مؤمنین خیلی اهمیت می‌دهد. از مسائل مختلف و از ارتباط‌های مختلف استفاده کرده است تا کسانی که به نحوی با هم ارتباطی دارند، سعی کنند هوای همدیگر را داشته باشند. نسبت به ارحام سفارش کرده، نسبت به همسایه سفارش کرده و حتی نسبت به کسی که در مسافرت یا در یک مجلسی هم‌نشین انسان می‌شود و کنار دست آدم هست، سفارش کرده است؛ اسلام برای چنین کسی هم حقوقی مشخص کرده است. نسبت به عموم مؤمنین نیز حقوقی را مشخص کرده که انسان نسبت به همه‌ی افراد باایمان چه حقوقی دارد. خلاصه اسلام از همه‌ی این نسبت‌ها و روابطی که می‌تواند بین آدم‌ها باشد، استفاده کرده و حقوقی را بر گردن ما گذاشته است که یکی از این‌ها، حق همسایه است.

اگر احیاناً آدم متوجه شد، فهمید، سراغ گرفت و باخبر شد که در بین همسایه‌هایش کسانی هستند که گرفتاری دارند—حالا هر گرفتاری، گرفتاری مالی، گرفتاری عقیدتی یا گرفتاری فکری—هر چه که از دستش برمی‌آید را باید انجام دهد.

نقش مسجد در تحکیم روابط همسایگی

در شرایط فعلی، بهترین زمینه برای این کار، مسجد است؛ چون آدم‌ها نوعاً الان ارتباط خیلی زیادی با همسایه‌ها ندارند. شرایط و فرهنگ عمومی طوری شده است که افراد، همسایه‌ی خود را نمی‌شناسند و از هم خبر ندارند. جایی که زمینه‌ی بسیار مناسبی دارد تا این ارتباط مهیا شود و آدم بتواند این کار را انجام دهد، خود مسجد محل است. در مسجد طبیعتاً افراد بیشتری از محل می‌آیند؛ وقتی آدم با آن افراد ارتباط می‌گیرد، بیشتر از حال همدیگه باخبر می‌شود. حتی از حال کسانی که غایب هستند و نیامده‌اند هم باخبر می‌شود؛ و یکی از فواید مسجد هم همین مسئله است. مسجد و مسجد رفتن به آدم کمک می‌کند تا این حق همسایه را بهتر ادا کند.

می‌فرماید: خدایا به من توفیق بده که نسبت به همسایه‌هایم در این ماه بتوانم کار نیکی انجام دهم؛ چیزی به آن‌ها بدهم، احوال‌پرسی کنم و جویای حال‌شان بشوم. سنت‌های خوبی که قدیم بیشتر بود و حالا کم شده است؛ مثلاً آشی می‌پختند، شله‌زردی می‌پختند، حلوایی درست می‌کردند و به در و همسایه می‌دادند. این‌ها چیزهای خوبی بود که متأسفانه به تدریج از بین رفته است. به هر حال، همسایه مسئله‌ای است که اهمیت دارد؛ مخصوصاً اگر گرفتار باشد و کاری از دست آدم بربیاید، کمک کردن به او مسئله‌ی بسیار مهمی است.

مراقبت از رفتار و صبر بر آزار همسایه

این یک مسئله است نسبت به همسایه که آدم توجه کند و مواظب باشد شرش به آن‌ها نرسد. باید مراقبت کنیم خودمان کاری که باعث اذیت همسایه‌مان می‌شود را انجام ندهیم. نسبت به همسایه‌ها توجه کنیم، اگر مشکلی دارند و می‌توانیم، کمک‌شان کنیم؛ و احیاناً اگر همسایه‌ی بدی داریم، در اسلام خیلی سفارش شده است که باید اذیت همسایه را تحمل کنید.

به هر حال در میان همسایه‌ها هم افرادی پیدا می‌شوند که مراعات نمی‌کنند؛ مثلاً ماشینش را می‌آورد جلوی خانه‌ی آدم می‌گذارد یا مشکلات دیگری از این دست که گاهی همسایه‌ها سر این حقوق و نوع ارتباط با هم دارند. اسلام خیلی تأکید کرده است که مواظبت کنید تا کار به دعوا، ناراحتی و این مسائل نکشد. صبر بر اذیت همسایه، خودش یکی از مسائل مهمی است که باید به آن توجه و مراعات شود.

پس مطلب بعدی: «ان نتعاهد جیراننا بالافضال و العطیه». خدایا در این ماه مبارک به ما این توفیق را بده که بتوانیم به همسایه‌هایمان سر بزنیم، احوالی بپرسیم، حال‌شان را جویا شویم و سراغ بگیریم که فلان همسایه چه کار می‌کند؛ فلان همسایه که فلان مشکل را داشت، مشکلش حل شد یا نشد؟ کاری از دست ما برمی‌آید یا نمی‌آید؟ این مسئله هست و مضاف بر آن، همان‌طور که عرض شد، اگر اذیتی هم دارد، آدم سعی کند مراعات کند و حقش را ان‌شاءالله ادا نماید.

پاک‌سازی اموال و دوری از لقمه‌ی حرام

مسئله‌ی بعدی که امام سجاد (علیه‌السلام) می‌فرماید در این ماه زودتر انجامش دهیم و مراعاتش کنیم، مسئله‌ی اموال ما است. اموال ما وقتی حقوقی به آن تعلق می‌گیرد، در اصطلاح اسلام دچار ناپاکی و آلودگی می‌شود، خراب می‌شود و چه بسا از حلال بودن به حرام بودن برمی‌گردد و تبدیل به لقمه‌ی حرام می‌شود.

لقمه‌ی حرام هم حتماً راهش فقط دزدی و رشوه نیست؛ ممکن است آدم مالی دارد که باید خمسش را بدهد اما خمس آن را نداده است. در این صورت، حق تصرف در این مال را ندارد و این خودش مثلاً می‌شود لقمه‌ی حرام. یا زکات مالش را نداده که خود این مشکل ایجاد می‌کند؛ یا نفقه‌ای که دادنش لازم بوده را نمی‌دهد. یک سری حقوق مالی در اسلام مشخص شده است که ایشون می‌فرماید نسبت به اموال‌مان هم توجه کنیم.

تا اینجای دعا [سخن] نسبت به افراد بود؛ اولین مسئله‌ای هم که مطرح کردند نسبت به خدای متعال بود که نماز را مطرح کردند تا بتوانیم آن را درست کنیم. مسئله‌ی دوم در ارتباط با افراد شد؛ یکی ارحام و یکی همسایه‌ها، که این‌ها را اصلاح کنیم. مسئله‌ی سوم هم نسبت به اموال‌مان است که اموال‌مان را از آن حقوقی که به آن تعلق گرفته پاک کنیم و آن حقوق را ادا نماییم.

احکام و اهمیت خمس در زندگی

ببینیم اگر خمس بدهکاریم، مسائل خمس را بخوانیم و یاد بگیریم؛ اگر خدای نکرده خمس بدهکاریم و نداده‌ایم، زودتر بریم و آن را درست کنیم. چون وقتی خمس به مال تعلق می‌گیرد، آن یک‌پنجم اصلاً مال ما نیست؛ مال کس دیگری است و صاحبش فرد دیگری است. خدا این‌طور قرار داده است که وقتی درآمد ما از سال اضافه می‌آید و هزینه‌های زندگی از آن کسر می‌شود، آن مقدار که اضافه می‌آید، یک‌پنجمش دیگر مال ما نیست و حق کسان دیگری است. این حق آن‌هاست و باید آن را به دست‌شان برسانیم.

یکی از این حقوق، همین مسئله‌ی خمس است که باید به آن توجه کرد. خیلی‌ها این مسائل را نمی‌دانند؛ خرید و فروش می‌کنند، سود می‌برند، سال می‌آید و می‌گذرد، درآمد دارند و در طول سال یا از کل سال استفاده‌ای برده‌اند؛ حقوق دارند، یا سود هنگفتی برده‌اند، یا اصلاً اصل سود را در کاری برده‌اند؛ این‌ها گاهی ممکن است با شرایطی مواجه شود که آدم باید خمسش را بدهد. نسبت به اموال و چیزهایی که در خانه دارد، باید برود یاد بگیرد که در میان همین وسایل خانه، به چه چیزهایی خمس تعلق می‌گیرد؟ چه چیزهایی اگر یک سال از آن گذشت و استفاده‌ای از آن نشد—یا به هر حال اضافه بود یا هر دلیل دیگری—باید خمسش را بدهیم. این‌ها را باید بریم یاد بگیریم که خدای نکرده سر سفره‌مان لقمه‌ی حرام برای اهل و عیال‌مان نبریم و مال حق دیگری در آن نباشد. آدم باید برود این را یاد بگیرد و حتماً به آن توجه کند.

اینکه افراد می‌آیند و می‌گویند با این گرونی و با این قرض و قوله، ما بدهکاریم و خمس نداریم، این‌طوری‌ها نیست. ممکن است کسی خیلی هم قرض و بدهی داشته باشد، اما خمس هم بدهکار شود؛ چون خمس مستقیماً ربطی به اصل بدهی ندارد که بگوییم چون بدهی داری، پس خمس نباید بدهی. نه، در یک شرایطی ممکن است حالا آن بدهی باعث شود مقداری از خمس کم یا رفع شود، ولی این قاعده نیست. خیلی از مردم این مسائل را نمی‌دانند و خلاصه‌اش کارشان خراب است؛ چون به محض اینکه سال [خمسی] برسد، دیگر این مالِ من که اضافه آمده—و کلاً این مالی که به آن خمس تعلق گرفته—یک‌پنجمش مال من نیست.

عواقب عدم پرداخت خمس پس از مرگ

بعضی از فقها و مراجع می‌گویند کلاً نمی‌توانی از آن مال استفاده کنی تا وقتی که آن یک‌پنجم را بدهی؛ حق شما نیست که در آن تصرف کنی. بعضی‌ها هم حالا جور دیگری فرموده‌اند. مخصوصاً این خطر جایی پیش می‌آید که آدم یک‌وقت از دنیا برود. کسی که از دنیا می‌رود، خمسی که بدهکار است در تمام اموالش پخش می‌شود؛ یعنی تا وقتی که زنده بود، فقط بعضی از اموالش خمس داشت، نه همه‌اش. لذا می‌شد به خانه‌اش بروی و از غذاش بخوری، چون خمس به همه‌ی اموالش تعلق نمی‌گرفت. اما حالا که مرده و از دنیا رفته است، این خمس در تک‌تک اموالش مشاع و پخش می‌شود. اگر بدانیم کسی خمس بدهکار بوده و نداده است، تا وقتی که آن را پرداخت نکنند، نمی‌شود به خانه‌اش رفت، نه می‌شود از خرماش خورد، نه از حلواش، نه از غذاش؛ هیچ‌کدام از چیزهایی که مال اوست را نمی‌شود استفاده کرد تا اینکه خمسش را جدا کنند، آن‌وقت می‌شود استفاده کرد.

لذا باید این مسائل را یاد بگیریم و حواسمان باشد. در ماه مبارک زمینه خوب است؛ آدم بنشیند یک حساب و کتابی بکند و ببیند اگر احیاناً خمسی از قبل بدهکار بوده یا الان بدهکار است، زودتر برود و بدهد تا این مشکل را حل کند که خدای نکرده حق صاحبان خمس در اموال ما نباشد.

مصارف خمس و مسئولیت جانشینان امام (ع)

صاحبان خمس دو دسته‌اند: یکی امام عصر (علیه‌الصلوة‌والسلام) که نصف خمس حق ایشان است و هر طور که صلاح بدانند استفاده می‌شود؛ البته در زمان غیبت، چون ایشان در دسترس ما نیستند، به جانشینان ایشان، یعنی فقهای عادل و جامع‌الشرایط داده می‌شود. آن‌ها هر چیزی را که صلاح باشد، باید مصرف کنند و می‌توانند استفاده کنند؛ یعنی آنچه که صلاح مسلمان‌ها و صلاح جامعه است را در آن راه مصرف می‌کنند. نصف دیگرش هم حق سادات است؛ ساداتی که فقیر هستند و مشکل دارند، حق آن‌هاست.

البته در مورد اصل خمس، آقایان عمدتاً احتیاط می‌کنند و می‌گویند باید همه‌ی آن را بیاورید و به خود مرجع تقلیدتان یا به فقیه و مجتهد جامع‌الشرایط بدهید؛ او باید مصرفش را تعیین و مشخص کند، مگر اینکه به آدم اجازه بدهند که خودش مستقیماً با اجازه در جایی که لازم است مصرف کند. به هر حال، این خمس را باید بریم و بفهمیم؛ یاد بگیریم که نصفش مال حضرت است و مال ما نیست، نصف دیگرش هم مال سادات است و مال ما نیست؛ این حق آن‌هاست. حالا که دست فقها می‌آید، فقها هم آن را در مسائلی که برای حفظ دین لازم است خرج می‌کنند.

یکی از مسائلی که برای حفظ دین لازم است، حفظ حوزه‌های علمیه است؛ مقداری از آن باید آنجا مصرف شود. بالاخره عده‌ای شغل‌های دیگر را انتخاب نمی‌کنند و می‌آیند وقت و عمرشان را صرف یادگیری مسائل دینی و علوم دینی می‌کنند. طلبه‌ها می‌توانستند بروند جاهای دیگر و شغل‌های دیگری داشته باشند، اما می‌آیند اینجا؛ آن‌هایی که آدم‌های خوبی هستند و مناسبند، عمر و وقت‌شان را می‌گذارند تا همین مسائل دین را یاد بگیرند و بعداً بیایند به بقیه یاد بدهند. یکی از مصارفی که به جا و طبق قاعده است، همین است که به طلاب اهل درس، اهل تقوا و کسانی که به حال مردم و جامعه مفید هستند، داده شود. صرف حوزه‌ها شود برای زنده ماندن این‌ها، و صرف مسائل دیگری که امام عصر (علیه‌السلام) راضی هستند در آنجا خرج شود. حالا فرقی نمی‌کند؛ مصارف عمومی جامعه باشد، بیمارستان باشد، درمانگاه باشد، یا جاهای مناسب و خوبی که عام‌المنفعه است. تشخیص این موارد با مجتهد و فقیه است که کجا مصرف کند.

لزوم ادای تکلیف خمس و رفع شبهات

وظیفه‌ی ما این است که وقتی خمس به مال‌مان تعلق گرفت، مجتهد عادلی پیدا کنیم—یا مرجع تقلیدمان، یا دفتر رهبری—و به آن‌ها بدهیم؛ آن‌ها دیگر ان‌شاءالله بار این مسئولیت بر گردن‌شان است و هر طور که صلاح دانستند استفاده می‌کنند. ما باید بار خودمان را سبک کنیم.

اینکه بعضی‌ها می‌گویند «من خمس نمی‌دهم چون نمی‌دانم این‌ها با آن چه کار می‌کنند»، این‌طور نمی‌شود؛ این‌گونه آدم با خمس ندادن به جهنم می‌رود. حالا اینکه آن‌ها چه کار می‌کنند، پیش خدا خودشان باید بابت هر کاری که می‌کنند و هر استفاده‌ای که می‌برند جواب بدهند؛ اما ما هم باید نسبت به پرداخت خمس پیش خدا جواب بدهیم. من سرِ خود نمی‌توانم بگویم «من خودم خمس مال خودم را می‌روم مصرف می‌کنم». آقایون عمدتاً اجازه نمی‌دهند و جایز نمی‌دانند که آدم خودش برود همین‌طور سرِ خود خمس را مصرف کند؛ می‌گویند حتماً باید آن را به دست جانشین امام عصر برسانید، او هر جا صلاح دانست مصرف شود. آن‌ها هم اگر آدم‌های عادلی باشند، صلاح شخصی خودشان را در نظر نمی‌گیرند؛ فقیه عادل نمی‌آید جیب خودش را پر کند، بلکه در جاهایی که صلاح می‌داند خرج می‌کند.

ولی به هر حال باید به این مسئله توجه داشت؛ چون بعضی‌ها در جامعه اصلاً خمس را بلد نیستند و نمی‌دهند. زورشان می‌آید و فکر می‌کنند «این مالِ ماست، ما زحمتش را کشیده‌ایم، چرا بدهیم به بقیه؟» در حالی که دین، حق مهمی بر گردن ما دارد. خدا خواسته است که دین در جامعه زنده باشد؛ اصلاً ما را برای دین‌داری آفریده است. حالا گفته است وقتی کار می‌کنید و از مخارج‌تان اضافه می‌آید، یک‌پنجمش مال دین و مال امام (علیه‌السلام) است تا خرج دین کند. دین هم برای اشاعه و نشر خودش احتیاج مالی دارد و هزینه‌بر است؛ این هزینه‌ها را خود مردم باید تأمین کنند. بخشی از مال به عنوان خمس می‌آید دست فقیه و او در راهی که به حال دین و مسلمانان مفید است، مصرف می‌کند. وظیفه‌ی او این است که در راه صحیح مصرف کند، وظیفه‌ی ما هم این است که بریم و به او بدهیم تا خودمان را نجات دهیم و مال حرام در مال‌مان نباشد. این کار را باید حتماً انجام داد.

پس کسانی که بلد نیستند را یادشان بدهید و به آن‌ها تفهیم کنید که مسئله‌ی خمس یک چیز شخصی نیست که مثلاً یک عده‌ای جیب‌شان را پر کنند. حالا در عمل ممکن است بعضی‌ها سوءاستفاده کنند، این سوءاستفاده‌ها همه‌جا هست؛ ولی اصل تکلیف از گردن ما ساقط نمی‌شود. ما باید بریم و پرداخت کنیم، از اینجا به بعد دیگر بار مسئولیت بر گردن آن‌هاست که در چه راهی مصرف می‌کنند و خودشان می‌دانند و خدا. ما هم بین خودمان و خدا باید این مسائل را صاف کنیم.

حقوق مالی: نفقه، واجب‌النفقه و زکات

پس امام سجاد (علیه‌السلام) می‌فرماید: خدایا توفیق بده در این ماه اموالم را از این حقوقی که به آن تعلق گرفته خالص کنم، این حقوق را ادا کنم تا این مالِ من خالص، پاک و تر و تمیز باشد و چیزی از این حقوق در آن نماند. این حقوق، یکی‌ش خمس است، یکی‌ش زکات است و یکی هم نفقه‌ی واجب‌النفقه است.

کسانی که واجب‌النفقه‌ی انسان هستند [باید تأمین شوند]؛ مثلاً ممکن است پدر و مادری وضع‌شان خوب باشد اما بچه‌شان وضعش بد باشد؛ این بچه که وضعش بد است و درآمد ندارد، واجب‌النفقه‌ی آن‌هاست و آن‌ها باید نفقه‌اش را تأمین کنند. یا برعکس، بچه وضعش خوب است و پدر و مادر وضع‌شان بد است؛ اینجا بچه باید آن‌ها را تأمین کند. نسبت به کسانی که می‌توانند واجب‌النفقه‌ی انسان شوند، باید توجه داشت؛ این هم یکی از آن حقوق مالی است. بعضی وقت‌ها بعضی‌ها توجه ندارند؛ بعضی پدر و مادرها نسبت به فرزندان‌شان توجه ندارند، در حالی که ممکن است فرزند در گرفتاری و تنگی معیشت باشد. خب یک‌وقت می‌توانند راهی جلوی پایش بگذارند و کمکش کنند تا از ولخرجی دربیاید و مشغول یک کار خوب و شغل مناسبی شود؛ اگر می‌توانند کمکش کنند، باید این کار را انجام دهند. البته بهتر این است که ماهی‌گیری را به او یاد بدهند؛ اما یک‌وقت به هر دلیلی این ماهی‌گیری درست نمی‌شود، اینجا چاره‌ای نیست و باید ماهی را دستش بدهند و تأمینش کنند. این هم مسئله‌ای است که گاهی بعضی افراد به آن توجه نمی‌کنند. واجب‌النفقه‌ی انسان یک بدهی است و وقتی ادا نشود، بر گردن آدم می‌ماند. زن و بچه‌ی یک مرد، واجب‌النفقه‌ی او هستند؛ آن مقداری که از نفقات در رساله‌ها گفته شده که واجب است تأمین شود، بدهی است و اگر تأمین نشود، بر گردنش می‌ماند. لذا یک عده‌ای این‌طوری گردن‌شان زیر بار حقوق مالی می‌ماند، بدهکار می‌شوند و توجهی هم ندارند.

«و ان نطهرها باخراج الزکوات»؛ خدایا توفیق بده در این ماه، اگر مالم از آن اموالی است که به آن زکات تعلق می‌گیرد، بروم و زکاتش را بدهم. زکات هم یکی از مسائل است که به نه چیز تعلق می‌گیرد. آدم باید برود یاد بگیرد و ببیند که اگر این نه چیز به آن نصابی که معین کرده‌اند رسیده باشد، باید زکاتش را بدهد. مقدار زکات را هم مشخص کرده‌اند که چقدر باید پرداخت شود. این هم هست؛ یک عده در جامعه هستند که زکات بدهکارند اما نمی‌دانند، اصلاً مسئله‌اش را بلد نیستند، حواس‌شان نیست، ملتفت نیستند و گرفتار می‌شوند.

پس حقوق مالی شامل خمس، نفقه و زکات را بتوانم در این ماه ادا کنم؛ ان‌شاءالله خدا توفیق مرحمت کند تا دستورهای اسلام را، همه‌اش را، چه در ارتباط با خدا، چه در ارتباط با مردم و چه در ارتباط با اموال‌مان بتوانیم عمل کنیم ان‌شاءالله.

رب صل علی محمد و آل محمد. 

۱. اهمیت و جایگاه همسایگی در اسلام

یکی از مسائلی که در اسلام به آن توجه شده، مسئله‌ی همسایه است؛ اینکه هر کسی حدالمقدور نسبت به همسایه‌اش بی‌تفاوت نباشد. کسانی که این مقدار رابطه و ارتباط بین انسان و آن‌ها برقرار است، به عنوان همسایگی، همین؛ یعنی وجه مشترک‌مان همسایگی است. اسلام خیلی اهمیت می‌دهد به این ارتباطات بین مؤمنین. از ارتباط‌های مختلف استفاده کرده است تا کسانی که به نحوی با هم ارتباطی دارند، سعی کنند هوای همدیگر را داشته باشند. نسبت به ارحام سفارش کرده، نسبت به همسایه سفارش کرده است. خلاصه اسلام از همه‌ی این نسبت‌ها و روابطی که می‌تواند بین آدم‌ها باشد، استفاده کرده و یک حقوقی بر گردن ما گذاشته است که یکی از این‌ها همسایه است.

۲. مسجد؛ بستر احیای حقوق همسایگان

در شرایط فعلی، بهترین زمینه برای این کار [رسیدگی به همسایگان]، مسجد است؛ چون آدم‌ها نوعاً الان ارتباط خیلی با هم ندارند. شرایط و فرهنگ عمومی طوری شده که افراد همسایه، همسایه را نمی‌شناسند و از هم خبر ندارند. یک جایی که خیلی زمینه‌اش هست تا این ارتباط مهیا بشود و آدم بتواند این کار را انجام دهد، خود مسجد محل است. در مسجد طبیعتاً افراد بیشتری از محل می‌آیند؛ وقتی آدم ارتباط می‌گیرد با آن افراد، بیشتر از حال همدیگر باخبر می‌شود. پس یکی از فواید مسجد همین مسئله است. این حق همسایه را مسجد و مسجد رفتن به آدم کمک می‌کند تا بهتر بتواند ادا کند.

۳. ضرورت پیگیری و حل مشکلات همسایگان

خدایا به من توفیق بده که نسبت به همسایه‌هایم در این ماه بتوانم یک کار نیکی در حق‌شان انجام بدهم؛ چیزی به آن‌ها بدهم، احوال‌پرسی کنم و جویای حال‌شان بشوم. سنت‌های خوبی که قدیم بیشتر بود و حالا کم شده است؛ مثلاً آشی می‌پختند، شله‌زردی یا حلوایی می‌پختند و می‌دادند به در و همسایه‌ها. این‌ها چیزهای خوبی بود که به تدریج متأسفانه از بین رفته است. به هر حال، همسایه مسئله‌ای است که اهمیت دارد؛ مخصوصاً اگر گرفتار است و آدم از دستش برمی‌آید که بتواند کاری برایش انجام دهد، مسئله‌ی مهمی است. اگر آدم متوجه شد همسایه‌اش گرفتاری مالی، عقیدتی یا فکری دارد، هرچه از دستش برمی‌آید انجام دهد.

۴. فضیلت صبر و مدارا در برابر آزار همسایه

یک مسئله نسبت به همسایه این است که آدم توجه کند و مواظب باشد شرش به آن‌ها نرسد. باید مراقبت کنیم خودمان کاری که باعث اذیت همسایه‌مان می‌شود را انجام ندهیم؛ نسبت به همسایه‌ها توجه کنیم و اگر مشکلی دارند کمک‌شان کنیم. احیاناً اگر یک همسایه‌ی بدی داریم، در اسلام خیلی سفارش شده است که باید تحمل کنید اذیت همسایه را. ممکنه پیدا بشود دیوار به دیوار انسان، یک آدمی که مراعات نمی‌کند؛ مثلاً ماشینش را می‌آورد جلوی خانه‌ی آدم می‌گذارد یا مشکلاتی از این دست. اسلام خیلی تأکید کرده که مواظبت کنید تا کار به دعوا و ناراحتی نکشد. صبر بر اذیت همسایه خودش یکی از مسائل مهم است.

۵. اموال ناپاک و خطر لقمه‌ی حرام

مسئله‌ی بعدی که امام سجاد (علیه‌السلام) می‌فرماید زودتر انجامش بدهیم و مراعاتش کنیم، مسئله‌ی اموال ما است. اموال ما وقتی حقوقی به آن تعلق می‌گیرد، در اصطلاح اسلام دچار ناپاکی و آلودگی می‌شود و خراب می‌شود؛ چه بسا برمی‌گردد از حلال بودن به حرام بودن و لقمه‌ی حرام می‌شود. لقمه‌ی حرام حتماً راهش دزدی و رشوه نیست؛ ممکن است آدم مالی را که باید خمس بدهد، خمسش را نداده باشد. خب حق تصرف ندارد در خود این مالی که خمسش را نداده است؛ باید مراقبت کند، چون این‌ها خودش می‌شود لقمه‌ی حرام. زکات دادنی است، یا نفقه‌ای که لازم است بدهد را نمی‌دهد. این حقوق مالی مشخص‌شده در اسلام است.

۶. حقیقت خمس؛ حق دیگران در اموال ما

وقتی خمس تعلق می‌گیرد به مال، آن یک‌پنجم اصلاً مال ما نیست؛ مال کس دیگری است و صاحبش فرد دیگری است. خدا این‌طوری قرار داده که این درآمد ما وقتی از سال اضافه می‌آید و هزینه‌های زندگی از آن کسر می‌شود، آن چیزی که اضافه می‌آید، یک‌پنجمش دیگر مال ما نیست و حق کسان دیگری است. این حق آن‌هاست و باید برسانیم به آن‌ها که حق‌شان است. خیلی‌ها این مسائل را نمی‌دانند؛ درآمد دارند، استفاده‌ای برده‌اند یا سود هنگفتی برده‌اند که آدم باید خمسش را بدهد. باید بریم یاد بگیریم که خدای نکرده سر سفره‌مان لقمه‌ی حرام برای اهل و عیال‌مون نبریم و مال حق دیگری در این نباشد.

۷. خمس و بدهی‌های زندگی

اینکه افراد می‌آیند و می‌گویند با این گرانی و با این قرض و قوله ما بدهکاریم و خمس نداریم، این‌طوری‌ها نیست. ممکن است کسی خیلی هم قرض و بدهی داشته باشد، اما خمس هم بدهکار بشود؛ چون خمس مستقیماً ربطی به اصل بدهی ندارد که ما بگوییم چون بدهی داری پس خمس نباید بدهی. نه، در یک شرایطی ممکن است حالا آن بدهی باعث بشود مقداری از خمس کم بشود یا رفع بشود، ولی این قاعده نیست. خیلی مردم این مسائل را نمی‌دانند و خلاصه‌اش کارشان خراب است؛ چون به محض اینکه سال برسد، دیگر این مالِ من که اضافه آمده، یک‌پنجمش مال من نیست و حق تصرف در آن را ندارم.

۸. عواقب حبس حقوق مالی پس از مرگ

خطر [عدم پرداخت خمس] اینجا پیش می‌آید که آدم یک‌وقت از دنیا برود. کسی که از دنیا می‌رود، خمسی که بدهکار است، پخش می‌شود به مقدارش در اموال؛ یعنی تا زنده بود بعضی اموالش خمس داشت، نه همه‌اش. لذا می‌شد خانه‌اش بروی و از غذاش بخوری. اما حالا که مرده و از دنیا رفته است، تک‌تک اموالش این خمس در آن مشاع و پخش می‌شود. اگر بدانیم کسی خمس بدهکار است و نداده، تا ندهند نمی‌شود به خانه‌اش رفت، نه می‌شود از خرماش خورد، نه از حلواش و نه از غذاش؛ هیچ‌جا از چیزهایی که مال او هست نمی‌شود استفاده کرد تا خمسش را جدا کنند.

1️⃣ مفهوم و جایگاه همسایگی در اسلام

◽️ حدالمقدور بودنِ مسئولیت انسان نسبت به همسایه و پرهیز از بی‌تفاوتی

◽️ اهمیت اسلام به روابط اجتماعی و لزوم داشتنِ هوای همدیگر

2️⃣ نقش مسجد در تحکیم روابط و احیای حقوق محل

◽️ مسجد به عنوان بهترین بستر باخبر شدن از احوال و مشکلات همسایگان

◽️ احیای سنت‌های نیکوی قدیمی، احوال‌پرسی و نیکی در حق یکدیگر

3️⃣ اخلاق همسایه‌داری و فضیلت صبر بر آزار

◽️ مراقبت از رفتار خود جهت پیشگیری از هرگونه اذیت و آزار همسایه

◽️ سفارش ویژه اسلام به تحمل همسایه‌ی بد و پرهیز از دعوا و ناراحتی

4️⃣ پاک‌سازی اموال و ابعاد لقمه‌ی حرام

◽️ ناپاکی، آلودگی و تغییر ماهیت اموال در صورت عدم پرداخت حقوق مالی

◽️ عدم انحصار لقمه‌ی حرام در دزدی و رشوه؛ ابعاد خمس، زکات و نفقه

5️⃣ حقیقت خمس و ضوابط شرعی آن

◽️ خمس به عنوان حق صاحبان آن (امام (ع) و سادات) و تعلق نگرفتن به خود فرد

◽️ عدم ارتباط مستقیم خمس با بدهی‌ها و قرض‌های زندگی و لزوم ادای آن

6️⃣ عواقب حبس خمس پس از مرگ و مصارف آن

◽️ مشاع شدن خمس در تک‌تک اموال پس از مرگ و حرمت تصرف در آن‌ها

◽️ مصرف خمس برای حفظ دین، تقویت حوزه‌های علمیه و امور عام‌المنفعه

7️⃣ حقوق مالی واجب در بخش نفقه و زکات

◽️ بدهی بودنِ نفقه‌ی زن، فرزند و افراد واجب‌النفقه بر عهده‌ی انسان

◽️ تعلق زکات به ۹ چیز و لزوم یادگیری احکام و حد نصاب شرعی آن