بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین و الصلاة و السلام علی سیدنا و نبینا و ابی‌القاسم المصطفی محمد و علی اهل‌بیته الطیبین الطاهرین المعصومین، سیما بقیة الله فی الارضین و لعنة الله علی اعدائهم اجمعین.

اهمیت مراقبت از نماز در ماه مبارک رمضان

صحبت درباره‌ی نماز و اهمیت آن بود؛ اولین مسئله‌ای که امام سجاد (علیه‌السلام) بعد از ترک معصیت از خدا طلب کردند، همین بود که خدا توفیق بدهد در این ماه مبارک، نماز را یک مقدار بیشتر مراقبت کنیم؛ نسبت به واجبات و شرایطش، نسبت به آداب و سنن و مستحباتش، نسبت به طهارت و مقدمه‌ی نماز که آن هم همین‌طور باشد، و نسبت به خشوع؛ که نماز همراه با خشوع باشد.

خشوع یک حالت قلبی انسان است نسبت به یک بزرگ. وقتی انسان در مقابل کسی قرار می‌گیرد که او را بزرگ می‌داند و برایش عظمت قائل است، نسبت به او یک حالت قلبی خاصی دارد؛ یک حالت تواضع و خشوعی هست. فرمودند که در نماز، نسبت به خدای متعال هم باید آدم این حالت را داشته باشد.

تفاوت خشوع در نماز با سایر حالات ظاهری

ولی مشکل و فرق نماز با بقیه جاها این است که در جاهای دیگر، انسان آدم‌ها را می‌بیند؛ آن آدم بزرگ را مقابل چشمش می‌بیند و درک می‌کند، اما در نماز چون انسان خدا را [با چشم ظاهر] نمی‌بیند و ایمانش در حدی نیست که بتواند عظمت خدای متعال را درک کند، لذا این خشوع قلباً خیلی محقق نیست.

اما فرمودند لااقل به ظاهر هم که شده، ادبِ آن خشوع را مراعات کنید؛ یعنی چطور در آن حالت نسبت به کسی تعظیم می‌کنید و حالت ظاهری بدنتان چطور است؟ آدم وقتی می‌ایستد مقابل یک چنین بزرگی، مراعات می‌کند؛ نگاه به این‌ور و آن‌ور نمی‌کند، حواسش را این‌ور و آن‌ور پرت نمی‌کند، با این و آن حرف نمی‌زند و مؤدب می‌ایستد.

فرمودند حالا اگر خشوع قلبی هم در کار نیست، لااقل در ظاهر این مسئله را حفظ کنید و آن کارهایی را که با یک آدم خاضع و خاشع منافات دارد، در ظاهر انجام ندهید؛ مراقبت کنید و همان‌طور که آن‌جا هستید، این‌جا هم باشید.

در روایت هست و نقل شده که پیغمبر اکرم دیدند مردی در نماز دارد با ریشش ور می‌رود، فرمودند: اگر این خشوع داشت، اعضا و جوارحش هم خاشع بود. خشوع یک مسئله‌ی قلبی است که انسان در باوررش این باشد که طرف مقابل بزرگ است. در نماز اگر این حالت [کامل] نیست، ولی به ما گفتند لااقل آدابش را مراعات کنید و حرمت نماز و حرمت خدای متعال را حفظ کنید؛ همان‌طوری که با بقیه هستید، در نماز نباشید و یک مقداری بیشتر از لحاظ ظاهری مراقبت کنید. این مطلب آخری بود که فرمودند.

منزلت نماز پس از معرفت الهی در کلام امام صادق (ع)

بنا شد در روایات هم یک مقداری رجوع کنیم تا ببینیم نسبت به نماز، بعضی مسائلی را که مطرح شده است متذکر شویم ان‌شاءالله.

از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده که پرسیدند بهترین چیزی که بندگان خدا با آن می‌توانند به خدا تقرب پیدا کنند، بهترین وسیله برای تقرب به خدا، برای ایمان بیشتر، و برای حرکت معنوی و قرب معنوی به خدای متعال چیست؟ فرمودند: «مَا أَعْلَمُ شَیْئاً بَعْدَ الْمَعْرِفَةِ أَفْضَلَ مِنْ هَذِهِ الصَّلَاةِ».

اولین مسئله که مهم است، معرفت و ایمان به خداست؛ چون اگر آدم ایمان و معرفت به خدا نداشته باشد، اصلاً کارهایش مثل کفار هیچ سمت و سوی خدایی ندارد و همین‌طور رهاست. پشتش و جهتش به هیچ سمت خاصی نیست؛ سمتش همین دنیا و گذران همین دنیاست. کار خوبی هم بکند، در حد همین دنیا و بودن در این دنیاست.

اما در دین، خدا به ما یاد داده که کارها برای خدا باشد و توجه انسان به خدا باشد. این فرع بر این است که آدم خدا را بشناسه و باور داشته باشد که خدایی هست. لذا معرفت به خدا و باور به خدا مهم‌ترین مسئله است. بعد ایشان فرمودند بعد از این معرفت، هیچ چیزی را برای تقرب به خدا من سراغ ندارم که مهم‌تر و بهتر از این نماز باشد؛ «مَا أَعْلَمُ شَیْئاً أَفْضَلَ مِنْ هَذِهِ الصَّلَاةِ» همین نماز؛ همین نماز مهم‌ترین مسئله است.

باز دوباره فرمودند: «أَحَبُّ الْأَعْمَالِ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الصَّلَاةُ»؛ محبوب‌ترین اعمال پیش خدا نماز است، «وَ هِیَ آخِرُ وَصَایَا الْأَنْبِیَاءِ»؛ آخرین وصیت انبیاء، نماز بود و توصیه کردند به خواندن نماز و اهمیت دادن به آن.

آثار ملکوتی و پاداش اقامه‌ی نماز

باز فرمودند: «إِذَا قَامَ الْمُصَلِّی إِلَى الصَّلَاةِ نَزَلَتْ عَلَیْهِ الرَّحْمَةُ مِنْ أَعْنَانِ السَّمَاءِ إِلَى أَعْنَانِ الْأَرْضِ»؛ وقتی یک نمازخوان می‌ایستد برای نماز، رحمت خاص الهی از اطراف و اکناف آسمان به اطراف و اکناف زمینی که این دارد در آن عبادت می‌کند، جاری می‌شود، «وَ حَفَّتْ بِهِ الْمَلَائِکَةُ»؛ و ملائکه او را در بر می‌گیرند، «وَ نَادَاهُ مَلَکٌ لَوْ یَعْلَمُ هَذَا الْمُصَلِّی مَا فِی الصَّلَاةِ مَا انْفَتَلَ»؛ یک ملک هم این را می‌گوید که اگر تو، ای نمازخوان، می‌دانستی در نماز چیست، چه کاری داری می‌کنی و به چه چیزی مشغولی، هیچ‌وقت از این نماز رویت را برنمی‌گرداندی و دلت نمی‌آمد از آن جدا شوی.

آن کسی که ایمانش قوی است، از نماز بهره‌ای می‌برد و می‌فهمد پشت نماز چیست و در نماز چه هست؛ لذا در میان اولیاء خدا هم همین‌طور است. نقل است از بعضی‌شان که گاهی وقتی نماز می‌خوندند، از این شوقی که می‌آمدند به وجد می‌آمدند و ابراز می‌کردند که اگر سلاطین دنیا که مشغول آن تجملات ظاهری و زرق و برق دنیایی هستند، می‌دانستند این نماز چه خبر است، چه چیزی در آن است و چقدر لذت، بهجت، نشاط و سرور قلبی در انسان ایجاد می‌کند، نمازش را درست می‌کردند و به این نماز می‌پرداختند. هیچ چیزی از لذاتی که در دنیا هست، برای انسان مؤمن لذتش به اندازه‌ی نماز نیست؛ انسان مؤمنِ باایمان که از ایمان بهره‌مند شده، از هیچ‌چیزی به اندازه‌ی نماز لذت نمی‌برد.

لذا [نامفهوم - ۰۹:۱۹] از امام باقر (علیه‌السلام) روایت شده از پیغمبر اکرم (صلوات الله علیه و آله) که: «إِذَا قَامَ الْعَبْدُ الْمُؤْمِنُ فِی صَلَاتِهِ نَظَرَ اللَّهُ إِلَیْهِ» یا «أَقْبَلَ اللَّهُ عَلَیْهِ»؛ وقتی ما به نماز می‌ایستیم، این‌جا خدا به ما توجه می‌کند؛ فرق می‌کند با وقتی که در نماز نیستیم. ما هر آدمی که باشیم، همین که همت می‌کنیم و پا می‌شویم نماز می‌خوانیم، این‌جا خدا به انسان عنایت می‌کند.

«أَقْبَلَ اللَّهُ عَلَیْهِ»؛ خدا اقبال می‌کند، رو می‌کند و به انسان توجه می‌کند، نظر خاص به انسان دارد، «حَتَّى یَنْصَرِفَ»؛ تا مادامی که نماز می‌خواند، این حالت هست، «وَ أَظَلَّتْهُ الرَّحْمَةُ مِنْ فَوْقِ رَأْسِهِ إِلَى أُفُقِ السَّمَاءِ»؛ و از بالای سرش تا اعماق آسمان، رحمت الهی شامل حالش می‌شود، «وَ الْمَلَائِکَةُ تَحُفُّهُ مِنْ حَوْلِهِ إِلَى أُفُقِ السَّمَاءِ»؛ و ملائکه اطراف و اکناف او را در بر می‌گیرند تا بالا. این نماز چه تشریفاتی دارد برای انسان، و انسان متوجه نمی‌شود، اصلاً درک نمی‌کند و نمی‌فهمد. این‌ها را برای یک عده‌ی خاصی هم نگفتند، مال همه‌ست.

«وَ وَکَّلَ اللَّهُ بِهِ مَلَکاً قَائِماً عَلَى رَأْسِهِ یَقُولُ لَهُ»؛ و خدا ملکی را بر بالای سر او موکل می‌کند که به او این‌طوری می‌گوید —یعنی انسان در خواب [غفلت] این را نمی‌شنود—: «أَیُّهَا الْمُصَلِّی لَوْ تَعْلَمُ مَنْ یَنْظُرُ إِلَیْکَ وَ مَنْ تُنَاجِی مَا الْتَفَتَّ»؛ ای نمازگزار، اگر می‌فهمیدی و این درک را داشتی که چه کسی دارد به تو نگاه و توجه می‌کند و با چه کسی داری حرف می‌زنی، رویت را برنمی‌گردوندی، نمازت را تمام نمی‌کردی و دلت نمی‌آمد از این نماز جدا شوی.

حالا ما نسبت به نماز چه احساسی داریم؟ چطور از بین می‌بریمش و ضایعش می‌کنیم؟ خود نماز چیست و چه چیزی در خودش دارد که اگر آدم آن معرفت را پیدا می‌کرد، دلش نمی‌آمد از استفاده‌ی بیشتر از نماز و بیشتر نماز خواندن؛ «وَ لَا زِلْتَ فِی مَوْضِعِکَ أَبَداً»؛ اگر آن فهم و معرفت را پیدا می‌کردی که چه‌کار داری می‌کنی، پیش چه کسی ایستاده‌ای و او دارد به تو توجه می‌کند، هیچ‌وقت از جایت تکون نمی‌خوردی. ولی خب آن [معرفت کامل] نیست، آن نیست.

یک بزرگی که انسان باورش دارد و به او محبت دارد، وقتی به انسان توجه و نگاه می‌کند، چطور آدم خوشحال می‌شود و گاهی به وجد می‌آید که او به انسان توجه، نظر، التفات و نگاه دارد. در نماز فرمودند خدا نسبت به شما همین‌طور است؛ اما خب معرفت ندارید. چون خدا را نمی‌بینید، آدم نمی‌فهمد؛ همین‌طور هست، می‌خواند و تمامش می‌کند و می‌رود و چقدر از این‌ها محروم می‌شود.

نماز به منزله‌ی عمود خیمه‌ی دین

باز از امام صادق (علیه‌السلام)، از پیغمبر اکرم (صلوات الله علیهما) فرمودند: «مَثَلُ الصَّلَاةِ مَثَلُ عَمُودِ الْفُسْطَاطِ»؛ نماز نسبت به همه‌ی دین، مثل آن ستون خیمه می‌ماند، که «عمود الدین» هم فرموده‌اند؛ یعنی وقتی یک خیمه‌ای به پا می‌شود، آن ستون اصلی که اگر نباشد همه‌ی آن خیمه سرنگون می‌شود، در دین فرمودند نماز است.

خب دیگر «تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل»؛ اگر نماز انسان ضایع یا ترک بشود، یا برود به سمت نماز نخواندن و مرتب قضا شدن و ترک نماز، هیچی از این دین نمی‌ماند. یعنی چیزهای دیگرِ دین هیچ فایده و اثری برای آدم ندارد؛ آن‌ها اصل و اساس و حقیقتش سرنگون شده و از بین رفته است، شکلش محفوظ است اما واقعیتش از بین رفته.

مَثَل نماز، مَثَل آن ستون اصلی خیمه می‌ماند: «إِذَا ثَبَتَ الْعَمُودُ Nَفَعَتِ الْأَطْنَابُ وَ الْأَوْتَادُ وَ الْغِشَاءُ»؛ همه‌ی این چیزهایی که در ساختمان و در خیمه‌ی به پا شده هست، هر کدام کار خودش را انجام می‌دهد؛ گچ، آجر، تخته، میخ، طناب، فرش، زینت، زیور و همه‌ی چیزها، تا وقتی که این خیمه سر پا هست به درد می‌خورد و فایده دارد. وقتی این عمود هست این‌ها فایده دارند، «وَ إِذَا انْکَسَرَ الْعَمُودُ لَمْ یَنْفَعْ طَنَبٌ وَ لَا وَتَدٌ وَ لَا غِشَاءٌ»؛ اگر یک عمود سرنگون شد، دیگر هیچی به درد نمی‌خورد.

اگر نماز انسان از دست رفت، دیگر کار خیرش ارزش و فایده‌ای ندارد؛ دیگر اطعامش، صدقه‌اش، خدمتش به بقیه، روزه گرفتنش، کارهای مستحبی که انجام می‌دهد، نماز اول ماهش، ختم سوره‌ی واقعه‌اش، فلان کار و فلان کارش، این‌ها همه ضایع می‌شود و هیچ تأثیری در ایمان و باور آدم ندارد.

این آدم با همه‌ی این کارها، همان آدم چند سال پیش است؛ پنج سال، ده سال، پانزده سال است نماز به او واجب شده و نماز می‌خواند، اما نماز حالایش با نماز چند سال پیشش یکی است؛ عیب ندارد اگر بدتر نشده باشد! چرا؟ چون یک طوری رفتار کرده که نماز را ضایع کرده است.

چگونگی ضایع شدن نماز و ارتباط آن با اعمال انسان

نماز چطور ضایع می‌شود؟ نماز از بیرونِ نماز ضایع می‌شود؛ وقتی بیرون از نماز، آدم مراقبت بر تقوا و ترک گناه نمی‌کند، نماز ضایع می‌شود. نماز تابع اعمال ماست و اعمال ما هم تابع نماز است؛ این دو تا با هم، همدیگر را بالا می‌آورند و تقویت می‌کنند. هر مقدار در اعمالمان مراقبت بیشتر بکنیم، نمازمان حضور قلبش بیشتر می‌شود؛ هر مقدار بی‌اهمیتی کنیم، حضور قلب در نماز می‌آید پایین.

فرمودند هر مقدار از نماز را که در آن توجه دارید و حواستان هست، آن مقدار مقبول خداست و بیش از آن دیگر مقبول نیست. آن مقدار، ایمان آدم بالا می‌رود و بیش از آن نیست. آن مقدار تابع چیست؟ تابع عمل انسان بیرون از نماز است؛ بیرون از نماز، تأثیر دارد روی نماز. نماز وقتی درست بشود، تأثیر دارد در این‌که آدم بیرون از نماز بیشتر تقویت بشود و راه صحیح را ادامه بدهد. لذا همدیگر را بالا می‌آورند و تقویت می‌کنند. وقتی بیرون از نماز ضایع بشود، نماز ضایع می‌شود؛ نماز که ضایع شد، بیرون از نماز بیشتر ضایع می‌شود و از بین می‌رود.

اهمیت محافظت بر حدود و مواقیت نماز

باز از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده که ایشان نمازشان که تمام شد، برگشتند رو به من و فرمودند: «یَا أَبَانُ» ای ابان، «الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ الْمَفْرُوضَاتُ مَنْ أَقَامَ حُدُودَهُنَّ وَ حَافَظَ عَلَى مَوَاقِیتِهِنَّ لَقِیَ اللَّهَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ لَهُ عِنْدَهُ عَهْدٌ یُدْخِلُهُ بِهِ الْجَنَّةَ».

ابان، یک چیزی یادت بدهم که اگر آن را مراعات کنی بهشتت تضمین شده است؟ تضمین شده است بهشت رفتنت. همین نماز پنج‌گانه، همین نماز پنج‌گانه؛ فرمودند این نماز پنج‌گانه‌ی واجب، اگر کسی «أَقَامَ حُدُودَهُنَّ»؛ درست به جا بیاورد آن چیزهایی را که خدا در این نماز قرار داده است. عرض کردیم خدا واجباتی در خود نماز گذاشته و محرماتی در خود نماز گذاشته که تعدادشان زیاد است. اگر کسی این حد و مرز نماز را با این چیزهایش مراعات کند، یک؛ و دو: نسبت به وقتش و اول وقتش محافظت داشته باشد؛ نسبت به این دو تا مسئله مواظبت کند، یعنی نمازش را کاملاً درست و سر وقت بخواند، در قیامت وقتی مواجه می‌شود با حساب و کتاب خدای متعال، خدای متعال ضمانت کرده که او را ببرد بهشت. این نماز این‌طور بشود، آدم می‌رود بهشت و دیگر خدا با چیز دیگرش کاری ندارد؛ این دو تا: نماز با همه‌ی حدودش و سر وقتش درست بشه.

از مرحوم آقای قاضی نقل شده که ایشان فرمودند اگر کسی نمازش را درست و سر وقت —این نمازهای پنج‌گانه را درست و سر وقت— بخواند و ادامه بدهد و به جایی [از مقامات معنوی] نرسد، به من تف کند، به من لعن کند —حالا هر چه نقل شده از ایشان—. این کار را انجام بدهد، این برای همین است؛ این پشتوانه‌ی روایت دارد و روایتش هم همین است که ایشان فرمودند. ابان، همین نمازهای پنج‌گانه را درست کن، همه‌چیز درست می‌شود؛ این‌ها را بچسب و مراقب باش، درست می‌شود و خدا ضمانت کرده که تو را می‌برد بهشت.

«وَ مَنْ لَمْ یَقُمْ حُدُودَهُنَّ»؛ اما این نماز را اگر حد و مرزش را مراعات نکردی، همین‌طور سرهم‌بندی کردی و خواندی و رفتی، واجباتش را مراعات نکردی، محرماتش را مراعات نکردی، آدابش را مراعات نکردی، نرفتی یاد بگیری و بعد هم به تبعش مراعات نکردی، یک؛ و دو: نسبت به اول وقت بودن بی‌اهمیتی کردی، سهل‌انگاری کردی و مهم ندانستی، که حالا الان بخوانیم یا بعد بخوانیم فرقی نمی‌کند، بالاخره باید بخوانیم که می‌خوانیم هر وقت شد؛ این‌جا چه؟ «لَقِیَ اللَّهَ»؛ در قیامت که مواجه می‌شود با حساب و کتاب الهی، «وَ لَا عَهْدَ لَهُ»؛ این‌جا خدا دیگر همچین ضمانتی برای او ندارد و به او نداده است. «إِنْ شَاءَ عَذَّبَهُ»؛ کار دست خدا و اراده‌ی خداست؛ اگر بخواهد عذابش می‌کند، «وَ إِنْ شَاءَ غَفَرَ لَهُ»؛ و اگر خواست می‌آمرزد. این‌جا دیگر تضمینی در کار نیست.

نماز مهم است؛ وقتش را باید اهمیت داد. این وقت را اگر آدم عذر و بهانه‌ی موجه دینی نداشته باشد، بی‌جهت عقب نیندازد؛ چون وقتی عقب می‌اندازد، این بی‌مبالاتی و بی‌اهمیتی حساب می‌شود. آن‌وقت وقتی انسان به خدا اهمیت نمی‌دهد در این چیزها —عرض کردیم بارها— هیچ نباید انتظار داشته باشد که خدا هم به او اهمیت بدهد، هیچ.

چرا؟ ما چقدر برای خدا تره خرد می‌کنیم که انتظار داریم خدا به ما اهمیت بدهد؟ وقتی همه‌ی کارهایمان را بر نماز مقدم می‌کنیم، وقتی اهمیت نمی‌دهیم به نماز، نماز یک کاری است که رتبه‌اش بعد از همه‌ی کارهای ماست؛ اول کارهایمان، بعد هر وقت شد نمازمان. وقتی این‌طور هستیم و این‌طور بی‌اهمیتی می‌کنیم نسبت به چنین واجب مهمی و چنین مسئله‌ی پرفایده‌ای، خب وقتی خدا این راه به این پرسودی و منفعتی را برای ما قرار داده و خودمان پس می‌زنیم، دیگر چه انتظاری داریم خدا به ما توجه کند؟ توجهی نمی‌کند.

شما بهترین هدیه و نعمت را برای کسی بفرستید که از آن استفاده کند، او هم بزند در و داغونش کند؛ شما می‌آیید بار دیگر دوباره یک هدیه‌ای مثل آن برایش بفرستید؟ می‌آیید چیز دیگری به او بدهید؟ نمی‌دهید. آدم می‌گوید این‌که آن بهترین را ضایع کرد و از بین برد، چه تضمینی هست که بقیه را نگه دارد؟ نیست، هیچ تضمینی نیست. خب خدا هم حق دارد با ما رفتارش طوری باشد که آن‌طوری که ما می‌خواهیم نیست؛ آن‌طور که ما می‌خواهیم مشکلاتمان حل بشود و دعاهایمان زود مستجاب بشود، پیش نمی‌آید. این یک روایت.

باز هم روایت هست —این روایت چند بار تکرار شده ظاهراً— که حضرت همین را فرمودند؛ همین نماز را شما درست کنید با حدودش. بروید واجبات و محرماتش را از رساله یاد بگیرید، خدای نکرده آدم نماز باطل نخواند، نماز غلط و نمازی که تویش حرام هست نخواند.

مثلاً نماز جماعت؛ آدم می‌رود مسجد، می‌بیند بندگان خدا زحمت کشیده‌اند و آمده‌اند مسجد برای نماز اول وقت به جماعت. مثلاً فرض بگیرید من‌باب مثال، خب واجب، تبعیت از امام است، درست است؟ در کارهای واجبات و در افعال نماز، آدم باید تابع امام جماعت باشد؛ یعنی از امام جماعت جلو نیفتد. ولی آدم نگاه می‌کند می‌بیند یک عده‌ی زیادی از نمازگزارها —حالا مثلاً در مردها که مشخص و واضح است امام جماعت— این‌ها زودتر از امام می‌روند سجده، زودتر از امام پا می‌شوند، زودتر از امام پا می‌شوند می‌ایستند. خب یکی از واجبات نماز است دیگر؛ واجب است، مستحب نیست که. وقتی واجب ترک می‌شود، آدم می‌شود فاسق، می‌شود بی‌تقوا. نباید انتظار [قبولی کامل] داشته باشد. با خود می‌گوید این‌که حالا خیلی مهم نیست؛ چرا مهم نیست؟ خدا همان‌قدر که سایر واجبات برایش مهم بوده، این هم برایش مهم بوده است. زودتر از امام می‌روند سجده، زودتر پا می‌شوند، زودتر کارها را انجام می‌دهند، مثلاً من‌باب مثال.

تازه این‌جا احکام دیگری هم می‌آید؛ وقتی رساله بخوانی می‌گوید که اگر زودتر از امام رفتی سجده، باید چه‌کار کنی؟ نباید که زودتر می‌رفتی، اما حالا که رفتی باید چه‌کار کنی؟ این‌جا احکام دارد؛ اگر زودتر از امام از سجده یا از رکوع سر بلند کرد، چه‌کار باید بکند؟ احکام دارد، واجبات دارد و مسائل دیگر. این مسائل را باید آدم یاد بگیرد که این نمازش را ضایع نکند. دارد زحمت می‌کشد، وقت گذاشته اول وقت در مسجد به جماعت دارد می‌خواند، خب چرا قاطی‌اش این کارها پیش می‌آید و حواسش نیست و نمی‌رود یاد بگیرد مراعات کند؟ خودش بی‌بهره می‌شود. این‌قدر می‌گویند رساله، رساله، رساله بخوانید، برای همین است که آدم خدای نکرده نگذرد یک عمری، برگردد ببیند نمازهایش باطل بوده، روزه‌هایش خراب بوده و کارهای مهمی از او خراب بوده است.

اولویت حساب‌کشی از نماز در قیامت

از امام باقر (علیه‌السلام) روایت شده: «إِنَّ أَوَّلَ مَا یُحَاسَبُ بِهِ الْعَبْدُ الصَّلَاةُ»؛ در قیامت اولین چیزی از همه‌ی اعمال که از آن سؤال می‌پرسند، نماز است؛ نمازت را چه‌کار کردی؟ آن را حساب‌کشی می‌کنند، «فَإِنْ قُبِلَتْ قُبِلَ مَا سِوَاهَا»؛ اگر نماز درست شده باشد —یعنی آن‌جا وقتی نماز آدم را در دادگاه بررسی می‌کنند، نماز عمر آدم را بررسی می‌کنند و مهر تأیید بزنند این درست شده و مشکلی نداشته— دیگر می‌گویند مابقی‌اش مشکلی نیست، بگذارید برود بهشت؛ حل می‌شود مشکل.

و در روایت دیگر دارد: «إِنْ رُدَّتْ رُدَّ مَا سِوَاهَا»؛ اگر این مهر تأیید نخورد و گفتند ایراد دارد، مهر زدند که اشکال دارد و نپذیرفت خدای متعال، آن‌وقت مابقی را هم نمی‌پذیرند. مابقی را هم باید برود دادگاه جواب بدهد و نمی‌پذیرند حتی؛ چون می‌گویند نمازت درست نشد، مابقی را چه‌کار می‌خواهی بکنی؟ این‌قدر مهم است.

دعای خیر و نفرین نماز در قبال رفتار نمازگزار

«إِنَّ الصَّلَاةَ إِذَا ارْتَفَعَتْ فِی أَوَّلِ وَقْتِهَا رَجَعَتْ إِلَى صَاحِبِهَا وَ هِیَ بَیْضَاءُ مُشْرِقَةٌ»؛ نماز را وقتی شما به جا بیاورید در اول وقتش، برمی‌گردد سراغ صاحبش در حالی که خیلی نورانی و درخشان است؛ «تَقُولُ حَفِظْتَنِی حَفِظَکَ اللَّهُ»؛ این‌طوری به نمازخوان می‌گوید، این‌طوری می‌گوید که: من را حفظ کردی، خدا حفظت کند؛ یعنی نماز وقتی آدم درست و به وقت و سر وقت به جا بیاورد، انسان را دعا می‌کند. این شفاعت و این حالت استجابت دعا را برای نماز، خدا قرار داده است برای انسان؛ می‌گوید من را حفظ کردی و ضایعم نکردی، خدا حفظت کند.

«Wَ إِذَا ارْتَفَعَتْ فِی غَیْرِ وَقْتِهَا بِغَیْرِ حُدُودِهَا رَجَعَتْ إِلَى صَاحِبِهَا وَ هِیَ سَوْدَاءُ مُظْلِمَةٌ»؛ اما اگر از اول وقت گذشت و حدودش هم مراعات نشده بود، واجبات و محرماتش مراعات نشده بود، برمی‌گردد سراغ صاحبش و «وهی سوداء مظلمة»؛ سیاه و تاریک است و رویش سیاه شده؛ «تَقُولُ ضَیَّعْتَنِی ضَیَّعَکَ اللَّهُ»؛ می‌گوید تو من را ضایع کردی پیش خدا؛ این نمازی که فرستادی پیش خدا، ضایع، سبک، ناقص و خراب بود، خدا ضایعت کند؛ آدم را لعنت می‌کند. لعنت می‌کند و آن‌وقت، لعنت نماز که شامل حال آدم می‌شود، برکت زندگی آدم می‌رود —که این یکی از آثارش است—؛ برکت از وقت آدم، زندگی آدم و سرمایه‌های آدم می‌رود و ضایع می‌شود.

باز هم روایت هست که حالا دیگر فرصت نیست، ان‌شاءالله روزهای آینده [مطرح می‌کنیم]. ان‌شاءالله خدا توفیق مرحمت کند و ما موفق شویم در این ماه مبارک رمضان، تمرین کنیم و نمازمان را اصلاح کنیم؛ اگر قبل از این ماه دچار سهل‌انگاری و بی‌اهمیتی بودیم و سبک می‌شمردیم نماز را، این را از این حالت دربیاوریم که خدای نکرده لعنت خدا و لعنت نماز و این چیزهای خوب شامل حالمان نشود و از فوایدش ان‌شاءالله بهره‌مند بشویم.

نثار ارواح طیبه‌ی خاتم انبیاء و حضرات معصومین و همه‌ی شهدا و علمای ربانی و امام شهدا، صلواتی ختم کنید.

۱. حقیقت خشوع در نماز و ادب ظاهری آن

خشوع، یک حالت قلبی انسان است نسبت به یک بزرگ. وقتی انسان در مقابل کسی قرار می‌گیرد که او را بزرگ می‌داند و برایش عظمت قائل است، نسبت به او یک حالت تواضع و خشوعی دارد. فرموده‌اند که در نماز نیز نسبت به خدای متعال باید این حالت را داشته باشیم. اما در نماز، چون انسان خدا را با چشم ظاهر نمی‌بیند و ایمانش در حدی نیست که بتواند عظمت خدای متعال را کامل درک کند، لذا این خشوع قلباً خیلی محقق نیست. اما فرموده‌اند لااقل به ظاهر هم که شده، ادبِ آن خشوع را مراعات کنید. آدم وقتی می‌ایستد مقابل یک چنین بزرگی، مراعات می‌کند؛ نگاه به این‌طرف و آن‌طرف نمی‌کند، حواسی را پرت نمی‌کند، با کسی حرف نمی‌زند و مؤدب می‌ایستد.

۲. حرمت‌داری در محضر خدای متعال

فرموده‌اند اگر خشوع قلبی هم در کار نیست، لااقل در ظاهر این مسئله را حفظ کنید و آن کارهایی را که با یک آدم خاضع و خاشع منافات دارد، در ظاهر انجام ندهید. مراقبت کنید و همان‌طور که در مقابل بزرگان دنیا هستید، این‌جا هم باشید. در روایت نقل شده است که پیغمبر اکرم دیدند مردی در نماز دارد با ریش خود بازی می‌کند، فرمودند: اگر این فرد خشوع داشت، اعضا و جوارحش هم خاشع بود. خشوع یک مسئله‌ی قلبی است که انسان در باوررش این باشد که طرف مقابل بزرگ است. در نماز لااقل آدابش را مراعات کنید و حرمت نماز و حرمت خدای متعال را حفظ کنید؛ همان‌طوری که با بقیه هستید، در نماز نباشید و بیشتر مراقبت کنید.

۳. نماز؛ برترین وسیله‌ی تقرب پس از معرفت

از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده که پرسیدند بهترین چیزی که بندگان خدا با آن می‌توانند به خدا تقرب پیدا کنند و بهترین وسیله برای حرکت و قرب معنوی به خدای متعال چیست؟ فرمودند: «مَا أَعْلَمُ شَیْئاً بَعْدَ الْمَعْرِفَةِ أَفْضَلَ مِنْ هَذِهِ الصَّلَاةِ». اولین مسئله که مهم است، معرفت و ایمان به خداست؛ چون اگر آدم معرفت به خدا نداشته باشد، کارهایش هیچ سمت و سوی خدایی ندارد و سمتش همین دنیا و گذران آن است. اما در دین، خدا به ما یاد داده که کارها برای خدا باشد. بعد از این معرفت، هیچ چیزی را برای تقرب به خدا سراغ ندارم که مهم‌تر و بهتر از این نماز باشد؛ همین نماز مهم‌ترین مسئله و محبوب‌ترین اعمال پیش خداست.

۴. تشریفات ملکوتی و پاداش اقامه‌ی نماز

پیامبر اکرم فرمودند: وقتی یک نمازخوان می‌ایستد برای نماز، رحمت خاص الهی از اطراف و اکناف آسمان به اطراف و اکناف زمینی که در آن عبادت می‌کند، جاری می‌شود و ملائکه او را در بر می‌گیرند. ملکی هم ندا می‌دهد که اگر تو، ای نمازخوان، می‌دانستی در نماز چیست، چه کاری داری می‌کنی و به چه چیزی مشغولی، هیچ‌وقت از این نماز رویت را برنمی‌گرداندی و دلت نمی‌آمد از آن جدا شوی. اولیاء خدا گاهی وقتی نماز می‌خواندند، به وجد می‌آمدند؛ چرا که اگر سلاطین دنیا می‌دانستند این نماز چه خبر است و چقدر لذت، نشاط و سرور قلبی در انسان ایجاد می‌کند، به این نماز می‌پرداختند. برای انسان مؤمن لذتی به اندازه‌ی نماز نیست.

۵. نماز؛ ستون و عمود اصلی خیمه‌ی دین

از پیامبر اکرم (صلوات الله علیهما) فرمودند: نماز نسبت به همه‌ی دین، مثل ستون خیمه می‌ماند؛ یعنی وقتی یک خیمه‌ای به پا می‌شود، آن ستون اصلی که اگر نباشد همه‌ی خیمه سرنگون می‌شود، در دین نماز است. اگر نماز انسان ضایع یا ترک بشود، هیچی از این دین نمی‌ماند؛ یعنی چیزهای دیگرِ دین هیچ فایده و اثری برای آدم ندارد و حقیقتش سرنگون شده است. مَثَل نماز، مَثَل ستون اصلی خیمه می‌ماند که تا وقتی سر پا هست، بقیه اجزا مثل آجر، میخ، طناب و فرش فایده دارند؛ اما اگر ستون سرنگون شد، دیگر هیچی به درد نمی‌خورد. اگر نماز از دست رفت، دیگر روزه، صدقه و خدمت به بقیه ضایع می‌شود و تأثیری ندارد.

۶. راز ضایع شدن نماز و پیوند آن با اعمال

نماز چطور ضایع می‌شود؟ نماز از بیرونِ نماز ضایع می‌شود؛ وقتی بیرون از نماز، آدم مراقبت بر تقوا و ترک گناه نمی‌کند، نماز ضایع می‌شود. نماز تابع اعمال ماست و اعمال ما هم تابع نماز است؛ این دو تا با هم، همدیگر را بالا می‌آورند و تقویت می‌کنند. هر مقدار در اعمالمان مراقبت بیشتر بکنیم، نمازمان حضور قلبش بیشتر می‌شود؛ هر مقدار بی‌اهمیتی کنیم، حضور قلب در نماز می‌آید پایین. فرمودند هر مقدار از نماز را که در آن توجه دارید، همان مقدار مقبول خداست و بیش از آن دیگر مقبول نیست. بیرون از نماز، تأثیر دارد روی نماز؛ وقتی بیرون از نماز ضایع بشود، نماز ضایع می‌شود و از بین می‌رود.

۷. بهشت؛ پاداش اقامه‌ی نماز در اول وقت

از امام صادق (علیه‌السلام) روایت شده که فرمودند: این نماز پنج‌گانه‌ی واجب، اگر کسی حدود آن را درست به جا بیاورد و نسبت به وقتش و اول وقتش محافظت داشته باشد؛ یعنی نمازش را کاملاً درست و سر وقت بخواند، در قیامت وقتی مواجه می‌شود با حساب و کتاب خدای متعال، خدای متعال ضمانت کرده که او را به بهشت ببرد. اما اگر حد و مرز آن را مراعات نکردی، واجباتش را نرفتی یاد بگیری و نسبت به اول وقت بودن بی‌اهمیتی کردی، سهل‌انگاری کردی و مهم ندانستی، در قیامت که مواجه می‌شوی با حساب و کتاب الهی، خدا دیگر ضمانتی برای تو ندارد؛ اگر بخواهد عذاب می‌کند و اگر خواست می‌آمرزد.

۸. دعای خیر و نفرین نماز در حق انسان

امام باقر (علیه‌السلام) فرمودند: نماز را وقتی شما به جا بیاورید در اول وقتش، برمی‌گردد سراغ صاحبش در حالی که خیلی نورانی و درخشان است و می‌گوید: من را حفظ کردی، خدا حفظت کند؛ یعنی نماز انسان را دعا می‌کند. اما اگر از اول وقت گذشت و حدودش هم مراعات نشده بود، برمی‌گردد سراغ صاحبش در حالی که سیاه و تاریک است و رویش سیاه شده؛ می‌گوید: تو من را ضایع کردی پیش خدا؛ این نمازی که فرستادی ضایع، سبک و خراب بود، خدا ضایعت کند؛ آدم را لعنت می‌کند. لعنت می‌کند و آن‌وقت، برکت از وقت، زندگی و سرمایه‌های انسان می‌رود و ضایع می‌شود.