مروری بر بخش‌های گذشته دعا: محوریت ترک محرمات

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله رب العالمین و الصلاة و السلام علی سیدنا و نبینا، ابی القاسم محمد، و علی اهل بیته الطیبین الطاهرین المعصومین، سیما بقیة الله فی الارضین، و لعنة الله علی اعدائهم اجمعین.

در دعای امام سجاد (علیه‌السلام) تا این‌جا، مسائلی که در کنار روزه و روزه گرفتنِ این ماه از خدا خواستیم، مسائلی بود که حول محور «نکردن» می‌چرخید؛ یعنی از ابتدا دعا فرمودند: «خداوندا! به ما توفیق بده همه روزه این ماه را بگیریم و با مسئله‌ای، مشکلی یا عذری، مانعی ایجاد نشه.» آن مقداری که دست خود ما هست، از روزه این ماه خودمان را محروم نکنیم. مسافرت داریم، کاری داریم یا چیزی هست، بگذاریم برای بعد این ماه. در این ماه مسافرت نریم و کاری نکنیم که روزه را حتی‌المقدور از دست ندیم.

بعد فرمودند این روزه‌داری را همراه کنیم با کارهایی. همه کارها حول محور ترک گناه می‌چرخید؛ یعنی در این ماه موفق بشیم تمرین کنیم و خودمان را آماده کنیم برای سایر ماه‌ها به ترک معصیت. گناه نکنیم، چشم به حرام باز نکنیم، گوشمان را به حرام ندیم، دست و پا به حرام دراز نکنیم، شکم را از حرام پر نکنیم و سخن به حرام نگیم؛ این‌ها همه چیزهایی بود که اشاره کردند.

نهایتاً هم فرمودند ریا که از بدترین گناهان هست و همه اعمال آدم را به باد میده، ریا را هم از خودمان دور کنیم؛ و این عباداتی که می‌کنیم، در صدد این نباشیم که برای بقیه باشه و در پیِ رسیدن به گوش بقیه و دیدن بقیه انجام ندیم. فقط چون تو دادی، تو خواستی، تو دستور دادی، تو گفتی این خوبه و امر کردی یا مستحب دانستی، ما از این جهات انجام میدیم؛ نه این‌که چون بقیه می‌بینند یا می‌شنوند.

اهمیت و جایگاه بی‌بدیل نماز در اسلام

از این به بعد، نسبت به انجام کارهایی، ایشان دارند به ما یاد میدند که کارهایی را از این به بعد باید مراقبت کنیم در این ماه و آماده کنیم خودمان را برای سایر ماه‌ها. اولین مسئله‌ای که اشاره می‌کنند نماز است؛ نمازهای پنج‌گانه. می‌فرماید:

اولین چیزی که بعد از ترک معصیت و این مسائل، ایشان از خدا می‌خواهد، نماز است؛ که خدایا! در این ماه به ما توفیق بده این نمازهای پنج‌گانه‌مان را اصلاح کنیم و درست انجام بدیم؛ وظایفش را، واجباتش را، شرایطش را، آن چیزهایی که معتبره در نماز و رعایتش را، و بعدش هم مستحباتش را؛ این‌ها را یاد بگیریم و عمل بکنیم.

مسئله نماز خیلی مسئله مهمیه در اسلام. از مهم‌ترین مسائل برای عبادات در فروع دین، نماز هست که پایه همه چیزه. اگر نماز خلاصه‌اش به هم ریخت، همه چی به هم می‌ریزه؛ و اگر نماز اصلاح شد، همه چیز آدم اصلاح میشه.

رابطه متقابل اعمال انسان و کیفیت نماز (حضور قلب)

رابطه متقابل هم دارند؛ نماز انسان تابع اعمال انسانه. هر مقدار در اعمال، آدم مراقبت کنه و اعمالش را، رفتارش را و گفتارش را از چیزهای بد دور کنه، این اثر مستقیم در نماز انسان داره. چه اثری؟ نماز ما آن مقداری‌ش که با حضور قلب هست، پذیرفته میشه؛ یعنی آن مقداری که حواسمان بوده با کی داریم چی می‌گیم. این مقداری‌ش مقبوله. آن مقداری‌ش که حواسمان نیست و پرت میشه، آن مقدار مقبول نیست. ممکنه صحیح باشه، اما مقبول نیست پیش خدا. ثواب میده، اما ایمان آدم، باور آدم و رشد آدم زیاد نمیشه و متوقف می‌مونه.

این نماز، مسئله مهمی است. لذا اولین مسئله‌ای که مطرح می‌کنند این نماز هست که: «خدایا! به من توفیق بده برم یاد بگیرم واجباتی که در این نماز هست.» این نماز اصلش واجب [است]، مسائلی هم هست درش که آن‌ها هم واجبه؛ باید بدونه آدم، یاد بگیره و مراعات کنه.

ضرورت آموختن احکام و مطالعه رساله عملیه

این‌جا پای یاد گرفتن پیش میاد؛ پای رساله و مسائل شرعی پیش میاد. ما باید بریم رساله بخونیم. باید تا وقتی مسائلی را احتیاج داریم و بلد نیستیم، واجب هست رساله خوندن. یعنی وقتی واجبات را می‌شمارند، می‌گیم نماز، روزه، حج، فلان فلان، یکیش هم خوندن رساله است. خوندن قرآن کریم واجب نیست؛ یک مستحبی است که تاکید شده، ولی خوندن رساله واجبه. نه این‌که رساله مهم‌تر از قرآنه؛ چون قرآن دستورات خداست، کتاب‌های روایت دستورات اهل‌بیته. ما وقتی زبان عربی نمی‌دانیم و مقدمات فهمیدن دستورات خدا را نداریم، ما نمی‌توانیم از توی قرآن و روایات، مسائل و دستورات دینیمان را تشخیص بدیم. این کارِ مجتهد و فقیه و مرجع تقلیده. اون زحمت کشیده یک عمری، تلاش کرده، فهم قرآن را پیدا کرده، فهم روایات را پیدا کرده؛ می‌شینه از همین قرآن و روایات، واجبات و محرمات ما را درمیاره و می‌ریزه توی رساله، می‌گه بفرمایید. رساله هم خوندنش هر روز واجبه تا مادامی که انسان مسائل داره و بلد نیست.

نماز واجباتی داره؛ این‌ها را وقتی مراعات نمی‌کنند، نمازها خراب میشه. بعضی‌ش باطل می‌کنه نماز را و متوجه نیست آدم؛ اصلاً بلد نیست. همین‌طور فکر می‌کنه نماز یه چیزیه که همین‌طور به این راحتی فقط مگه بشکنه بره باطل میشه و یه چیزهای خاصی باطلش می‌کنه. نه، خیلی واجبات هست در نماز: انجامش، در همین نماز جماعت یه سری مسائلی چون جماعت به پا میشه، واجب میشه برای انسان مراعات کردن؛ در نماز فرادا همین‌جور، در نمازهای دیگه همین‌طور.

یه سری محرماتی هست، حرامه یه جاهایی؛ این‌ها را نباید در اثر سهل‌انگاری در خوندن رساله آدم از دستش بره. نماز جماعته، مثلاً من‌باب مثال، امام جماعت، ما باید تابعش باشیم؛ نباید یه وقت فرض بگیر در جایی از نماز ازش جلو بیفتیم. جلو افتادنه جایز نیست، حرامه بله؛ گاهی وقت‌ها نماز را خراب هم می‌کنه، یه وظیفه‌ای گردن آدم میاره، مشکلی ایجاد میشه و نماز خراب میشه. نباید جلو بیفته؛ باید بعدِ بعدِ امام جماعت بره آدم به سجده، بعدِ امام جماعت پاشه، بعد از امام جماعت بشینه؛ همه این مسائل و خیلی از مسائل دیگه. این‌ها واجباتیه و محرماتیه که تا آدم نره رساله بخونه، این نماز خرابه.

خدا هم قبول نمی‌کنه نماز آدم را؛ چون خدا فقط از آدم‌های با تقوا عباداتشان را قبول می‌کنه و بقیه عباداتشان قبول نیست. وقتی آدم گناه می‌کنه، عبادتش قبول دیگه نیست؛ تا مادامی که توبه نکرده و تقوا نداره، عباداتش قبول نیست. صحیحه، اما قبول نیست؛ تکلیفش ساقط میشه اگه طبق رساله باشه، اما قبوله... حالا اگه طبق رساله هم نباشه... حالا اون واجب و حرام، یکیش هم همین واجبات و محرمات توی خودِ نمازه.

یه چیزایی واجب هست؛ همین‌طور که ما ذکر می‌گیم، باید این را مراعات بکنیم. می‌خواهیم بریم رکوع، در رکوع، قبلِ رکوع، بعدِ رکوع، هنگام قیام، موقع تکبیر، موقع نیت، سجده، بین سجده، تشهد، سلام، تسبیحات؛ این‌ها واجباتی داره توش غیر از اصلش، و محرماتی داره توش غیر از اصلش که باید انجام بشه. این‌ها را خیلی مردم بلد نیستند، نمازهایشان را خراب می‌کنند و نماز را همین‌طور باطل می‌کنه. یک عمر نماز خونده، حالا خدا لطف کنه یه جایی مسئله‌اش را بشنوه، بخونه، ببینه اِ نمازام خراب بوده تا حالا؛ اون‌وقت گردنش میاد دیگه. چهل سال، پنجاه سال نماز را باید بره قضا کنه، باید بره وصیت کنه براش، اگه مرد قضا کنند، مشکل پیش میاد.

خب، ایشون می‌فرمایند: «خدایا! اولین چیزی که بعد از ترک گناه به من توفیق میدی، اینه که نمازهای پنج‌گانه‌ام را اصلاح کنم.» «بِحُدُودِهَا الَّتِی حَدَّدْتَ» آن واجباتی که در این نماز قرار دادی، برم یاد بگیرم. چه واجباتی در خودِ نماز هست که وقتی انجام نشه، یا نماز باطل میشه، یا اگر هم باطل نشه، کار حرام انجام دادیم. «وَ فُرُوضِهَا الَّتِی فَرَضْتَ» واجباتی را قرار دادی، وظایفی را قرار دادی «وَ وَظَائِفِهَا الَّتِی وَظَّفْتَ» شرایطی قرار دادی برای نماز، برای اصلش، برای اجزایش؛ این‌ها را برم یاد بگیرم، کوتاهی نکنم. نگم دیگه حالا نماز مهم نیست، ما بخونیم بریم؛ نه، نماز وقتی باطل باشه، با نخوندنش یکی‌ [است]، فرقی نمی‌کنه که. نکنیم کاری. خیلی مردم متاسفانه این مشکل را دارند و متوجه هم نیستند، چون رساله نمی‌خوانند و اهمیت نمیدند به یادگیری. روزه‌شان هم همین‌جور، روزه خرابه. خمس بدهکار میشند، نمی‌دانند؛ اصلاً مسائلشان نمی‌خوانند بدانند کجا شما خمس بدهکار میشید. همین‌طور راحت می‌گه: «ما که خمس بدهکار نیستیم، این‌قدر قرض و قوله داریم، خمس نداریم.» همین‌طور فکر می‌کنه چون قرض و قوله داره، خمس نباید بده. از خودمان یه چیزی می‌گیم؛ این‌که بابا شما هرچی هم قرض و قوله داشته باشی، خمس که سر جای خودشه، ربطی به قرض و قوله نداره به این راحتی. یه جاهایی ممکنه یه ربطی پیدا بکنه. مسائل دیگه، همه این مسائل مهمه؛ آدم گاهی عمرش تباه میشه در اثری که نرفته مسائلش را یاد بگیره و وقت می‌گذره.

اهمیت اقامه نماز در اول وقت

«وَ أَوْقَاتِهَا الَّتِی وَقَّتَّ» رو وقتِ نماز اهمیت بدم. وقتِ نماز دو تا وقت داره، در روایت هست دو وقت داره نماز: یه وقتِ اولِ وقت داره، یه مابقی. خب، نماز یه فرصتی دادند براش؛ از ظهر تا غروب مثلاً وقتِ نمازِ ظهر و عصر [است]. این را توجه داشته باشم، روش مراقبت داشته باشم یه وقت به قضا نکشه. خیلی مراقب باشم؛ کارم جوری برنامه‌های زندگیم را تنظیم کنم که به قضا نکشه. خب، این دیگه خیلی سطحِ پایینشه‌. بالاترش اینه که یه طور زندگیم را تنظیم کنم که هرچی میشه، اولِ وقت بخونم نمازم را. اولِ وقت بخونم نمازم را. بی‌جهت بدونِ عذر و دلیل و علت، این نماز را عقب نندازیم؛ چون از اون مسائلیه که وقتی آدم بهش بی‌اهمیتی کنه، اون‌وقت خدا هم اهمیت به آدم نمیده.

ما نباید از خدا انتظار داشته باشیم خدا به ما اهمیت بده، توجه کنه. مشکل پیدا کردیم دعا می‌کنیم، اون هم اجابت کنه؛ نذر و نیاز می‌کنیم، اون سریع گوش بده. مشکلات داریم؛ پیدا می‌کنیم، داشتیم و پیدا هم خواهیم کرد. برای همه مشکلات پیش میاد، باز هم پیش میاد. این دنیا هیچ‌وقت درِ مشکلات درش بسته نمیشه؛ سختی‌ها و مشکلات جزءِ زندگیِ دنیاست. خب، ما باید خدا کمکمان کنه، نجاتمان بده نسبت به مشکلات و سختی‌ها، و الا گاهی دوام نمیاریم، طاقت نمیاریم، خراب می‌کنیم.

یکی از راه‌اش همینه؛ آدم اهمیت بده به حرف‌های خدا. به خدا اهمیت بده تا خدا هم بهش اهمیت بده. خب، انصاف همینو می‌گه دیگه. ما یکی کسی که اصلاً هیچ ارزشی برامون قائل نیست، ما نمیایم برای او ارزش قائل بشیم. خب، خدا البته به این ارزش‌ها و این چیزا که ما می‌خواهیم بدیم، هیچ احتیاجی نداره؛ اصلاً براش مهم... ما، به دردِ ما می‌خوره که نمازمان را مواظبت کنیم، بخونیم، اولِ وقت بخونیم. این فایده‌اش همه‌اش برای خودِ ماست. اما اینو باید بدانیم وقتی به حرفِ خدا، به دستورِ خدا اهمیت نمیدیم، سرسری ازش رد میشیم، سهل‌انگاری می‌کنیم، وقتش هم که میشه، انتظار نداشته باشیم که الزاماً خدا باید اون چیزی که ما می‌خواهیم جبران کنه، درست کنه، حلش کنه. نه، انتظارش درست نیست. حالا خدا لطف می‌کنه دعاهایی را مستجاب می‌کنه، اما این درست نیست. وقتی مشکل پیدا می‌کنیم و دست به درگاهِ خدا برمی‌داریم و نیاز داریم به خدا، قبلش بهتره زمینه‌هاش را آماده کنیم. یکی از آن‌ها مسئلهِ نمازه؛ یکی از آن‌ها که مهمه، مسئلهِ نمازه و هرچی اولِ وقت‌تر.

نقش الگویی والدین در مقید بودن به نماز

این زندگی یه طوری باید تنظیم بشه، این مهم باشه در زندگی؛ برای خودمان، بعدش هم برای بچه‌هایمان. اهمیتش را نه گفتاری و حرف زدنی، عملی نشون بدیم. اگر در خانواده طرفین این مسئله را مراعات کنند، بچه‌ها ناخودآگاه در ذهنشان این جا می‌گیره که این مسئله مهمه که پدر و مادرِ من وسطِ کارشان دست می‌کشند برای نماز. وسطِ کارشان؛ خورده به یه جایی که هنوز کار ادامه داره، اما دست می‌کشه که بیاد نماز بخونه. این بچه می‌فهمه؛ خب می‌فهمه دیگه، می‌فهمه چقدر مهمه. ولی ما نکنیم فقط به بچه بگیم: «بچه، برو نمازت را بخون. بچه، زود برو الآن اذان شده برو اولِ وقت بخون.» خب اون معلومه وقتی اینو درمان ندیده، این احساس و باور در دلش ایجاد نشده، اون هم اهمیت نمیده. دستوری که نیست، عملیه. عملاً چقدر ما اهمیت داریم تو کارامان، تو بیرون، کاری که داشتیم، مسئله‌ای که داشتیم، بعد وقتِ نماز شده رفتیم به نماز اهمیت دادیم؟ چقدر؟ هم پدر، هم مادر؛ هر دو تا، نه یه طرف فقط. گاهی بعضی خانه‌ها یکی فقط این‌کاره‌ است، اون یکی برای خودش آزاد. این‌جا اثرِ اون کسی که مقیده از بین میره. پدر مادر دوتاشان باید یه مسئله را اهمیت بـدند. پدر اهمیت بده، مادر اهمیت نده، زحمتِ پدر را به باد داره میده. دوتا، هر دو نفر باید اینو مقید باشند. خب بچه‌ها اینو یاد می‌گیرند و این زمینه درشان ایجاد میشه. حالا این‌که بگیم صد در صد آن‌ها هم حتماً دیگه نمازخون و مقید میشند، نه؛ خب علت‌های دیگه هم توش هست، ولی از این جهت زمینه مهیا میشه. مهم‌ترش هم اصلاً خودمونیما، حالا فارغ از بچه‌ها، خودمان اهمیت بدیم به نماز، خیلی فرق می‌کنه. اصلاً می‌فرماد خدایا به من توفیق بده تو این ماه این نماز را، این مشکلش را حل بکنه.

تدبیر و برنامه‌ریزی زندگی بر محور نماز

تدبیر می‌خواهد. مثلاً موقعِ افطاره؛ خب چیکار کنیم؟ حالا یکی می‌گه اول افطاری بخوریم، یکی می‌گه اول نماز بخونیم؛ اون می‌گه اول نماز بخونیم مشکله، خب سخته، گرسنه‌ام. خب، گاهی میشه تدبیر کرد. مثلاً یه مقدار قبل‌تر از این‌که اذان بشه، شما چایی را بریز تا میاد سرد بشه و آماده خوردن بشه، بشه اذان. به محضی که سرِ اذان شد، می‌تونه آدم وقتی یقین کرد وقتش شده، افطاری کنه. تا دارند اذان را می‌گند، می‌تونه یه چایی بخوره، خرمایی بخوره، چیزی بخوره یه مقدار تجدید قوا کنه، تا میاد اذان تموم شه پاشه نمازش را بخونه. هم او شده، هم او شده؛ یه مقداری قوتِ دل گرفته، قوتِ قلب و بدن گرفته، یه چیزی خورده، بعد هم میره نمازش را می‌خونه. تدبیر یعنی این؛ نه این‌که تا اذان شد تازه می‌خواهیم پاشیم بریم چایی را آماده کنیم و بریزیم و بریم. حالا تا بیاری و آماده کنی و بگذاری و سرد شه و آماده خوردن بشه، اذان تموم شده، وقتِ نماز رفته؛ هم نماز از دست دادیم، هم همین کارمان عقب افتاده. این‌ها تدبیر می‌خواهد.

من کاری بیرون پیدا می‌کنم؛ می‌بینم من خب بگذارم مثلاً ساعت دوازده برم این کار را انجام بدم، خب این می‌خوره به وقتِ نماز، کارم به هم می‌ریزه. هم شلوغ‌تره، هم کار بیشتره، سخت‌تر شده یه مقداری چون جمعیت بیشتره، ممکنه کار بیشتر طول بکشه. خب ساعتی که اذانه، می‌خوره به وقتِ نمازت. خب شما می‌تونی زودتر برو انجام بدی. خب این‌ها دستِ ماست بعضی‌ش. تنظیم نمی‌کنیم زندگیمان را با نماز؛ لذا همین‌طور یکی در میون، دو تا در میون نماز از دست میره، می‌فته به عقب، خدا نکرده خوابمان می‌بره قضا میشه و مسائل دیگه. اون‌وقت نماز که از زندگی ضعیف شد، خیلی گرفتاری‌ها ایجاد میشه. گرفتاری‌های بعضی خانواده‌ها در اثر یکی از علت‌هاش که خودشان هم متوجه نمیشند، همین مسئله‌ است. بعضیا این‌طوری؛ مشکلاتی گاهی دارند باهاش مواجه میشند. این‌ها خب مشکلاتِ آدما علت‌های خیلی زیادی می‌تونه داشته باشه، ما هر چیزی هم علتِش این نی، اما یکی از علت‌ها نماز هست. بعضیا همینه؛ یعنی اگه می‌فهمید که نماز را اهمیت بده، به خدا اهمیت بده، خدا هم یه وقت دست به دعا برمی‌داشتی، خدا هم یه جا راه را برای آدم هموار می‌کرد.

عواقب اخروی جهل به احکام و کوتاهی در نماز

پس خدایا به من توفیق بده تو این ماه، نمازم را و نمازهای پنج‌گانه‌ام را اصلاح کنی. اگر مسائل شرعی‌ش را نمی‌دانم، واجباتش، شرایطش، احکامش را، این‌ها را برم یاد بگیرم تا خدا نکرده همین‌طور ناخواسته گرفتار معاصی نشم. چون ما درسته حواسمان نیست، بلد نبوده این‌جا این مسئله را مراعات کنه، گرفتار شده، ولی بلد نبوده؛ اما خب بالاخره نماز خراب میشه، به خاطر همین ندانستن، ما مواخذه میشیم در قیامت. کسی که مسئله بلد نیست و نمازش و عملش خراب میشه، مواخذه‌اش می‌کنند در قیامت؛ دو تا عذابش می‌کنند: یکی به خاطر این‌که عملش خراب شد، یکی هم به خاطر این‌که مسائلش را یاد نگرفت. پس باید ما تصمیم بگیریم زودتر این نماز را درست بکنیم.

«وَ أَنْزِلْنَا فِیهَا مَنْزِلَةَ الْمُصِیبِینَ لِمَنَازِلِهَا» خدایا نمازم را درست و با قاعده انجام بدم. «الْحَافِظِینَ لِأَرْکَانِهَا» رکنش را، واجباتش را درست حفظ بکنم. «الْمُؤَدِّینَ لَهَا فِی أَوْقَاتِهَا» سرِ وقت نمازم را بخونم، انجامش بدم، «عَلَی مَا سَنَّهُ عَبْدُکَ وَ رَسُولُکَ صَلَوَاتُکَ عَلَیْهِ وَ آلِهِ» به همون شکلی که پیغمبرِ اکرم انجام می‌داد، از واجبات و مستحباتش. این‌ها همه در رساله اومده؛ این‌ها را هرچی می‌تونم بیشتر مراعات بکنم. اول واجباتش، دوم آدابش و مستحباتش. «فِی رُکُوعِهَا وَ سُجُودِهَا وَ جَمِیعِ فَوَاضِلِهَا» هم در واجباتی مثل رکوع و سجده، هم در مستحباتش، «عَلَی أَتَمِّ الطَّهُورِ وَ أَسْبَغِهِ» طهارتم هم همین‌طور. اگر وضو می‌گیرم، اگر غسل انجام میدم، این هم مسائلی داره. این هم گاهی مسئله‌اش را افراد بلد نیستند؛ غسلشان خرابه، وضوشان باطله. این هم برم درست یاد بگیرم، از قبلِ نماز که وضو و غسل هست، تیمم هست، این‌ها را طبقِ قاعده انجام بدم. کار خراب نباشه.

لزوم رعایت خشوع و آداب ظاهری نماز

«وَ أَبْیَنِ الْخُشُوعِ وَ أَبْلَغِهِ» یه چیزی هم که تو نماز مراعات کنم خشوعه. خشوع یعنی در عمل و ظاهر، آدم نشون بده که واقعاً در حالِ نمازه. وقتی وایمیسته نماز، حالا هی لباسش را چپ و راست می‌کنه، هی دستش را تکون میده، به صورتش ور میره، چشماش این‌ور و اون‌ور نگاه می‌کنه، حواسش به اون هست، به اون هست، به او اشاره می‌کنه یه چیزو می‌فرماید، به او یه چیزو می‌فرماید؛ این‌ها خشوع تو نماز نیست، که حالا روایاتش را ان‌شاءالله می‌خوانیم. خشوع وقتی نیست تو نماز، این نماز یعنی مثل بازیچه، مسخره [است]؛ داریم مخاطب را مسخره می‌کنیم، خودِ نماز را هم داریم مسخره می‌کنیم. سبکش می‌کنیم نماز را.

لذا فرمودند تو این ماه تصمیم بگیرید نمازتان را لااقل از لحاظِ جهاتِ ظاهری مراعات کنید، توجه کنید، این را سبک نگیرید. سبک باهاش برخورد نکنید. این حرکات و این رفتارها و این کارایی که تو نماز بعضی می‌کنند یا خودمان حواسمان نیست، منافات داره با اون؛ نه. تو خودِ مستحباتِ نماز یاد دادند: موقعِ ایستادن، آدم به چه حالتی بایسته، دستش کجا باشه، با چشم به کجا نگاه کنه، رکوع که میره همین‌طور، دست کجا باشه، اندازه رکوع تا چه حدی خم بشه، چشمش به کجا دوخته بشه، حتی چشم جزءِ اون آداب [است]، که کجا را ببینی. سجده میره همین‌طور، این خودش آداب داره؛ این آداب بخشیش مربوط به همین خشوعه که امام سجاد می‌فرماید، که خدایا من نمازم یه نمازِ یه آدمِ همین‌طور ایستاده داره یه کاری می‌کنه انگار نه انگار که نمازه، به همه چی می‌خوره الا نماز نباشه؛ چیزی باشه که سنگین،