اهمیت و جایگاه صله رحم در ماه مبارک رمضان

اللهم صل علی محمد و آل محمد. بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین و الصلات و السلام علی سیدنا و نبینا ابی القاسم محمد و علی اهل بیته الطیبین الطاهرین المعصومین، سیما بقیة الله فی الارضین و لعنة الله علی اعدائهم اجمعین.

«و وفقنا فیه لان نصل ارحامنا بالبر و الصلة»

دومین مطلبی که امام سجاد (علیه‌السلام) از خدای متعال می‌خواهند که در این ماه به ما توفیق انجامش را بدهد — بعد از نمازهای پنج‌گانه و نمازهای واجب که باید با شرایط و آدابش برقرار باشد — مسئلهٔ صله رحم است. ایشان مطرح می‌کنند که: «خدایا! توفیق بده در این ماه با ارحاممان صله رحم کنیم؛ بالبر و الصلة.» حالا [به این صورت که] هدیه‌ای، چیزی به آن‌ها بدهیم، کار خیری در حقشان انجام بدهیم، احوال‌پرسی کنیم یا سراغشان را بگیریم؛ به یک نحوی به آن‌ها احسانی بکنیم در این ماه. اسلام نسبت به ارحام خیلی حساس است و در این زمینه روایات زیادی داریم.

تعریف ارحام و حرمت قطع رابطه

ارحام یعنی همهٔ کسانی که از طریق یک رحم با هم ارتباط دارند؛ یعنی این افراد به یک رحم می‌رسند. این‌ها می‌شوند ارحام. قطع ارتباط با این‌ها حرام و از گناهان کبیره است. یعنی هیچ عذری مجوز نیست برای اینکه افراد بتوانند به استناد آن عذر بگویند: «ما دیگر رابطه نخواهیم داشت.» در هیچ شرایطی [جایز نیست]؛ مگر — همان‌طور که قبلاً عرض شد — فقط از باب نهی از منکر.

مثلاً یکی از ارحام مرتکب گناهی می‌شود، مشکلی در اخلاقش، در رفتارش، در مهمانی دادنش یا در پوششش دارد و به هر حال طوری است که آدم می‌بیند هیچ راهی برای اصلاح او ندارد، مگر اینکه موقتاً ارتباطش را در یک حد محدودی که تأثیرگذار باشد، قطع بکند. این قطع رابطهٔ موقت به نیت اینکه مشکل حل بشه، اشکالی ندارد؛ اما قطع رابطهٔ دائمی، نه. انسان حق قطع ارتباط دائمی با هیچ‌یک از ارحام را ندارد؛ هرچند آدم بدی باشد، هرچند کافر باشد، هرچند هر چه می‌خواهد باشد.

مدیریت ارتباط با ارحام آسیب‌دیده

منتها مسئله‌ای که اینجا وجود دارد این است که ارحام همه یک‌جور نیستند. بعضی‌ها آدم‌های خوبی هستند، بهترند؛ بعضی‌ها دچار آسیب‌هایی شده‌اند و گرفتاری‌هایی پیدا کرده‌اند که آدم می‌بیند از ارتباط حضوری و دیداری مستقیم با آن‌ها آسیب می‌بیند؛ خودش، زن و بچه‌اش و خانواده‌اش آسیب می‌بینند.

مثلاً در خانه‌شان ماهواره دارند، اهل این مسائل هستند و از این چیزها می‌بینند. خب، اگر ما برداریم خانوادگی برویم خانه‌شان، خدای نکرده یک وقت از آن چیزهایی که دیده‌اند، خودشان، بچه‌شان یا کسی تعریف می‌کند؛ یا خدای نکرده تلویزیون را روشن می‌کنند و چیزهای بدی می‌آید و این بچهٔ آدم، خود آدم و زندگی آدم آسیب می‌بیند. لذا [در این مورد] و مسائل دیگر، باید به این نکته توجه داشت.

شیوه‌های مختلف صله رحم و مرز قطع رابطه

صله رحم در اسلام خیلی مهم است و قطع رحم حرام؛ اما صله رحم حتماً به دیدن مستقیم نیست که حتماً ما بروم خانه‌شان. نه، پیغمبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمودند: «صلوا ارحامکم و لو بالسلام»؛ صله رحم به جا بیاورید ولو در حد یک سلام‌علیک. در حدی که آدم تلفن بزند یا نامه بنویسد؛ در حد اینکه بالاخره اگر جایی مثل کوچه و خیابان او را دید، رو برنگرداند مثل آدم‌های قهر؛ راهش را کج نکند که با او روبه‌رو نشود. نه، برود سلام‌علیک بکند، احوال‌پرسی بکند تا قطع رابطه به حساب نیاید.

اگر ارتباط نداشتن به یک حدی برسد که آدم‌ها حساب قطع رابطه را بکنند، این‌جور [رفتار] جایز نیست و گناه کبیره است. عرف خانواده‌ها و اقوام هم با هم فرق می‌کند. بعضی‌ها اگر سالی یک بار هم همدیگر را نبینند، قطع رحم حساب نمی‌شود؛ بعضی‌ها اگر ماهی یک بار نبینند، می‌گویند: «چرا رابطه‌اش را قطع کرد؟» عرف خانواده‌ها در این زمینه مختلف است. به هر حال ملاکش این است که یک طوری نشود که بگویند: «این‌ها با هم ارتباط ندارند و رابطه‌شان را قطع کرده‌اند.» این جایز نیست و هیچ عذری هم مجوز آن نمی‌شود. [حتی اگر] حق آدم را خورده باشند، ظلم به آدم کرده باشند، آن‌ها خانهٔ ما نیایند و فقط ما باشیم که می‌رویم، آن‌ها سر نزنند، آن‌ها تماس نگیرند؛ هیچ‌کدام از این‌ها عذر نیست برای اینکه آدم بخواهد به خاطرشان قطع رابطه کند.

عرض شد قطع رابطهٔ موقت برای اصلاح یک مسئله‌ای که راه حلش فقط قطع رابطه است، اشکالی ندارد؛ وگرنه در هیچ شرایطی با هیچ کسی قطع رابطه جایز نیست. این ارتباط برقرار کردن هم، همان‌طور که عرض شد، در حد سلام‌علیک، تلفنی حساب می‌شود؛ پیامک هم به شرطی که طرف بخواند و ببیند، حساب می‌شود؛ تماس هم حساب می‌شود؛ دیداری هم هست.

منتها در دیدار حضوری، عرض شد که باید آدم مراقبت کند؛ مخصوصاً حالا که خیلی از خانواده‌ها گرفتار مصائب و مشکلات اخلاقی یا رفتاری بدی شده‌اند و طوری است که ارتباط زیاد با آن‌ها به آدم آسیب می‌زند. آن ارتباط را باید مدیریت کرد که آسیب نبیند. حالا اگر اوضاع خیلی به هم ریخته و خراب است، آدم یک وقت خودش تنها می‌رود سر می‌زند و بچه‌ها را برنمی‌دارد ببرد. چون اگر بچه‌ها را ببرد آنجا، با بچه‌های آن‌ها آشنا می‌شوند و اگر بچه‌ٔ آن‌ها خیلی چیزهای بدی یاد گرفته و دیده باشد، به بچهٔ آدم هم یاد می‌دهد. خب، لازم نیست بچه را بردارد ببرد؛ آدم خودش می‌رود یک سری می‌زند و می‌آید. لازم نیست از صبح تا عصر برود آنجا؛ نیم ساعت، یک ساعت می‌رود می‌نشیند، یک چایی می‌خورد، یک میوه‌ای می‌خورد، یک احوال‌پرسی می‌کند و برمی‌گردد می‌آید. این‌طور نیست که فکر کنیم باید برای صله رحم یک روز کامل، چند ساعت برویم آنجا و آسیب ببینیم و گرفتاری پیدا کنیم. لذا این واجب را که خدا قرار داده، باید مدیریتش بکنیم؛ چون ارتباط با بقیه است و این بقیه هم مختلفند؛ بعضی‌ها بهترند، بعضی‌ها ضعیف‌ترند و مشکل‌دارترند. این را باید مدیریت کرد که آدم خلاصه‌اش ثوابش را ببرد، بهره‌اش را ببرد و این وسط کباب نشود.

آثار دنیوی صله رحم و عاقبت قطع رابطه

صله رحم عجیب آثاری دارد و یکی از مسائل خیلی عجیبی است که آثار بزرگی در خود همین دنیا دارد؛ یعنی فقط ثواب آخرتی نیست که حالا [بعداً] ثواب بدهند. اینجا چند تا از روایاتش را ان‌شاءالله می‌خوانیم. از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده است که یک مردی آمد پیش پیغمبر اکرم (صلوات‌الله و سلام‌الله علیه و آله) و گفت: «یا رسول‌الله! اهل بیتی ابوا الا توثباً علی و قطیعةً لی و شتیمةً؛ فارفضهم؟»؛ یک مردی آمد پیش پیغمبر اکرم گفت: «یا رسول‌الله! این قوم و خویش من، خانوادهٔ من، این‌ها همه با من دشمن شده‌اند. این‌ها همه با من بدند و به من ظلم می‌کنند. همه‌شان با من قطع رابطه کرده‌اند؛ همه‌شان به من فحش می‌دهند و اهانت می‌کنند. با من این‌طوری هستند و رفتارتان این شده است. آیا من می‌توانم ارتباطم را با آن‌ها قطع بکنم؟ آن‌ها را رهایشان کنم و ارتباط با آن‌ها را ترک بکنم؟»

پیامبر فرمودند: «اذن یرفضکم الله جمیعا»؛ اگر تو هم ارتباطت را با آن‌ها قطع کنی، خدا همه‌تان را به حال خودتان رها می‌کند؛ کلاً ولتان می‌کند. خدا دیگر کمکتان نمی‌کند که بتوانید برای این مشکلاتتان راه حلی پیدا کنید. تا مادامی که ولو یک طرف سعی می‌کند رابطه را حفظ کند، حرف خدا را گوش بدهد، به دستور خدا عمل بکند و رابطه را حفظ بکند، امید هست که این رابطه اصلاح بشود و خدا به اصلاح این رابطه کمک کند. مادامی که حداقل یک نفر، یک طرف این رابطه این بنا را دارد، اینجا هنوز درِ رحمت خدا بسته نشده و راهش هنوز باز است.

اما اگر هر دو طرف راه را بستند — یعنی آن قوم و خویش به آدم اهانت می‌کند، قطع رابطه کرده، رابطه ندارد، اهمیت نمی‌دهد، تماس نمی‌گیرد، سراغ نمی‌گیرد، محل نمی‌گذارد و ما هم مثل او بشویم — خدا کلاً همه‌مان را رها می‌کند. نگاه نمی‌کند [و این‌طور] نمی‌پذیرد که ما بیاییم بگوییم: «تقصیر اون بود؛ اون تماس نمی‌گرفت، من هم دیگر نگرفتم. اون خانهٔ ما نمی‌آمد، من هم دیگر نرفتم. اون کاری به من نداشت، من هم دیگر نداشتم.» ولو آن طرف مقصر باشد، خب شما دیگر چرا رفتی تو دام او افتادی؟ یکی بد، شما دومی بدی، شما شدی نفر بدِ دوم.

آدم همیشه — همان‌طور که قبلاً از روایات عرض کردیم — باید بداند که فرموده‌اند وقتی یک کسی نسبت به شما بدی می‌کند، گرفتار شیطان می‌شود، تو دام شیطان می‌افتد و آدم بدی می‌شود، شما دیگر نفر دوم نشو که تو دام شیطان بیفتی. شما تو دام او نیفت، شما بد نشو، شما یک بد به بدها اضافه نکن. شما در حد خودت سعی کن آن اخلاق درست و کار صحیح را انجام بدهی؛ نه اینکه بگویی چون او قطع کرده، من هم قطع کردم. اینجا خدا هر دو تایتان را رها می‌کند؛ دیگر نمی‌گوید تقصیر او بود و او باعث این قضیه بود، نه. او مقصر بود، شما دیگر چرا؟ شما دیگر چرا؟ هر دو تایتان را رها می‌کند؛ «اذن یرفضکم الله جمیعا».

مکارم اخلاق در برخورد با بدرفتاری‌ها

بعد این [مرد] گفت: «خب، پس من چه‌کار کنم؟» حضرت فرمودند — از آن دستورات عجیب اسلام که خیلی مهم است و در روایات آن‌ها را از بهترین اخلاقیاتی شمرده‌اند که یکی می‌تواند داشته باشد — فرمودند: «تصل من قطعک»؛ آن کسی که با شما قطع رابطه کرده، تو برو با او وصل کن. تو نگذار، از جانب خودت نگذار رابطه قطع بشود؛ وایستا پایش. نگو — غرور نیاید سراغ آدم که بگوید — «برای من سبکه، عزتم زیر سؤال می‌ره»؛ نه. ما باید دنبال این باشیم که کار خیرمان، کار ارزش‌دارمان، کاری که برایمان ثواب دارد، کاری که خدا آن کار را از ما خواسته را انجام بدهیم. کاری به بقیه نباید داشته باشیم وگرنه عقب می‌افتیم. اینجا بحث این نیست که ما خیلی به او احتیاج داریم یا می‌خواهیم منت‌کشی بکنیم؛ این حرف‌ها نیست. اینجا خدا به ما گفته او قطع کرد و او بد شد، تو دیگر بد نشو، تو دیگر مثل او نشو. او بدِ جهنمی، تو دیگر جهنمی نشو؛ تو خوب باش. ما هم از باب اینکه به حرف خدا گوش بدهیم، ارتباط را محفوظ نگه می‌داریم و قطعش نمی‌کنیم؛ نه از باب اینکه چون می‌خواهیم مثلاً بگوییم حق با توست یا می‌خواهیم بگوییم فلان، این حرف‌ها نیست. خدا دستور داده، ما می‌گوییم چشم. انسان باید در دینداری‌اش این‌طوری باشد؛ آن چیزی که خدا گفته را بگوید چشم. خدا اجازه نمی‌دهد قطع کنم؟ چشم، قطع نمی‌کنم و پایش هم می‌ایستم. دیگر نمی‌آیم بگذارم شیطان در گوشم بخواند که: «نه، آخه سبکه، زشته، ولش کن، اون نمی‌آد تو هم نمی‌خواد بری.»

«تصل من قطعک»؛ کسی که با تو قطع رابطه کرد، تو برو وصلش کن. او با تو قطع کرده و قهر کرده، تو برو به او هدیه بده، سراغش را بگیر، احوالش را بپرس. مشکلی پیدا می‌کند، دنبال این باش که کمکش کنی حل بشود. نگو: «این به من ظلم کرده، این حق منو خورده، حقشه هر چی سرش بیاد»؛ این حرف‌ها را ندارد. باید پاشی بروی کمکش کنی و به دادش برسی. همین کارها را وقتی انجام بدهی، زمینهٔ اصلاح بقیه را هم فراهم می‌کنی. زمینه‌اش ایجاد می‌شود؛ بعضی‌ها همین‌طوری اصلاح می‌شوند، همین‌طوری می‌فهمند کارشان غلط بوده است. همین‌طوری حق را به شما می‌دهند؛ همین‌طوری هر کسی در جریان قرار بگیرد، حق را به شما می‌دهد. باید یک مقدار صبر داشته باشد آدم، یک مقداری عجله نکند. نگوید: «من الان رفتم ارتباط برقرار کردم، این هیچی، هیچ خبری هم نشد، اصلاً انگار نه انگار.» خب، انگار نه انگار که انگار نه انگار. بنا نیست ما تا یک کار خوبی می‌کنیم، منتظر باشیم بقیه بیایند منت‌کشی بکنند و خلاصه‌اش کاری برایمان انجام بدهند؛ نه. ما کار درست و خوب را باید از این باب انجام بدهیم که خدا دستور داده، خواسته و همان نسخهٔ خداست که به تدریج روابط انسان‌ها را اصلاح می‌کند.

«تصل من قطعک»؛ دو: «تعطی من حرمک»؛ اگر کسی حق تو را خورده، به نوبت شما که شد، حقش را نخور؛ شما به او بده. شما نگو: «هان! اونجا حق منو خوردی، اینجا خودم نمی‌ذارم فلان چیز بهت برسه و جلویش را می‌گیرم. کار دست من افتاد، مشکلت گیر کرد و راه حلش دست من بود، من هم تلافی‌اش را درمی‌آورم.» یک روزی ممکن است او گرفتار بشود و محتاج شما بشود؛ شما بگویید: «هان! یادته اون روز؟ یادته فلان کردی؟ یادته این رفتارو کردی؟ من هم حالا تلافی‌اش را درمی‌آورم.» این‌ها اصلاً در قاموس آدمِ خوب، آدمِ دیندار و آدمِ بااخلاق نیست. «تعطی من حرمک»؛ کسی که تو را محروم کرده از حقت، تو به او بده و او را محروم نکن از حقش. تو مقابله‌به‌مثل نکن. تو شیطان نشو مثل او، تو بد نشو مثل او. او بد، تو خوب باش.

«و تعفو عمن ظلمک»؛ کسی به شما ظلم کرده، بگذر. این‌قدر نگهش ندار، این‌قدر نیار به رخش بکش، این‌قدر دنبال تلافی‌اش نباش و دنبال این نباش که به سرش بیاوری و یک بلایی سرش بیاوری؛ بگذر برو: «تعفو عمن ظلمک». این‌ها خیلی مهم است. اینجا نمی‌گوید با افراد رابطه داشته باش یا برو به افراد هدیه بده، لطف کن در حقشان و برایشان کار کن؛ نگفته با افراد [عادی]. از آن سخت‌تر و سنگین‌تر را گفته؛ گفته به آن کسی که با تو قطع رابطه کرده، برو وصل کن؛ به آن کسی که تو را محروم کرده، برو بده؛ از آن کسی که به تو ظلم کرده، بگذر و تلافی در نیار.

البته همان‌طور که قبلاً عرض کردیم، بعضی مسائلی که گفته می‌شود، یک جاهایی استثنائاتی دارد یا یک راه حل‌هایی برای حل آن مشکل دارد؛ ما الان در صدد آن نیستیم. مثلاً می‌گوید اگر کسی به شما ظلم کرد، تو بگذر. خب بله، تو بگذر و در صدد تلافی نباش؛ تو در صدد انجام کارهای غلط نباش. چون آدم‌ها در این شرایط کارهای غلط انجام می‌دهند و رفتار غلطی با کسی که در حقشان بدی کرده، می‌کنند. همهٔ این حرف‌ها این است؛ یعنی تو تو دام او نیفت. او کار غلط کرده، شما کار غلط انجام نده. اما اگر یک راه صحیحی پیدا کند آدم که این مشکل را حل بکند، هیچ منافاتی ندارد؛ منتها به شرطِ راه صحیح، راه درست، راه عاقلانه و راه خداپسند؛ نه راهی که از سر عصبانیت باشد. عصبانی شدیم که حقمان را خورده، حالا بگذاریم تو کاسه‌اش؛ هر چه از دهنمان درمی‌آید بهش بگوییم و هر کار بدی در حقش می‌توانیم، انجام بدهیم. نه دیگر، این‌ها نه. آدم خودش را کنترل کند، خشمش را، عصبانیتش را؛ بگذارد آرام بشود، فکر کند و بگذرد؛ یعنی آن کار غلط را انجام ندهد. چه‌کار کند؟ یک راهی پیدا کند دیگر، یک راه درستی. لذا مؤمن این‌طور است؛ بله، مؤمن می‌گذرد از کسی که به او ظلم کرده، اما راهی هم برای اصلاح ظلمش پیدا می‌کند دیگر، که یک کاری بشود تا مقداری که از دستش برمی‌آید، از آن ظلم دور بشود و نجات پیدا بکند. این‌ها هست. حالا وقتی این را معنی می‌کنیم، گاهی وقت‌ها کنارش مسائلی هست یا چیزهایی که باید مد نظر داشت.

وعده نصرت الهی برای صابرین

خب، پس این بنده خدا آمد گفت: «همهٔ اقوامم با من دشمنند، همه با من قطع رابطه کرده‌اند و به من اهانت می‌کنند، من هم ولشان کنم؟» ایشون فرمودند اگر ول کردی، خدا همه‌تان را ول می‌کند و حق نداری رها کنی. گفت: «چه‌کار کنم؟» فرمود: «اون‌هایی که قطع کردند را وصل کن، از اون‌هایی که ظلم کردند بگذر و اون‌هایی که ندادند، خوردند و بردند، تو حقشان را بده؛ فانک...» خب، نتیجه چه می‌شود؟ «فانک اذا فعلت ذلک کان لک من الله علیهم ظهیر»؛ اینجا خدا پشتیبان تو می‌شود علیه آن‌ها. اینجا خدا می‌آید پشت و پناهت می‌شود. خدا یک کاری می‌کند برایت، یک راهی برایت باز می‌کند و یک جایی به یک نحو مناسب و خوبی کمکت می‌کند علیه آن‌ها؛ یک طوری کار را پیش می‌برد که مشکل حل بشود. آنجا گفت: «من هم رها کنم؟» حضرت فرمودند: «اگر رها کردی، خدا همه‌تان را رها می‌کند و حق نداری رها کنی. تو این کارها را بکن.» فرمود خب، حالا این کارها را می‌کنی، این را بدان؛ اگر گوش به حرف خدا دادی و این کارها را کردی، علیه آن‌ها خدا می‌آید کمکت؛ خدا یک جا برایت درست می‌کند. کجا؟ چجوری؟ ما نمی‌دانیم، اما درست می‌کند. «همین الان من می‌خوام»؛ نه، همین الان معلوم نیست. خدا عجله ندارد، خدا کارهایش پخته است، حکیمانه است؛ به جا و به قاعده خدای متعال رفتار می‌کند. مثل ما عجول نیست، مثل ما نیست که از سر عصبانیت سریع تصمیم می‌گیریم و یک کاری می‌کنیم که همه‌اش هم خراب‌کاری است؛ خدای متعال نه، خیلی حلم و صبر دارد.

ضرورت خویشتن‌داری در زمان عصبانیت

آدم هم باید این‌طوری باشد؛ در شرایطی که عصبانی می‌شود، خیلی عصبانیتش به جوش می‌آید و اعصابش به جوش می‌آید، آنجا نباید تصمیم بگیرد آدم. به این نکته خیلی توجه کنید؛ در حالت عصبانیت تصمیم نگیرید، بگذارید آرام بشوید، بعد تصمیم بگیرید. آنجا آدم تصمیم‌هایش غلط است، خراب است و ناپخته است. «من دیگه نمی‌رم فلان‌جا، من دیگه این کارو برای فلانی نمی‌کنم، من دیگه فلان...»؛ حرف‌هایی می‌زند که بعداً خودش تویش می‌ماند که چه‌کارش کند؛ انجام بدهد، که خب ناجور است و نمی‌شود که دیگر نرود خانه‌اش؛ انجام ندهد، یک حرفی زده که تویش مانده است. بنابراین در عصبانیت خیلی باید آدم تمرین کند که صحبت نکند، حرف نزند، رفتاری انجام ندهد و تصمیمی هم نگیرد؛ تصمیم نگیرد.

خب، پس حضرت به این بنده خدا یاد داد که در مقابل ارحامت که به تو بدی کرده‌اند، تو در دام آن‌ها نیفت، تو مثل آن‌ها بد نشو، تو یک بد به بدها اضافه نکن و تو راه درست را طی کن. تو اگر قطع کردند، حق نداری قطع رابطه بکنی؛ ظلم کردند، تو حق نداری ظلم کنی؛ رهایت کردند، محرومت کردند از حقت، تو حق نداری تلافی بکنی. تو چه‌کار کن؟ تو این کارهای غلط را نکن؛ تو بد نشو، در یک کلام. تو خوب باش، تو آدم باش، تو خدایی باش؛ بگذر. بگذر و آن‌وقت اگر این کار را کردی، خدا کمک توست؛ «کان لک من الله علیهم ظهیر». خدا کمکت می‌کند. این را آن کسانی که مراعات کرده‌اند، تجربه کرده‌اند. کسانی را بنده خودم سراغ دارم — البته معدودند، کمند — که دچار چنین مشکلاتی شدند با قوم و خویش‌شان و از راه درستش رفتند و مرتکب این ظلم و کارهای غلط نشدند، خدا درست کرد برایشان. خدا صحنه را طوری پیش برد که همون‌ها محتاجش شدند، مثلاً این یک نمونه‌اش است. صحنه را طوری برد که خود آن‌ها آمدند به او دادند؛ خودِ آن‌ها را خدا پس‌گردنی زد پشت سرشان و متوجه شدند که به خاطر این ظلمی بوده که کرده‌اند و توبه کردند و برگشتند. به هر حال اینکه خدا کی و چطوری اصلاح می‌کند، آن با خداست؛ خودش می‌داند کجا و به چه شکلی اصلاح بکند و لازم نیست ما یادش بدهیم و بگوییم: «آخه الان باید یه کاری کرد دیگه.» نه، الان عجله نکن؛ عجله می‌کنی کار را خراب می‌کنی. صبر می‌خواهد، حوصله می‌خواهد گاهی انجام یک کار صحیح و درست. صبر باید کرد، خدا کمک می‌کند.

پس در دعواهای خانوادگی، بین ارحام، ما باید آن آدمِ باتقوا و خوبی باشیم که هر چه هم آن بقیه رفتند تو دام شیطان افتادند، ما تو دام شیطان نیفتیم.

تأثیر صله رحم بر افزایش طول عمر

روایت بعدی از امام رضا (علیه‌الصلوة والسلام) است که فرمودند: «یکون الرجل یصل رحمه فیکون قد بقی من عمره ثلاث سنین فیصیرها فیصیرها الله ثلاثین سنة و یفعل الله ما یشاء»؛ عجیب است، عرض کردیم صله رحم یک چیزی است که خیلی آثار در خود این دنیا دارد؛ خیلی دارد، حالا می‌خوانیم در روایات ان‌شاءالله. یکیش عمر آدم را زیاد می‌کند. از امام رضا (علیه‌السلام) روایت شده است که فرمودند یک وقت می‌شود یکی از عمرش سه سال بیشتر نمانده، بناست سه سال دیگر تصادف کند بمیرد؛ بناست سه سال دیگر یک بیماری بگیرد و از دنیا برود، یک مشکلی، یک مسئله‌ای [پیش بیاید و] از دنیا برود. حالا چه می‌شود؟ این تصمیم می‌گیرد پاشود صله رحم انجام بدهد. حالا وقتی تصمیم می‌گیرد، نمی‌دانسته که بناست سه سال دیگر بمیرد؛ چون ما که خبر نداریم عمرمان کی تمام می‌شود. تقدیرش این بوده که سه سال دیگر بناست بمیرد؛ خودش هم اطلاعی ندارد ولی حالا احیاناً تصمیم گرفته پاشود صله رحم به جا بیاورد؛ با این‌هایی که قطع رابطه کرده، برود یک سراغی، یک احوالی، یک سلامی، علیکی؛ برود صله رحم به جا بیاورد و درست کند. آن‌وقت این سه سالش را خدا تبدیل می‌کند به سی سال؛ «فیصیرها الله ثلاثین سنة»؛ سی سال به عمرش اضافه می‌کند. از این رو، صله رحم عمر را زیاد می‌کند؛ عمر را زیاد می‌کند.

مقام معظم رهبری سال ۶۰ خب، بمب بغل دست ایشون بود دیگر، منفجر شد؛ خب، خدا ایشون را حفظ کرد و نگه داشت برای بعد که به درد خورد برای اسلام و برای مردم. بعضی از علما می‌گفتند یک علتی که خدا ایشون را نگه داشت، این بود که خیلی ایشون اهل صله رحم است. اقوام ایشون می‌گویند، می‌گویند ایشون خیلی اهل سراغ گرفتن از اقوام و پیگیری است و سراغ می‌گیرد خلاصه‌اش. حالا بعضاً اقوام ایشون هم آدم‌های درست‌حسابی تویشان نیست؛ زیاد هستند حالا بنده اطلاع دارم بعضی‌شان را، حتی مشکل هم دارند با با انقلاب و با این بساط و این‌ها؛ ولی نه، ایشون سراغ می‌گیرد، صله رمش را به جا می‌آورد و کارش را می‌کند. و بعضی از علما گفته بودند آن خدا حفظ کردنِ ایشون، همین این بود که خیلی ایشون اهل این کارهاست. بعید هم نیست، بله. حالا مضاف بر اینکه خدا ایشون را حفظ کرد برای بعد، ولی خب این هم بود.

دعوت به بهره‌گیری از فرصت ماه رمضان

مسئلهٔ بعدی از امام باقر (علیه‌السلام) است: «صلة الارحام تزکی الاعمال»؛ دیگر فرصت نیست، ان‌شاءالله فردا بقیهٔ روایاتش را عرض می‌کنیم. ان‌شاءالله خدا توفیق مرحمت کند؛ همان‌طور که امام سجاد (علیه‌السلام) به ما یاد دادند، در این ماه مبارک برویم بگردیم ببینیم تو اقواممان، ارحاممان، اگر کسانی هستند که به هر دلیلی باشد با آن‌ها قطع رابطه کرده‌ایم، ارتباط را از بین برده‌ایم، خراب کرده‌ایم، یا آن‌ها خراب کردند، آن‌ها مقصر بودند، هر چه؛ ما برویم کمک کنیم و درستش کنیم ان‌شاءالله. از راه صحیح و درستش صله رحم را به جا بیاوریم؛ شده یک سلامی، یک علیکی، یک احوال‌پرسی، یک هدیه‌ای، یک چیزی؛ سراغی بگیرد آدم و یک تلفنی، این کارها را انجام بدهد. عجیب وقتی آدم این کار را انجام می‌دهد، آثارش را می‌بیند؛ اصلاً خودش احساس می‌کند؛ یک احساس‌های خیلی خوب معنوی با صله رحم به انسان دست می‌دهد. ان‌شاءالله خدا به همه‌مان این توفیق را بدهد که تا ماه رمضان تمام نشده، از این فرصت استفاده کنیم و این کار را انجام بدهیم. نثار ارواح طیبهٔ همهٔ حضرات معصومین و همهٔ علمای ربانی و شهدا و امام شهدا صلواتی بفرستید.

۱. معنای حقیقی ارحام و حرمت قطع رابطه

ارحام یعنی همهٔ کسانی که از طریق یک رحم با هم ارتباط دارند؛ یعنی این افراد به یک رحم می‌رسند. این‌ها می‌شوند ارحام. قطع ارتباط با این‌ها حرام و از گناهان کبیره است. یعنی هیچ عذری مجوز نیست برای اینکه افراد بتوانند به استناد آن عذر بگویند: «ما دیگر رابطه نخواهیم داشت.» در هیچ شرایطی جایز نیست؛ مگر فقط از باب نهی از منکر. مثلاً یکی از ارحام مشکلی در اخلاق، رفتار یا پوششش دارد و آدم می‌بیند هیچ راهی برای اصلاح او ندارد، مگر اینکه موقتاً ارتباطش را در یک حد محدودی که تأثیرگذار باشد، قطع بکند. این قطع رابطهٔ موقت به نیت اینکه مشکل حل بشود، اشکالی ندارد؛ اما قطع رابطهٔ دائمی، نه. انسان حق قطع ارتباط دائمی با هیچ‌یک از ارحام را ندارد؛ هرچند آدم بدی یا کافر باشد.

۲. صله رحم؛ فراتر از دیدار حضوری و رفت‌آمد

صله رحم در اسلام خیلی مهم است و قطع رحم حرام؛ اما صله رحم حتماً به دیدن مستقیم نیست که حتماً ما بروم خانه‌شان. نه، پیغمبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمودند: «صلوا ارحامکم و لو بالسلام»؛ صله رحم به جا بیاورید ولو در حد یک سلام‌علیک. در حدی که آدم تلفن بزند یا نامه بنویسد؛ در حد اینکه بالاخره اگر جایی مثل کوچه و خیابان او را دید، رو برنگرداند مثل آدم‌های قهر؛ راهش را کج نکند که با او روبه‌رو نشود. نه، برود سلام‌علیک بکند، احوال‌پرسی بکند تا قطع رابطه به حساب نیاید. اگر ارتباط نداشتن به یک حدی برسد که آدم‌ها حساب قطع رابطه را بکنند، این‌جور رفتار جایز نیست و گناه کبیره است. عرف خانواده‌ها و اقوام هم با هم فرق می‌کند. ملاکش این است که رابطه‌شان را قطع نکنند.

۳. عاقبت قطع رابطه و رها شدن از سوی خدا

یک مردی آمد پیش پیغمبر اکرم گفت: «یا رسول‌الله! این قوم و خویش من، همه‌شان با من قطع رابطه کرده‌اند؛ همه‌شان به من فحش می‌دهند و اهانت می‌کنند. آیا من می‌توانم ارتباطم را با آن‌ها قطع بکنم؟» پیامبر فرمودند: «اذن یرفضکم الله جمیعا»؛ اگر تو هم ارتباطت را با آن‌ها قطع کنی، خدا همه‌تان را به حال خودتان رها می‌کند؛ کلاً ولتان می‌کند. خدا دیگر کمکتان نمی‌کند که بتوانید برای این مشکلاتتان راه حلی پیدا کنید. تا مادامی که ولو یک طرف سعی می‌کند رابطه را حفظ کند، حرف خدا را گوش بدهد، به دستور خدا عمل بکند و رابطه را حفظ بکند، امید هست که این رابطه اصلاح بشود و خدا به اصلاح این رابطه کمک کند. اما اگر هر دو طرف راه را بستند، خدا کلاً همه‌مان را رها می‌کند.

۴. دام شیطان در اختلافات خانوادگی

آدم همیشه باید بداند که فرموده‌اند وقتی یک کسی نسبت به شما بدی می‌کند، گرفتار شیطان می‌شود، تو دام شیطان می‌افتد و آدم بدی می‌شود، شما دیگر نفر دوم نشو که تو دام شیطان بیفتی. شما تو دام او نیفت، شما بد نشو، شما یک بد به بدها اضافه نکن. شما در حد خودت سعی کن آن اخلاق درست و کار صحیح را انجام بدهی؛ نه اینکه بگویی چون او قطع کرده، من هم قطع کردم. اینجا خدا هر دو تایتان را رها می‌کند؛ دیگر نمی‌گوید تقصیر او بود و او باعث این قضیه بود، نه. او مقصر بود، شما دیگر چرا؟ شما دیگر چرا؟ خدا دستور داده، ما می‌گوییم چشم. انسان باید در دینداری‌اش این‌طوری باشد؛ آن چیزی که خدا گفته را بگوید چشم.

۵. سه فرمان طلایی در مکارم اخلاق

حضرت فرمودند — از آن دستورات عجیب اسلام که در روایات آن‌ها را از بهترین اخلاقیاتی شمرده‌اند که یکی می‌تواند داشته باشد — فرمودند: «تصل من قطعک»؛ آن کسی که با شما قطع رابطه کرده، تو برو با او وصل کن. تو نگذار، از جانب خودت نگذار رابطه قطع بشود؛ وایستا پایش. نگو برای من سبکه؛ ما باید دنبال کاری که برایمان ثواب دارد باشیم. «تصل من قطعک»؛ کسی که با تو قطع رابطه کرد، تو برو وصلش کن. او با تو قطع کرده و قهر کرده، تو برو به او هدیه بده، سراغش را بگیر، احوالش را بپرس. «تعطی من حرمک»؛ اگر کسی حق تو را خورده، به نوبت شما که شد، حقش را نخور؛ شما به او بده. «و تعفو عمن ظلمک»؛ کسی به شما ظلم کرده، بگذر.

۶. افزایش چشمگیر طول عمر با صله رحم

روایت بعدی از امام رضا (علیه‌الصلوة والسلام) است که فرمودند: صله رحم یک چیزی است که خیلی آثار در خود این دنیا دارد؛ یکیش عمر آدم را زیاد می‌کند. از امام رضا (علیه‌السلام) روایت شده است که فرمودند یک وقت می‌شود یکی از عمرش سه سال بیشتر نمانده، بناست سه سال دیگر از دنیا برود. حالا چه می‌شود؟ این تصمیم می‌گیرد پاشود صله رحم انجام بدهد. حالا وقتی تصمیم می‌گیرد، نمی‌دانسته که بناست سه سال دیگر بمیرد؛ چون ما که خبر نداریم عمرمان کی تمام می‌شود. تقدیرش این بوده که سه سال دیگر بناست بمیرد؛ ولی حالا احیاناً تصمیم گرفته پاشود صله رحم به جا بیاورد و درست کند. آن‌وقت این سه سالش را خدا تبدیل می‌کند به سی سال؛ سی سال به عمرش اضافه می‌کند.

1️⃣ فضیلت و جایگاه صله رحم در ماه مبارک رمضان

◽️ پیوند صله رحم با نمازهای واجب و پنج‌گانه

◽️ اهمیت و حساسیت فوق‌العادهٔ اسلام نسبت به حقوق ارحام

2️⃣ مفهوم حقیقی ارحام و حرمت شرعی قطع رابطه

◽️ تعریف ارحام بر اساس پیوند و اتصال به یک رحم واحد

◽️ حرمت قطعی قطع رحم و قرار گرفتن آن در زمره گناهان کبیره

3️⃣ مدیریت روابط و مرزهای شرعی با ارحام آسیب‌دیده

◽️ شیوهٔ تعامل با بستگانِ دچار آسیب‌های اخلاقی و رفتاری

◽️ مجوز شرعی قطع رابطهٔ موقت، صرفاً از باب نهی از منکر

4️⃣ مراتب و شیوه‌های مختلف تحقق صله رحم

◽️ عدم انحصار صله رحم در دیدار حضوری و رفت‌وآمد مستقیم

◽️ تحقق صله رحم با سلام کردن، تماس تلفنی و پیامک

5️⃣ عواقب دنیوی قطع رحم و گرفتار شدن در دام شیطان

◽️ عاقبت قطع رابطه با خویشاوندان و رها شدن از سوی خدای متعال

◽️ افتادن در دام شیطان با مقابله‌به‌مثل و تلافی کردنِ بدرفتاری‌ها

6️⃣ فرمان‌های سه‌گانهٔ اسلام در باب مکارم اخلاق

◽️ پیوند و اتصال با خویشاوندانِ قطع‌رابطه‌کننده («تصل من قطعک»)

◽️ بخشش ستم‌کنندگان و عطا کردن به محروم‌کنندگانِ از حق

7️⃣ برکات مادی و آثار ملموس دنیوی صله رحم

◽️ پاداش‌های نقدی در دنیا و نقش صله رحم در طولانی شدن عمر

◽️ تبدیل عمر کوتاهِ سه ساله به سی سال به ارادهٔ الهی