منشور اخلاقی عذرخواهی در سیره امام حسن مجتبی (ع)

مقدمه و مظلومیت امام حسن مجتبی (علیه‌السلام)

بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین و الصلاة و السلام علی سیدنا و نبینا و القاسم محمد و علی اهل بیته الطیبین الطاهرین المعصومین، سیما بقیة الله فی الارضین و لعنة الله علی اعدائهم اجمعین.

چون در ایام ولادت امام حسن مجتبی (علیه‌السلام و الصلاة و السلام) هستیم و معمولاً از ایشان صحبت خیلی به میان نمی‌آید، باید بگوییم یکی از ائمه‌ی مظلوم ما ایشان هستند؛ که هم در شرایط زندگیشان مظلومیتشان خیلی بالا بود و هم بعد از آن. حالا ما گفتیم از این فرصت استفاده کنیم و مقداری سر سفره‌ی ایشان بنشینیم تا از مطالب گران‌قدر و گوهرباری که فرموده‌اند، استفاده کنیم.

سیره اخلاقی در مواجهه با خطای دیگران

در روایتی، ایشان درباره‌ی یک نکته‌ی مهم تربیتی و رفتاری به انسان‌ها یاد می‌دهند که وقتی شما با اشتباه کسی یا خطای کسی نسبت به خودتان مواجه شدید، اینجا وقتی کسی خطایی کرد یا اشتباهی در قبال شما مرتکب شد ـ خدای نکرده به هر شکلی ـ مواظب باشید اگر دستتان برمی‌آید، زود او را تنبیه نکنید و مؤاخذه ننمایید؛ بلکه بین خطای او و مؤاخذه، تنبیه و این مسائل فاصله بگذارید.

این فاصله برای چیست؟ برای عذرخواهی. یک فاصله‌ای باید قرار داده بشه.

یکی از مسائل مهمی که در اسلام هم به آن سفارش شده، عذرخواهی کردن و پذیرفتن عذرخواهی است. اولاً در اصل به ما دستور داده‌اند که یک طوری زندگی و رفتار کنید که احتیاج به عذرخواهی نداشته باشید. از امام حسین (علیه‌الصلاة و السلام) روایت نقل شده که فرمودند: «إِیَّاکَ وَ مَا تَعْتَذِرُ مِنْهُ»؛ یعنی سعی کن کاری نکنی که به خاطرش مجبور شوی عذرخواهی کنی؛ اصلاً آن کار را انجام نده.

اگر ما به همین یک مطلب توجه کنیم، خیلی از مسائل زندگیمون و خیلی از اشکالات کار ما اصلاح می‌شود. گاهی کاری را به ما می‌سپارند و درست انجام نمی‌دهیم یا اصلاً انجام نمی‌دهیم، بعد مجبور می‌شویم عذرخواهی بکنیم. یا اصلاً چون روی رفتارمان مراقبت نمی‌کنیم، گاهی رفتارهایی از ما سر می‌زند و حرف‌هایی می‌زنیم که مجبور می‌شویم بعدش عذرخواهی کنیم. خب، اینجا اول فرمودند شما سعی کنید کارتان به آنجا نکشد. این خیلی نسخه‌ی مهمی است و آدم‌ها را اصلاح می‌کند؛ هم در اخلاق، رفتار و گفتارشان، و هم در کارهایی که به عهده‌شان گذاشته می‌شود؛ در اموری که مربوط به بقیه‌ی مردم است و امور اجتماعی انسان‌ها. اگر هر کسی خودش را موظف می‌دانست کارش را خوب، به وقت و درست انجام دهد، دیگر بعد از آن نیازی به عذرخواهی نبود؛ چون کارش را انجام داده است.

ریشه‌یابی خطاها و تفاوت مؤمن و منافق

در همه‌ی کارها اگر آدم یک مقدار فکر کند ـ در زندگیش، زندگی فردی و اجتماعیش و در ارتباط با هر کسی که به نحوی با او ارتباط دارد ـ [می‌بیند که] گاهی آدم در اثر سهل‌انگاری، بی‌دغدغگی، بی‌دقتی، کم‌توجهی یا در اثر یکی از این چیزها دچار خطا و اشتباه می‌شود. یک حدی از خطا و اشتباه را که کم‌وبیش انسان‌ها دارند؛ اما آنجایی خطا و اشتباه تقصیر انسان است که خودش حواسش را جمع نکند، مقدماتش را درست فراهم نسازد، فکر نکند، سر وقت انجام ندهد، خوب انجام ندهد و کامل انجام ندهد. این‌ها همه باعث می‌شود که آدم مجبور شود بعدش عذرخواهی کند.

امام حسین (علیه‌السلام) فرمودند ـ که این کلام منتسب به ایشان نقل شده است ـ مکن کاری که بعد مجبور شوی عذرخواهی کنی؛ «فَإِنَّ الْمُؤْمِنَ لَا یُسِی‌ءُ وَ لَا یَعْتَذِرُ»؛ مؤمن خطا نمی‌کند، لذا به تبع آن عذرخواهی هم نیازی ندارد، «وَ لَکِنَّ الْمُنَافِقَ یُسِی‌ءُ وَ یَعْتَذِرُ». اما کسی که ایمان تو قلبش راسخ نیست و ایمانش فقط ظاهری است ـ یعنی در قلبش خیلی عقب‌تر از آن چیزی است که در عمل و ظاهر دارد نشون می‌دهد ـ به این شخص گاهی می‌گویند منافق. البته در روایت وقتی می‌گویند منافق، منظور این منافقینِ معروفِ ما نیستند؛ منافق یعنی کسی که دورو است.

حالا چیزهای متعددی هست که باعث دورویی می‌شود؛ یکیش همین که ظاهر و باطن آدم تفاوتش زیاد باشد. باطنش خیلی خراب باشد؛ در خانه، پیش خودش و پیش خانواده‌ش خیلی اوضاع خراب باشد، اما ظاهرش متفاوت از این باشد؛ یعنی بیرون متفاوت از آن چیزی باشد که دارد در خانه از خودش نشان می‌دهد. این دورویی را اسمش را می‌گذارند نفاق و کسی که این حالت دورویی را دارد، می‌گویند منافق. خیلی وقت‌ها در مقابل مؤمن می‌گویند منافق؛ مثل همین روایت.

مؤمن کیست؟ کسی که ظاهر و باطنش ایمان به خداست و هر دو یکی است. منافق کیست؟ ظاهرش خیلی قوی است ـ قوی‌تر از آن چیزی است که در باطنش هست ـ باطنش خراب است؛ در ذهنش، فکرش، رفتارهای شخصیش و گفتارش خراب است، اما در مقابل بقیه نه؛ خیلی هم خوب و موجه است. می‌فرماید منافق خطا می‌کند و بعد هم مجبور می‌شود عذرخواهی کند، اما مؤمن نه؛ مؤمن خیلی کارش درسته. سعی می‌کند و اولاً فکر می‌کند تا کار درست را انجام دهد؛ به قاعده، به وقت، محکم، درست و کامل انجام دهد. کاری که به عهده‌ش هست را خوب و سر وقت انجام می‌دهد. سهل‌انگاری، بی‌توجهی و این‌ها باعث می‌شود که آدم در وضعیتی قرار بگیرد که عذرخواهی کند. یا حتی خطایی و گناهی؛ گناهانی که ما می‌کنیم، بعضی‌هایش کوتاه‌مدت یا درازمدت دامنگیرمان می‌شود و گرفتاریاش [ما را می‌گیرد]. حرف بدی پشت سر کسی زدیم، بعد به گوشش می‌رسد، می‌فهمد و به انسان می‌گوید؛ در نتیجه انسان مقصر حساب می‌شود، اشتباه کرده و مجبور است عذرخواهی کند. خب، همان بهتر که نمی‌کرد و از همان اول مراعات می‌کرد.

جایگاه و اهمیت عذرخواهی در خانواده

پس خوب است انسان فکر کند و در زندگیش ببیند چه کارهایی هست که درست انجام نمی‌دهد، چه اشتباهاتی دارد و چه کوتاهی‌هایی از او سر می‌زند که همان‌ها باعث می‌شود با شوهرش مشکل پیدا کند، با همسرش مشکل پیدا کند، با بچه‌ها مشکل پیدا کند و با بقیه‌ی کسانی هم که با آن‌ها ارتباط دارد، دچار مشکل شود. خب، راهش را ببند! کاری را که باید انجام بدهی، انجام بده؛ درستش کن، به قاعده، به جا، درست و محکم.

پس اولین مسئله این است که آدم کار را درست انجام دهد تا مجبور به عذرخواهی نشود. دومین مسئله این است که حالا اگر آمد و به هر دلیلی اشتباه کرد، کوتاهی کرد و کار درست انجام نشد، عذرخواهی کردن خیلی مهم است. این خیلی مهم است؛ اینکه بعضی‌ها این‌طور هستند که زورشون می‌آید، برایشان سخت است، خوششان نمی‌آید، اصلاً اهلش نیستند و فکر می‌کنند عزتشان زیر سؤال می‌رود، لذا عذرخواهی نمی‌کنند؛ این خیلی غلط است. آدم اگر اشتباه کرد، باید عذرخواهی کند. عذرخواهی باعث می‌شود طرف مقابل یک مقدار آروم بشود، وگرنه ما با جرقه زدن، آن آتش را شعله‌ورتر می‌کنیم. او ناراحت شده است؛ آدم کاری را که باید می‌کرده، نکرده و کوتاهی کرده، پس او ناراحت می‌شود. الآن یک مقدار آتش درونش دارد شعله‌ور می‌شود؛ آماده است عصبانی بشود، آماده است یک حرف زشتی یا یک رفتار بدی انجام بدهد. خب، به ما گفته‌اند عذرخواهی کن؛ عذرخواهی کن که یک مقداری این [شخص] را آرام می‌کند. لذا عذرخواهی کردن خیلی مسئله‌ی خوب و مهمی است و همیشه باید باشد؛ هیچ‌وقت هم آدم نباید خسته بشود و بگه: «حالا من ده بار عذرخواهی کردم، بار یازدهم دیگه آخه زشته»، صبور باش! نه، باید عذرخواهی بکند.

اگر خطایی کرده، بپذیرد که خطا کرده است؛ همان‌طور که در روایات داریم و می‌گویند به گناهت اقرار کن. یعنی اگر واقعاً گناهی کردید و اشتباهی کردید، توجیه، ماست‌مالی و این حرف‌ها را آدم باید بگذارد کنار و بپذیرد اشتباه کرده است؛ بپذیرد، این از همه کار بهتر و راحت‌تر است، ولی خب به عبارتی هم سخت‌تر است. بپذیرد اشتباه کرده و عذرخواهی کند. اما وقتی جر و بحث می‌شود، هیچ نتیجه‌ای گرفته نمی‌شود که هیچ، اوضاع بدتر هم می‌شود.

لذا از چیزهایی که در خانواده، بزرگ‌ها با همدیگر، بزرگ‌ترها نسبت به کوچک‌ترها ـ حتی ـ و کوچک‌ترها نسبت به بزرگ‌ترها باید داشته باشند، عذرخواهی است. حتی یک وقت اگر اشتباهی از بزرگ‌ترها در قبال کوچک‌ترها انجام شد، اشکالی ندارد عذرخواهی کنند؛ به شرطی که سعی کنند این‌ها تکرار نشود و زیاد نشود؛ چون زیاد شدنش عوارض بد خودش را دارد، اما اصل عذرخواهی مهم است. وقتی آدمِ بزرگ‌تر، پدر و مادر این رفتار را داشته باشند، فرزند هم در زندگیش یاد می‌گیرد که فردایی در مواجهه با افراد جامعه و فردایی در خانواده‌ی خودش، اگر اشتباهی بود یا خطایی بود، عذرخواهی کند و بپذیرد. این خودش باعث رفع خیلی از این مشکلات می‌شود و یک مقدار آن اختلاف و ناراحتی را سبک می‌کند.

لزوم پذیرش عذرخواهی دیگران

پس اصل دوم، عذرخواهی کردن است که باید در کار انسان باشد. اصل سوم این است که طرف مقابل عذرخواهی را بپذیرد. حالا بعضی وقت‌ها طرف عذرخواهی می‌کند، [اما دیگری] می‌گوید: «بخوره تو سرت، عذرخواهی هم می‌کنه برای من!» و از این حرف‌ها و این‌گونه برخوردها؛ این هم غلط است. در هیچ شرایطی، هیچ‌کسی را از عذرخواهی کردن پشیمان نکنید. نگویید: «صد بار عذرخواهی کردی، باز هم هی می‌آیی می‌گویی ببخشید، ببخشید!»؛ خب بگوید ببخشید، خیلی هم خوب است. یک اشتباهی هم ما مرتکب می‌شویم و فکر می‌کنیم اگر کسی خطایی کرد، نه؛ انگار باید خودش را پاره کند، خودش را بکشد که حالا چون خطا کرده است! خب خطا کرده، اشتباه کرده؛ بله، حالا آمده و خیلی پا گذاشته روی خودش و دارد عذرخواهی می‌کند، خب شما هم بپذیر! این چیزها روابط صحیح متقابل است. ما باید به همدیگر کمک کنیم تا اوضاع بهتر بشود. خب، یک طرف زورش نمی‌رسد، ولی همان یک طرف هم باید در حد خودش کار درست را پیش ببرد. این یک امر متقابل است؛ او نباید خطا می‌کرد که کرد، حالا باید عذرخواهی بکند که کرد؛ اکنون نوبت شماست؛ شما عذرخواهی‌اش را بپذیر.

در خانه باز دوباره بزرگ‌ترها نسبت به هم و نسبت به بچه‌ها [باید این‌گونه باشند]. خوب است آدم عذرخواهی را عملاً به بچه یاد بدهد. یک وقت اگر شما اشتباهی کردید، در مقابل شوهر عذرخواهی کنید، شوهر هم همین‌طور؛ اشکالی ندارد. این عزت‌نفسِ پوشالیِ انسان است که در این‌جاها می‌گوید زیر سؤال می‌رود؛ این یک چیزی است که خودت بافتی و در ذهنت بردی بالا! عذرخواهی کنی به نفع خودت هم هست؛ خود آدم را بقیه تحسین می‌کنند که این صفت خوب را دارد که لااقل اگر اشتباهی کرد یا کوتاهی نمود، عذرخواهی می‌کند. بعد طرف مقابل باید بپذیرد و بگوید چشم؛ نه اینکه ردش کند. اگر ردش کند، نتیجه چیست؟ دفعه‌ی بعدی اشتباه را می‌کند، اما عذرخواهی هم نمی‌کند؛ خب این‌طوری بدتر شد که! غیر از این نتیجه‌ای ندارد. ما فقط می‌آییم وقتی عذرخواهی می‌کنند ـ خب خیلی ناراحتیم که او کار را نکرده، درست انجام نداده یا این اشتباه را کرده است، خیلی ناراحتیم ـ عذرخواهی‌اش را نمی‌پذیریم؛ اذیتش می‌کنیم، حرف می‌زنیم، دعواش می‌کنیم و توبیخش می‌کنیم. این هم خیلی بد است؛ خب این شخص دفعه‌ی بعدی می‌گوید: «من دیگر عذرخواهی نمی‌کنم؛ مگه عقلم کمه برم عذرخواهی کنم؟ عذرخواهی می‌کنه تازه بدهکار هم میشه، تازه انگار بدتر هم شد!»

لذا آدم باید کمک کند تا خودش و افراد دیگر، اخلاق خوب را بهتر در خودشان پیاده کنند؛ باید کمکشان کنیم. او عذرخواهی کرد ـ خیلی کار خوبی کرد ـ ما هم بپذیریم. البته حالا این به معنای این نیست که یعنی مثلاً اگر کسی اشتباهی دارد، اشتباه رفتاری دارد، کاری دارد یا عیب و ایرادی دارد، به هیچ وجه دیگر نباید بهش بفهمانیم و این‌ها؛ نه، قبلاً هم عرض شد، آن راه خودش را دارد. مثلاً در این وضعیت که شما الآن عصبانی هستید، اینجا که عصبانی هستید و حالا او آمده عذرخواهی می‌کند، اگر شما بخواهید شروع کنید به نصیحت کردنش ـ نصیحت‌های آدم تند است، تلخ است، با عصبانیت همراه است، با سرزنش و توبیخ همراه است ـ کار را خراب می‌کند، نتیجه نمی‌دهد و تازه دوباره دعواشون می‌شود. یعنی گاهی بعضی وقت‌ها افراد و همسران، این‌ها با هم می‌آیند آرام بشوند، اما دوباره آتش می‌گیرند؛ دوباره می‌آیند آرام بشوند، دوباره طوفانی می‌شوند. می‌آیند با هم عذرخواهی کنند، او می‌گوید: «خب باشه بخشیدم، ولی آخه تو این‌جور، اون‌جور، اون‌جور، اون‌جور...» دوباره همان شد! دوباره آن طرف مقابل می‌گوید: «بدترش کرد، خرابش کرد» و دوباره دعواشون می‌شود. آن وقت که آدم حالش جا نیست، عصبانی است و ناراحت است، همان بهتر که چیزی نگوید؛ او عذرخواهی کرد، آدم هم بپذیرد.

شیوه‌های تربیتی و الگوبرداری از داستان حضرت یوسف (ع)

اما حالا ببیند این طرف مقابل من چه جور آدمیه، چطور، کی، با چه شرایطی و به چه نحوی می‌شود یک حرف را درست بهش بفهماند، یادش داد و متوجهش کرد؛ این‌ها برای این است که خب حالا آن عیبش اصلاح هم بشود. این پذیرفتن عذرخواهی به معنای این نیست که هیچ؛ در راه اصلاح، هیچ قدمی آدم برندارد. آنجا فکر و عقل به آدم کمک می‌کند که آدم ببیند خب حالا این مورد را من چطور و چه کاری از دستم برمی‌آید تا این اشکالش را اصلاح کنم. بچه‌ست، یک خطایی کرده؛ خب، ان‌شاءالله شما باید عذرخواهی را یادش بدهید که اگر خطایی هم کرد، حالا یک پنج دقیقه‌ی دیگر، ده دقیقه‌ی دیگر بیاید عذرخواهی کند. وقتی عذرخواهی کرد، تو نبندیدش به باد انتقاد و اعتراض؛ عذرخواهی کرد بپذیرید، پذیرایی کنید؛ یعنی پذیرا باشید عذرخواهی او رو. نه اینکه چهره در هم کنید یا یک حرفی بزنید؛ آن‌وقت او دفعه‌ی بعدی نمی‌آید. بعد به یک نحو مناسبی باید بهش بفهماند که این کارت اشتباه بود، یا بهش یاد داد که اگر می‌خواهی به این اشتباه نیفتی، این‌طوری رفتار کن و این کار را انجام بده. آن راه صحیح را بهش باید یاد داد؛ چه بسا نمی‌داند و متوجه نیست. عقلش به اندازه‌ی عقل ما نیست؛ ما ۳۰ سالمان است و عقلمان ۳۰ ساله است، او ۱۰ سالش است و عقلی در حد هفت، هشت، ده سال دارد؛ عقلی ندارد که! آن وقت ما انتظار داریم همان چیزی را که ما می‌فهمیم، او هم بفهمد؛ خب نمی‌فهمد. باید یادش داد؛ باید به طرز صحیح یادش داد که حالا اینجا که این اشتباه را داری یا این خطا را کردی، در این‌جور موارد این کار را بکن.

خب، برای اینکه راه عذرخواهی باز باشد، امام حسن (علیه‌السلام و الصلاة و السلام) فرمودند: وقتی کسی خطا کرد، زود تنبیهش نکنید، زود دعواش نکنید؛ زود ـ خلاصه کلاً پشتِ خطا ـ زود عقوبت نکنید؛ حالا به هر شکلی که می‌خواهید عقوبت کنید. یک فاصله‌ای بدهید که اگر خواست عذرخواهی کند، بیاید عذرخواهی کند؛ فاصله بدهید. گاهی این‌طوری است؛ طرف همان لحظه که اشتباه را کرده ـ برگشته به رو مادره‌ش، برگشته به رو شوهرش یا همسرش یا هر کسی ـ حالا می‌فهمد اشتباه کرده، ولی آن لحظه حالا غرورش یا هر چی، اجازه نمی‌دهد عذرخواهی کند. آن وقت نمی‌شود؛ عذرخواهی نمی‌تواند بکند و برایش سنگین است. خب باشه! اینکه می‌گوییم باید به بقیه کمک داد، یعنی این. این شخص حالا الآن نمی‌تواند عذرخواهی کند، ولی یک آدمیه که یک ساعت دیگر عذرخواهی می‌کند؛ یک آدمیه که فردا عذرخواهی می‌کند؛ یک دو روز دیگر عذرخواهی می‌کند. نرم می‌شود یک مقدار دلش، آرام می‌شود و عذرخواهی می‌کند. این فاصله را صبر کنید؛ این فاصله را نگه دارید تا عذرخواهی کند، چون عذرخواهی برایش خیلی مفید است. عذرخواهی یعنی پذیرش اشتباه؛ و وقتی کسی عذرخواهی می‌کند، یعنی اقلاً پذیرفت که اشتباه کرده است و این خیلی مهم است. نباید کاری بکنیم افراد جوری بشوند که دیگر نپذیرند اشتباه کرده‌اند؛ پذیرفت اشتباه کرد، حالا که پذیرفته، عذرخواهی کند. حالا تا می‌آید بپذیرد، نرم بشود و تصمیم بگیرد که بیاید عذرخواهی کند، گاهی زمان می‌برد؛ یک ساعت، دو ساعت، نصف روز، یک روز، دو روز، سه روز؛ فرصت بده و عجله نکن. اگر می‌خواهی تنبیهش کنی، اگر می‌خواهی هر کار بکنی، عجله نکن. عذرخواهی که کرد، آن وقت شما هم می‌گذری ولی به شکل صحیح اصلاحش می‌کنی؛ این‌جور دوباره جای عفو پیش می‌آید. در روایات دیگر باز فرموده‌اند بین خطای افراد و اشتباهشان با عقوبت، فاصله‌ای ایجاد بکن که ببخشی. زود خلاصه‌ش همه‌ی حرف این است که زود تنبیهش نکن، زود عقوبتش نکن، زود مؤاخذه‌ش نکن، زود دعواش نکن؛ این‌ها نه، صبر کن و فاصله بده.

پس به ما یاد داده‌اند؛ امام حسن (علیه‌السلام)، «لَا تُعَاجِلِ الذَّنْبَ بِالْعُقُوبَةِ»؛ وقتی کسی خطایی کرد نسبت به شما یا اشتباهی کرد، عجله نکن در عقوبتش و در تنبیهش، «وَ اجْعَلْ بَیْنَهُمَا لِلِاعْتِذَارِ طَرِیقاً»؛ بین این خطای او و تنبیهتان، فاصله‌ای قرار بدهید برای عذرخواهی او. مهیا کنید؛ اصلاً راه را یک طوری باز کنید، حتی اگر از دستتان برمی‌آید شرایط را طوری فراهم کنید که عذرخواهی کند؛ نه اینکه فقط منتظر باشید تا بیاید عذر بخواهد، حتی شرایط را این‌طور مهیا کنید. اگر بچه‌تان نسبت به شوهرتان بی‌حرمتی کرد، شما آنجا نیایید دعوا، جار و جنجال، مرافعه و عصبانیت راه بیندازید؛ یک اشتباهی کرد، بروید اگر می‌توانید با یک زبان خوش و خوب، بهش بفهمانید این کارت اشتباه بود، بیا برو از پدرت عذرخواهی کن. یادش بدهید، نرمش کنید و یادش هم بدهید عذرخواهی کردن را. به نفعتان است؛ به نفع خودتان است حتی. بچه وقتی این را یادش بدهی نسبت به بابا، خب نسبت به خود شما هم یاد می‌گیرد؛ فرقی نمی‌کند و حرمت‌ها بیشتر حفظ می‌شود. پس فاصله‌ای بگذارید که عذرخواهی کند، بلکه اگر می‌توانید کمکش کنید در اینکه عذرخواهی کند؛ مثل حضرت یوسف (علیه‌السلام و الصلاة و السلام) که بعد از اینکه برادرها را شناخت، زود لو نداد که من می‌شناسمتون، من کی‌ام و شما کی‌اید، تا پدرشان را هم دربیاورد؛ خیلی راحت! یعنی ما بودیم همین کار را می‌کردیم؛ دستمان به این‌ها می‌رسید، پدرشان را درمی‌آوردیم! اما ایشان این‌ها را که دید، خودش را نگه داشت و خودش را کنترل کرد؛ با این همه ظلمی که این‌ها به ایشان کرده بودند، خودش را نگه داشت و یک راهی را پیش گرفت که این‌ها به توبه و عذرخواهی بیفتند. تا حالا خیلی جسور بودند و نمی‌پذیرفتند که خطا کرده‌اند؛ اعتراف نمی‌کردند خطا کرده‌اند، بعد از ۳۰ سال، ۴۰ سال نمی‌پذیرفتند. ایشان دید الآن خوب فرصتی است که من کاری کنم؛ نخواهم دلم خنک بشود که بگیرم این‌ها را تنبیه کنم، عقاب کنم، زندان کنم و هر کار دلم می‌خواهد باهاشون بکنم؛ نه. یک راهی را پیش گرفت که زمان می‌برد، وقت می‌برد و روزها و هفته‌ها طول کشید تا جواب بدهد، ولی جواب داد. به تدریج برو و بیا، و آن داستان را چید و آن نقشه‌ها را کشید و آن همه کارها را کرد و صبر کرد این‌ها بروند و برگردند، بروند و برگردند؛ این همه وقت، زمان و حوصله، تا نهایت وقتش مناسب شد، شرایط مناسب شد، حالا کاری کرد که این‌ها بشناسند و زمینه‌شون هم مهیا شده بود برای عذرخواهی. هم پیش پدر عذرخواهی کردند، هم پیش ایشان و پذیرفتند که اشتباه کرده‌اند؛ وگرنه خیلی این‌ها جسور بودند و نمی‌پذیرفتند. اگر همان‌جا ایشان می‌گفت فلان، این‌ها روی حرفشان می‌ایستادند و صریح می‌گفتند حقته که این بلا را سرت آوردیم.

جمع‌بندی و دعا

لذا آدم باید سعی بکند که در آداب تربیتی انسان نسبت به خودش و نسبت به بقیه، یکی از اصول مهمی که امام حسن مجتبی (علیه‌السلام و الصلاة و السلام) به ما یاد داده‌اند، همین مسئله است. پس اول: آدم سعی کند اشتباه نکند؛ دوم: اگر اشتباه کرد، عذرخواهی کند؛ سوم: عذر بقیه را بپذیرد. این وسط، برای عذرخواهی راهی باز کند انسان و عجله نکند، بله.

نثار ارواح طیبه‌ی خاتم انبیاء و همه‌ی حضرات معصومین (علیهم الصلاة و السلام) و روح مطهر امام حسن مجتبی (علیه‌السلام) و ارواح طیبه‌ی علمای ربانی و شهدا و امام شهدا، صلوات.

۱ . راهکار امام حسن (ع) در مواجهه با خطای دیگران

وقتی شما مواجه شدید با اشتباه کسی یا خطای کسی نسبت به خودتان ، اینجا وقتی کسی خطایی کرد یا اشتباهی در قبال شما مرتکب شد ، مواظب باشید اگر دستتان برمی‌آید زود او را تنبیه نکنید و مؤاخذه ننمایید ؛ بلکه بین خطای او و مؤاخذه ، تنبیه و این مسائل فاصله بگذارید . این فاصله برای چیست ؟ برای عذرخواهی . یک فاصله‌ای باید قرار داده بشود . یکی از مسائل مهمی که در اسلام هم به آن سفارش شده ، عذرخواهی کردن و پذیرفتن عذرخواهی است . امام حسن مجتبی (علیه‌السلام) می‌فرمایند : بین خطای افراد و تنبیهتان ، فاصله‌ای قرار بدهید برای عذرخواهی او . اصلاً راه را یک طوری باز کنید که عذرخواهی کند .

۲ . اصل اول : طوری زندگی کنید که نیازمند عذرخواهی نباشید

در اصل به ما دستور داده‌اند که یک طوری زندگی و رفتار کنید که احتیاج به عذرخواهی نداشته باشید . از امام حسین (علیه‌السلام) روایت نقل شده است که فرمودند : «إِیَّاکَ وَ مَا تَعْتَذِرُ مِنْهُ» ؛ یعنی سعی کن کاری نکنی که به خاطرش مجبور شوی عذرخواهی کنی ؛ اصلاً آن کار را انجام نده . اگر ما به همین یک مطلب توجه کنیم ، خیلی از مسائل زندگیمان و خیلی از اشکالات کار ما اصلاح می‌شود . گاهی کاری را به ما می‌سپارند و درست انجام نمی‌دهیم ، بعد مجبور می‌شویم عذرخواهی بکنیم . یا اصلاً چون روی رفتارمان مراقبت نمی‌کنیم ، گاهی رفتارهایی از ما سر می‌زند که مجبور می‌شویم بعدش عذرخواهی کنیم .

۳ . ریشه‌ی خطاهای انسان در مسئولیت‌های اجتماعی

گاهی آدم در اثر سهل‌انگاری ، بی‌دقتی یا کم‌توجهی دچار خطا و اشتباه می‌شود . یک حدی از خطا را که کم‌وبیش انسان‌ها دارند ؛ اما آنجایی خطا تقصیر انسان است که خودش حواسش را جمع نکند ، مقدماتش را درست فراهم نسازد ، فکر نکند ، سر وقت انجام ندهد ، خوب انجام ندهد و کامل انجام ندهد . این‌ها همه باعث می‌شود که آدم مجبور شود بعدش عذرخواهی کند . اگر هر کسی خودش را موظف می‌دانست کارش را خوب ، به وقت و درست انجام دهد ، دیگر بعد از آن نیازی به عذرخواهی نبود ؛ چون کارش را انجام داده است . پس اولین مسئله این است که آدم کار را درست انجام دهد تا مجبور به عذرخواهی نشود .

۴ . عذرخواهی مایه آرامش و مانع شعله‌ور شدن آتش خشم

اگر آمد و به هر دلیلی اشتباه کرد ، کوتاهی کرد و کار درست انجام نشد ، عذرخواهی کردن خیلی مهم است . اینکه بعضی‌ها زورشون می‌آید ، برایشان سخت است و فکر می‌کنند عزتشان زیر سؤال می‌رود ، لذا عذرخواهی نمی‌کنند ؛ این خیلی غلط است . آدم اگر اشتباه کرد ، باید عذرخواهی کند . عذرخواهی باعث می‌شود طرف مقابل یک مقدار آروم بشود ، وگرنه ما با جرقه زدن ، آن آتش را شعله‌ورتر می‌کنیم . او ناراحت شده است و الآن یک مقدار آتش درونش دارد شعله‌ور می‌شود ؛ آماده است عصبانی بشود یا یک رفتار بدی انجام بدهد . عذرخواهی کن که یک مقداری این شخص را آرام می‌کند .

۵ . ضرورت اقرار به اشتباه و پرهیز از توجیه‌تراشی

اگر خطایی کرده ، بپذیرد که خطا کرده است ؛ همان‌طور که در روایات داریم و می‌گویند به گناهت اقرار کن . یعنی اگر واقعاً گناهی کردید و اشتباهی کردید ، توجیه ، ماست‌مالی و این حرف‌ها را آدم باید بگذارد کنار و بپذیرد اشتباه کرده است ؛ بپذیرد ، این از همه کار بهتر و راحت‌تر است ، ولی خب به عبارتی هم سخت‌تر است . بپذیرد اشتباه کرده و عذرخواهی کند . اما وقتی جر و بحث می‌شود ، هیچ نتیجه‌ای گرفته نمی‌شود که هیچ ، اوضاع بدتر هم می‌شود . خوب است انسان فکر کند و در زندگیش ببیند چه کارهایی هست که درست انجام نمی‌دهد و چه اشتباهاتی دارد که باعث مشکل می‌شود .

۶ . عذرخواهی متقابل و اهمیت آن در تربیت فرزندان

از چیزهایی که در خانواده ، بزرگ‌ترها نسبت به کوچک‌ترها و کوچک‌ترها نسبت به بزرگ‌ترها باید داشته باشند ، عذرخواهی است . حتی یک وقت اگر اشتباهی از بزرگ‌ترها در قبال کوچک‌ترها انجام شد ، اشکالی ندارد عذرخواهی کنند ؛ به شرطی که سعی کنند این‌ها تکرار نشود . وقتی آدمِ بزرگ‌تر ، پدر و مادر این رفتار را داشته باشند ، فرزند هم در زندگیش یاد می‌گیرد که فردایی در مواجهه با افراد جامعه و در خانواده‌ی خودش ، اگر اشتباهی بود عذرخواهی کند و بپذیرد . این خودش باعث رفع خیلی از این مشکلات می‌شود و یک مقدار آن اختلاف و ناراحتی را سبک می‌کند .

۷ . اصل سوم : عذرخواهی دیگران را محترمانه بپذیرید

اصل سوم این است که طرف مقابل عذرخواهی را بپذیرد . در هیچ شرایطی ، هیچ‌کسی را از عذرخواهی کردن پشیمان نکنید . نگویید : «صد بار عذرخواهی کردی ، باز هم هی می‌آیی می‌گویی ببخشید !» ؛ خب بگوید ببخشید ، خیلی هم خوب است . یک اشتباهی هم ما مرتکب می‌شویم و فکر می‌کنیم اگر کسی خطایی کرد ، انگار باید خودش را بکشد که حالا چون خطا کرده است ! خب خطا کرده ، اشتباه کرده ؛ بله ، حالا آمده و خیلی پا گذاشته روی خودش و دارد عذرخواهی می‌کند ، خب شما هم بپذیر ! این چیزها روابط صحیح متقابل است . ما باید به همدیگر کمک کنیم تا اوضاع بهتر بشود .

۸ . عواقب تلخ رد کردن عذرخواهی و توبیخ دیگران

اگر عذرخواهی را رد کنید ، نتیجه چیست ؟ دفعه‌ی بعدی اشتباه را می‌کند ، اما عذرخواهی هم نمی‌کند ؛ خب این‌طوری بدتر شد . ما فقط می‌آییم وقتی عذرخواهی می‌کنند ، عذرخواهی‌اش را نمی‌پذیریم ؛ اذیتش می‌کنیم ، حرف می‌زنیم ، دعواش می‌کنیم و توبیخش می‌کنیم . این هم خیلی بد است ؛ خب این شخص دفعه‌ی بعدی می‌گوید : «من دیگر عذرخواهی نمی‌کنم ؛ عذرخواهی می‌کنه تازه بدهکار هم میشه ، تازه انگار بدتر هم شد !» لذا آدم باید کمک کند تا خودش و افراد دیگر ، اخلاق خوب را بهتر در خودشان پیاده کنند ؛ باید کمکشان کنیم . او عذرخواهی کرد ، ما هم بپذیریم .

۹ . عصبانیت و نصیحت‌های تلخ ، گره‌کور روابط همسران

در این وضعیت که شما الآن عصبانی هستید و حالا او آمده عذرخواهی می‌کند ، اگر شما بخواهید شروع کنید به نصیحت کردنش ـ نصیحت‌های آدم تند است ، تلخ است ، با عصبانیت همراه است ، با سرزنش و توبیخ همراه است ـ کار را خراب می‌کند ، نتیجه نمی‌دهد و تازه دوباره دعواشون می‌شود . یعنی گاهی افراد و همسران ، این‌ها با هم می‌آیند آرام بشوند ، اما دوباره آتش می‌گیرند ؛ می‌آیند با هم عذرخواهی کنند ، او می‌گوید : «خب باشه بخشیدم ، ولی آخه تو این‌جور بودی...» دوباره همان شد ! آن وقت که آدم عصبانی است و ناراحت است ، همان بهتر که چیزی نگوید ؛ او عذرخواهی کرد ، آدم هم بپذیرد .

۱۰ . به دل‌های خطا‌کار فرصت و زمان بدهید

طرف همان لحظه که اشتباه را کرده ، حالا می‌فهمد اشتباه کرده ، ولی آن لحظه غرورش اجازه نمی‌دهد عذرخواهی کند . برایش سنگین است . این شخص حالا الآن نمی‌تواند عذرخواهی کند ، ولی یک ساعت دیگر ، فردا یا دو روز دیگر عذرخواهی می‌کند . نرم می‌شود یک مقدار دلش ، آرام می‌شود و عذرخواهی می‌کند . این فاصله را صبر کنید ؛ این فاصله را نگه دارید تا عذرخواهی کند ، چون عذرخواهی یعنی پذیرش اشتباه . حالا تا می‌آید بپذیرد ، نرم بشود و تصمیم بگیرد که بیاید عذرخواهی کند ، گاهی زمان می‌برد ؛ فرصت بده و عجله نکن . عذرخواهی که کرد ، آن وقت شما هم می‌گذری .