بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سَيِّدِنَا وَنَبِيِّنَا أَبِي الْقَاسِمِ مُحَمَّدٍ [صداى صلوات حاضرين]، وَعَلَى أَهْلِ بَيْتِهِ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ الْمَعْصُومِينَ، سِيَّمَا بَقِيَّةِ اللَّهِ الْعُظْمَى فِي الْأَرَضِينَ، وَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى أَعْدَائِهِمْ أَجْمَعِينَ.

معرفت؛ سرچشمه همت و تلاش انسان

علما، اهمیت دادن‌شان به کارهایی که می‌کنند بستگی به مقدار معرفت‌شان دارد؛ به مقداری که آدم معرفت دارد که یک کاری چقدر برایش مفید و سودمند است، به همان مقدار همتش را خرج خواهد کرد. فرق هم نمی‌کند چه کاری باشد، هر کاری؛ هر کسی را در هر کاری دیدید خیلی همت می‌کند، تلاش می‌کند و زحمت می‌کشد، معرفتش نسبت به آن کار در حدی هست که او را تا این حد به تلاش بکشد.

البته همه مسئله با معرفت تمام نمی‌شود، اما نقش اصلی را دارد. مسئله ماه مبارک رمضان هم از همان چیزهای مهمی است که مثل خیلی مسائل دیگری که در دین هست، آدم‌ها به خودی خود ارزش و اهمیتش را نمی‌دانند؛ لذا [بزرگانی] مثل امام سجاد (علیه‌السلام) سعی کردند این را به آدم‌ها برسانند تا به مقداری که معرفت و توجه پیدا می‌کنند، زمینه خاصی در انسان ایجاد بشود؛ حالا بعضی بیشتر و بعضی کمتر.

دعاهای امام سجاد (ع)؛ تجلی عظمت ماه رمضان

من‌جمله همین دعاهایی که ایشان درباره این ماه در قالب دو دعا انشا فرمودند، سنگ تمام گذاشتند برای اینکه آدم‌ها بفهمند این ماه چقدر ارزش دارد و مهم است؛ هم در شروعش و هم در پایانش. اگر آدم با همین‌ها توجه کند، خیلی مسائل را می‌فهمد؛ اگر بفهمد [که چه بهتر] و اگر نفهمد، دیگر چیز خاصی بیش از این نیست که آدم را آماده کند برای این مسئله.

یک راه دیگر هم البته هست و آن راه از ماه رجب شروع می‌شد؛ اگر آدم‌ها به آن چیزهایی که از ماه رجب شروع شده است، از این کارها و عبادات، اهمیت می‌دادند و بالاخر سعی می‌کردند کم و بیش انجام بدهند، زمینه‌شان بیشتر مهیا می‌شد و ارزش این ماه را بیشتر می‌فهمیدند. چون وقتی آدم از قبل کار می‌کند و خودش را آماده می‌کند، در این ماه بیشتر استفاده می‌کند و فواید بیشتری نصیبش می‌شود؛ در نتیجه علاقه‌اش و معرفتش به این ماه بیشتر می‌شود.

غفلت از برکات و مواجهه دشوار با روزه‌داری

اما نوع آدم‌ها چون تا دم ماه رمضان در حال و هوای خودشان هستند، ماه رمضان که می‌شود تازه شروع می‌کنند و مجبورند روزه بگیرند، خیلی از ماه رمضان استفاده نمی‌کنند؛ بلکه یک مقدار هم برای‌شان سخت است که می‌آید. اذیت می‌شوند و تحت فشار قرار می‌گیرند؛ با کراهت طی می‌کنند. روزهای آخرش را هم مثل کسی که دارد جان می‌کند و در حال احتضار است طی می‌کنند، تا [در نهایت] خدا را شکر کنند که تمام شد و رفت!

این‌طوری آدم خیلی محروم می‌شود؛ آدم باید یک کاری با خودش بکند، قبل از ماه رمضان و در ماه رمضان، که ماه رمضان برایش این‌جوری بشود و یک‌چنین حالی در آن پیدا کند.

اما آن ور، آن‌هایی که ارزشش را می‌دانند، حال‌شان پیداست؛ اصلاً از حرف‌های‌شان معلوم است چقدر این ماه برای‌شان عزیز، ارجمند و بزرگ است و چه وسیله بزرگی برای تقرب به خدا برای‌شان مهیا شده است؛ لذا خدا را خیلی سپاسگزاری می‌کنند به‌خاطر اینکه این ماه می‌آید، و بعد هم که ماه می‌رود، عزاداری می‌کنند و ناراحتند که چرا رفت؟ آمدنش برای‌شان عید است؛ آمدنش آن‌ها را خوشحال می‌کند و رفتنش ناراحت‌شان می‌کند و خیلی چیزها نصیب‌شان می‌شود.

تفاوت نگاه اولیای خدا و عموم مردم به ماه رمضان

یک مثال بزنم؛ آدم‌ها چقدر علاقه دارند به عید نوروز؟ چرا؟ چون وقتی می‌آید، خیلی خوش به حال‌شان می‌شود؛ وقتی می‌رود، از آن خوشی‌ها جدا می‌شوند. وقتی می‌آید، کار و درس تعطیل می‌شود، آدم‌ها شاد می‌شوند و حال و هوا، آب و هوا و همه چیز خوب است؛ دیدوبازدید می‌روند، می‌خورند، می‌خوابند و همه کاری می‌کنند و خیلی راحتند. نفس‌شان و بعد حیوانی‌شان بسیار استفاده می‌کند، لذا وقتی می‌رود برای‌شان سخت است.

ماه رمضان هم برای اولیای خدا، نه این‌جور، بلکه جور دیگری ولی در قالب یک مثال محسوس، همین حالت را دارد.

لذا امام سجاد (علیه‌الصلوة والسلام) اول که این دعا را انشا می‌کنند، خدا را سپاسگزاری می‌کنند و حمد می‌کنند. مهم‌ترین وظیفه‌ای که انسان در مقابل خدا دارد، یکی‌اش حمد خداست که خدا را حمد کند؛ به‌خاطر همین، سوره حمد را اسمش را گذاشتند حمد و با حمد هم شروع شد تا آدم‌ها بفهمند این کار مهم است و آن‌جوری که خدا خودش یادشان می‌دهد انجام بدهند؛ خدا را حمد کنند و سپاسگزاری کنند که این چیزها را به ما داده است. ایشان هم اول [دعا را] با حمد شروع می‌کنند.

ما اگر می‌خواستیم دعا بکنیم چکار می‌کردیم؟ صاف می‌رفتیم تو متن دعا؛ اما ایشان نه، خیلی سپاسگزاری می‌کند از خدا که دارد این ماه می‌آید و خوشحالی‌شان را نشان می‌دهند: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِحَمْدِهِ»؛ خدا را حمد می‌کنیم که اصلاً این حمد را به ما یاد داد؛ در سایه این حمد خیلی چیزها نصیب آدم می‌شود که اگر این حمد نبود، نصیبش نمی‌شد. یادمان داد و مجبورمان هم کرده که همه‌اش حمد بکنیم؛ واجب کرده همین‌جور حمد کنیم خدا را. نماز می‌خوانیم، حمد می‌کنیم؛ اولین چیزی که حرف می‌زنیم، حمد خداست.

«وَجَعَلَنَا مِنْ أَهْلِهِ»؛ خدا را سپاسگزاری می‌کنیم که ما را اهل حمد و ستایش خودش قرار داد و نااهل حساب نکرد. اگر نااهل حساب می‌کرد، می‌گفت شما کاری به من نداشته باشید، شما اوضاع‌تان خراب است و با من میانه‌تان خوب نیست، نمی‌خواهد حمد بکنید؛ ولی گفته بگویید. آدم می‌گوید، بعدش هم کار خلاف می‌کند، اما باز هم گفته بگویید.

«لِنَكُونَ لِإِحْسَانِهِ مِنَ الشَّاكِرِينَ وَلِيَجْزِيَنَا عَلَى ذَلِكَ جَزَاءَ الْمُحْسِنِينَ»؛ چرا حمدش بکنیم؟ به‌خاطر اینکه خدا می‌خواهد شکر بکنیم؛ خدا خواسته و در ازای نعمت‌هایش یک سببی قرار داده برای زیاد شدن نعمت‌ها به نام شکر. شکر یکی از اسباب است، زیاد شدن نعمت اسباب متعددی دارد که یکی‌اش هم شکر است. خدا حمد را یاد داده که بهترین مصداق شکر است، که با این حمد یک چیزهای دیگری هم پشت بندش به آدم می‌دهد.

«وَلِيَجْزِيَنَا عَلَى ذَلِكَ جَزَاءَ الْمُحْسِنِينَ»؛ بعد هم حمدش می‌کنی، به‌عنوان یک کار خوب و کار حسن، خدا جزای محسنین را به آدم می‌دهد؛ که حمد کردی و فرق می‌گذارد بین آدمی که خدا را حمد می‌کند با آدم‌هایی که خدا را حمد نمی‌کنند، فرق می‌گذارد.

شکرانه نعمت هدایت و الزام روزه‌داری

«وَالْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي حَبَانَا بِدِينِهِ»؛ باز خدا را حمد می‌کنیم که این دین اسلام را به ما هدیه کرد. «وَاخْتَصَّنَا بِمِلَّتِهِ»؛ در میان این همه آدم‌ها، این نعمت خاص را به ما داد که ما در این راه باشیم. «وَسَبَلَنَا فِي سُبُلِ إِحْسَانِهِ»؛ خدا را حمد می‌کنیم که در این راه‌های کارهای خیری که قرار داده، ما را انداخته است؛ فقط نگفته باید این کار را بکنی، بلکه ملزم کرده آدم را که بکند.

حالا یک وقت می‌شد خدای متعال هم بگوید این کار هم خوب است، روزه ماه رمضان خوب است، بگیرید؛ آن‌ها هم می‌گفتند خوب است بگیرید. [اما خدا واجب کرده و] سنگین هم کرده روزه‌داری را؛ کفاره گذاشت برایش، حد گذاشت، یک چیزهایی را گذاشته که مجبور کرده آدم‌ها را که روزه بگیرند. مجبوری آورده در راهی که می‌داند چقدر برای آدم‌ها مفید است، چون [خودشان] نمی‌آیند. شکم اساسی‌ترین مسئله است برای انسان‌ها، لذا هر چه خلاف جهت آن است، برای‌شان سخت و سنگین است، مثل ماه رمضان. خدا می‌دانست چقدر فایده دارد، برای اینکه آن فایده‌ها نصیب بشود، واجب کرد روزه را و کفاره‌اش را هم سنگین کرد.

حالا یکی نماز نمی‌خواند، می‌گویند بعد قضایش را می‌کنی، این که کفاره ندارد؛ اما این [روزه] را باید بروی قضایش را بگیری، کفاره‌اش را هم بدهی، بگیری و انجام بدهی. اگر کارهای دیگر هم ضمیمه‌اش کردی، بیا و یک‌سری مجازات‌های سنگین‌تر دیگری را هم کنارش گذاشته است.

«لِنَسْلُكَهَا بِمَنِّهِ إِلَى رِضْوَانِهِ»؛ بعد هم که ما می‌رویم و راه را طی می‌کنیم، این یک نعمتی است خدا به آدم داده؛ توفیق می‌دهد، مثلاً روزه را می‌گیری. یا آدم، الان ممکن است بعضی از ما، خدای نکرده — ان‌شاءالله که نباشد، اما ممکن است بعضی‌مان — از توفیق این روزه محروم بشویم یا شده باشیم؛ ممکن است یک چیزی پیش بیاید در ماه رمضان که از روزه‌اش محروم بشود، از چیزهایی که قاعدتاً نباید پیش بیاید و آدم‌ها خودشان مقصرند. حالا یکی مریض است، طوری نیست، خدا عوض برایش گذاشته؛ اما یکی چیزهای دیگری گاهی پیش می‌آید که جلو روزه را می‌گیرد و خدا آدم مقصر را گاهی در آن... ممکن است پیش بیاید.

پس اگر ما موفق می‌شویم و روزه ماه رمضان را می‌گیریم، خدا به مَنّ و لطف خودش این نعمت را به ما می‌دهد و اسبابش را مهیا می‌کند که ما می‌گیریم؛ کمترین اسبابش را می‌تواند از ما راحت جلویش را سد کند و مانع ایجاد کند تا نگیریم.

حقیقت ماه رمضان؛ ماه طهور و زنده شدن اسلام

«حَمْداً يَتَقَبَّلُهُ مِنَّا وَيَرْضَى بِهِ عَنَّا»؛ البته منی که خدا را حمد می‌کنم، حمدی را می‌کنم که خدا می‌پذیرد از من. کدام حمد را خدا می‌پذیرد از ما؟ آن حمدی که آدم به لوازمش پایبند است. وقتی یک کسی در حق شما یک لطفی بکند و یک چیزی به شما بدهد، اگر خوب استفاده بکنید، یعنی به لوازمش پایبند هستید و شما خوشحال می‌شوید. اما اگر این را بگیرد، تشکر کند و بزند به دیوار، این یک حمدی است که خدا قبول نمی‌کند از ما؛ می‌گوید یک کاری کردی که این حمدت بخورد تو سر خودت با این حمد کردنت! خودمان هم همین‌جور، همین حالت است. وقتی روزه ماه رمضان، گناه بیاید کنارش، همان حالت را پیدا می‌کند؛ آدم زده خرابش کرده، حالا هر چه بنشیند بگوید الحمدلله الحمدلله، خدا قبول نمی‌کند. لذا بعضی حمدها را خدا قبول نمی‌کند و راضی هم نیست و رضایت حاصل نمی‌شود خدای متعال را از این حمد.

«وَالْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَ مِنْ تِلْكَ السُّبُلِ شَهْرَهُ شَهْرَ رَمَضَانَ»؛ از یکی از این راه‌هایی که ما را در آن هل داد و قرار داد، ماه رمضان است؛ خدا را حمد می‌کنیم که این را قرار داد. «شَهْرَ الصِّيَامِ»؛ یک ماه روزه می‌گیریم. «شَهْرَ الْإِسْلَامِ»؛ ماهی است که اسلام در آن زنده می‌شود؛ اسلام در ماه‌های دیگر می‌میرد، از اسلام خیلی آثار و مظاهرش در انسان بروز ندارد. آدم‌ها خیلی چیز خاصی نیستند اما در این ماه رمضان یک مقدار آدم‌تر می‌شوند، مسلمان‌تر می‌شوند؛ روزه می‌گیرند و آثارش بارز می‌شود در انسان‌ها. کارهای شر و بد در انسان‌ها و بین انسان‌ها هی کم می‌شود تا برسد به آخرش. هر چه ایام نوروز می‌آید آدم‌ها را در متنش شر می‌برد و تثبیت‌شان می‌کند، این ماه می‌آید آدم‌ها را دور می‌کند از آن حالتی که در آن‌ها ایجاد شده است.

«شَهْرَ الْإِسْلَامِ»؛ اسلام تازه در این ماه زنده می‌شود. روزه می‌گیرند آدم‌ها؛ چون روزه می‌گیرند، یک مقداری کارهای بهتری می‌کنند. مثلاً اسلام دوست دارد آدم‌ها به هم چیز بدهند، کمک کنند، پول بدهند، غذا بدهند، خب در این ماه زیاد می‌شود؛ ماه‌های دیگر نمی‌کنند آدم‌ها، این ماه می‌کنند. این یکی از آن چیزهایی است که اسلام می‌خواهد؛ در ماه‌های دیگر مرده است، در این ماه رمضان زنده می‌شود. اسلام می‌خواهد آدم‌ها نماز اول وقت بخوانند، خدا این را می‌خواهد، نمی‌خوانند آدم‌ها؛ در ماه رمضان بیشتر اول وقت می‌خوانند یا بیشتر نماز می‌خوانند. کل اسلام در مجموع، در این ماه زنده‌تر است.

«شَهْرَ الطَّهُورِ»؛ در سایه این زنده بودن اسلام، آدم‌ها هم طاهر می‌شوند و پاک می‌شوند، بهتر از قبل از ماه رمضان‌شان. «شَهْرَ التَّمْحِيصِ»؛ چیزهای بدی که آدم‌ها، خرده‌شیشه‌هایی که در خلقیات‌شان و مسائل اخلاقی‌شان هست، این‌ها خیلی‌اش می‌ریزد و پاک می‌شوند از آن. «شَهْرَ الْقِيَامِ»؛ در این ماه آدم‌ها یک مقدار بیشتر نماز می‌خوانند.

ویژگی‌های انحصاری و تکریم ماه رمضان

«الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ»؛ خب قرآن کریم چیست؟ آن هدایت است، این ماه در این ماه زنده می‌شود.

«فَأَبَانَ فَضِيلَتَهُ عَلَى سَائِرِ الشُّهُورِ بِمَا جَعَلَ لَهُ مِنَ الْحُرُمَاتِ الْمَوْفُورَةِ وَالْفَضَائلِ الْمَشْهُورَةِ»؛ خدا خیلی واضح این ماه را جلو چشم آدم‌ها قرار داد نسبت به ماه‌های دیگر؛ یک چیزی نبود... بقیه ماه‌ها و روزهای خوب در طول سال، خب می‌آید و می‌رود و خیلی‌ها ملتفت هم نیستند، یک‌دفعه می‌گویند اِ امشب شب فلانی است، نمی‌دانم عبادت خوب است، نمی‌دانم نماز خوب است، این نماز خوب است، آن کار خوب است، امروز روز فلان است، این کار خوب است؛ همین‌جور می‌آید و می‌رود و آدم‌ها غافلند. خیلی واضح نیست، مگر آن‌هایی که حواس‌شان هست. مابقی همین‌جوری فرصت‌هایی را که در طول سال خدا گذاشته است از دست می‌دهند؛ ماه رمضان یک‌جوری است نه، بیشتر در حال و هوایش می‌آیند، بیشتر فضائلش گفته می‌شود، می‌شنوند و آگاهند همه.

«فَأَبَانَ فَضِيلَتَهُ عَلَى سَائِرِ الشُّهُورِ» به‌خاطر این محرماتی که در آن گذاشت، که از همه واضح‌تر همین خوردن است که ممنوع کرده بود. وقتی خدا می‌خواهد فضیلت ماه رمضان را به آدم‌ها نشان بدهد، می‌گوید خوردن ممنوع؛ خوردنِ ممنوع، فضیلت ماه رمضان است. برخلاف انسان‌ها، خدای متعال این‌جوری است؛ فضیلت و راه راه‌یابی به درجات قرب خدای متعال، ممنوع شدن خوردن است؛ هی از این خوردن کمتر کردن، جلوتر می‌رود آدم.

«فَحَرَّمَ فِيهِ مَا أَحَلَّ فِي غَيْرِهِ إِعْظَاماً»؛ هر چه در ماه‌های دیگر حلال بود، اینجا حرام کرد خدا، خیلی از این چیزها را. «وَحَجَرَ فِيهِ الْمَطَاعِمَ وَالْمَشَارِبَ إِكْرَاماً»؛ برای تکریم این ماه، خوردن و آشامیدن را خدا ممنوع [کرد]؛ انگار خوردن و آشامیدن خلاف تکریم است از نظر خدای متعال.

«وَجَعَلَ لَهُ وَقْتاً بَيِّناً لَا يُجِيزُ جَلَّ وَعَزَّ أَنْ يُقَدَّمَ قَبْلَهُ وَلَا يَقْبَلُ أَنْ يُؤَخَّرَ عَنْهُ»؛ وقتی برایش گذاشته و اجازه نداده نه زودتر و نه دیرتر. روز آخر شعبان که حالا بعضاً می‌شود یوم‌الشک یا هر چه می‌شود، نمی‌شود کسی نیت ماه رمضان کند؛ اگر کرد، کار حرامی کرده و درست هم نیست. می‌گوید باید همان وقتی که یقین کردی ماه رمضان است روزه بگیری؛ حالا طوری نیست که یک روز زودترش شروع بکنیم؟ نه! حدی گذاشته، از آن حد، هم در ابتدا و هم در انتها، اجازه نداده کسی تجاوز کند. محکم‌کاری‌ها نشان از عظمت مسئله است؛ یک چیزی که مهم باشد، حدش را هم مهم می‌گیرند، اما وقتی خیلی مهم نباشد، می‌گویند حالا طوری نیست، حالا هر جایش شد؛ یک چیزی که برایش مهم باشد، نه، حساب و کتاب دارد در حد و مرزش. بله، خدای متعال ماه رمضان را با همین حد به این شکل گذاشتن، این از همان جنبه‌هایش است که نشان می‌دهد فضیلتش را.

شب قدر؛ شرافتی برتر از هزار ماه

«ثُمَّ فَضَّلَ لَيْلَةً وَاحِدَةً مِنْ لَيَالِيهِ عَلَى لَيَالِي أَلْفِ شَهْرٍ وَ سَمَّاهَا لَيْلَةَ الْقَدْرِ»؛ بعد یک شبش بهتر از هزار ماهی است که در آن شب قدر نباشد؛ از همه آن‌ها که شما عبادت کنی یا کار خیر بکنی یا هر کار بکنی، این شب ارزشش بیشتر است. چون در این شب ملائکه و روح نازل می‌شوند به اذن پروردگار متعال: «تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ سَلَامٌ»؛ می‌آیند کجا می‌روند؟ می‌آیند سراغ آن بنده‌هایی که خدا نظرش هست که این‌ها بروند آنجا؛ با چی؟ با آن مسائلی که بناست حتمی و مبرم شده که در این سال اتفاق بیفتد.

«اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ وَأَلْهِمْنَا مَعْرِفَةَ فَضْلِهِ»؛ خدایا برای خاندان پاک و مطهر درود بفرست که این‌ها را به ما یاد می‌دهند، ارزش دارند این‌ها و خیلی به گردن ما حق دارند. و بعدش هم فضیلت این ماه را بفهمیم و در دلمان بیاید؛ یک وقت‌هایی که می‌خواهیم یک‌جور دیگری بشویم، زود ملتفت بشویم که کجاییم و در چه زمانی هستیم، دست‌مان به خطا نرود، به دل آدم بیفتد. یک وقت‌هایی خدای متعال لطف می‌کند و به دل آدم می‌اندازد؛ گناهی پیش آمده، به دلش می‌افتد نکند و نمی‌کند؛ واجبی را می‌خواهد ترک کند، به دلش می‌افتد نکند و نمی‌کند؛ آن لطف خاصی است خدا آن وقت‌ها به آدم داده است.

در این ماه، ایشان از خدا اولین چیزی را که می‌خواهند بعد از صلوات، همین است که خدایا یک‌جوری نباشم که... دائم تا آخر، این فضیلت این ماه بیاید در ذهنم، بیاید در قلبم و یادم نرود و از دستش ندهم.

«وَإِجْلَالِ حُرْمَتِهِ»؛ احترامش را خوب بپا، تکریم و تعظیمش کن؛ این ماه با بقیه فرق دارد. «وَالتَّحَفُّظِ مِمَّا حَظَرْتَ فِيهِ»؛ چیزهایی که در آن حرام کردی، خدا ما را حفظ کند تا نرویم در آن. «وَأَعِنَّا عَلَى صِيَامِهِ»؛ بعد هم توفیق بده روزه بگیریم، خدا ما را از روزه‌اش محروم نکن. از قبلش، از سینش [و آغازش]، آدم حواسش را جمع بکند؛ خودش خودش را می‌شناسد آدم، که چکارها بکند این روزه را از دست می‌دهد؛ امروز فشار می‌آورد، فردا از روزه محروم می‌شود، خب آن‌هایی را که می‌شود جلویش را بگیری، بگیر و نگذار گرفتار بشوی.

صیانت از جوارح و دوری از گناهان پنهان

«وَبِكَفِّ الْجَوَارِحِ عَنْ مَعَاصِيكَ»؛ بعد هم که روزه می‌گیریم، کنار این روزه، «وَأَعِنَّا عَلَى صِيَامِهِ بِكَفِّ الْجَوَارِحِ عَنْ مَعَاصِيكَ»؛ کنار این روزه گناه هم نکنیم که این روزه‌مان از بین نرود. حالا روزه را هم یک وقت سی‌تاش را همه می‌گیرند بعضی‌ها، اما همان حالی را دارند که عرض شد بعضی دارند؛ بدن با روزه میانه‌اش خوب نیست، چون جوارح اگر از معصیت حفظ نشود، آن‌ها را هم اگر آدم به روزه وادارشان نکند، همان بلا سرش می‌آید.

«وَاسْتَعْمَالِهَا فِيهِ بِمَا يُرْضِيكَ»؛ این اعضا و جوارح را در این ماه لااقل در یک جاهایی خرج کند آدم که سرتاپایش وقتی ماه رمضان تمام شد، یکی‌یکی اعضا و جوارح را که نگاه می‌کند ببیند در خلاف رضایت خدا خرج نشد. چشم جایی که نباید برود نرفت، گوش جایی که نباید بشنود نرفت، دست و پا همین‌جور؛ ظلم نکند آدم، بزند به زن و بچه‌اش. زنش شکایت می‌کند می‌گوید شوهرم با من حرف نمی‌زند، تند است، بدخلق است، عبوس است؛ ابراز می‌کند این زنه که احتیاج دارم، این مرد عبوس است. چرا؟ چه ظلمی می‌کند آدم به این‌ها؟ خب ظلم از همه چیزها بدتر است؛ بعد خدا توفیق و برکت و درس و همه چیز را از آدم می‌گیرد. یک چیزی دست آدم گذاشته، اسمش هم ضعیف است؛ ضعیف است دیگر، زور آدم به هر کسی برسد، به این... اگر به هیچ‌کس هم نرسد به این که می‌رسد! هر کار می‌خواهد سر این بیچاره می‌کند، او ناراحتی فکری، روحی و اعصاب پیدا می‌کند زنه. در این ماه حواس‌مان را جمع کنیم از این گناه‌ها، از این غلط‌ها نکنیم؛ حواس‌مان باشد به چشم‌مان، گوش‌مان، دست‌و‌پامان، رفتارمان، اخلاق‌مان، یک چیزی باشد که این زن و بچه هم از ماه رمضان خوشحال بشوند؛ که در ماه رمضان اخلاق خوب شد، نه اینکه در ماه رمضان مثل سگ هار شد! این را باید حواس‌مان را جمع بکنیم.

«وَاسْتَعْمَالِهَا فِيهِ بِمَا يُرْضِيكَ حَتَّى لَا نُصْغِيَ بِأَسْمَاعِنَا إِلَى لَغْوٍ»؛ نعمت خدا [است،] ما را عادت بدهد در کارهای خوب که آدم، یک وقت هست به زور خودش را از لغو جدا می‌کند، یک وقت نه اصلاً خوشش نمی‌آید. و تا آن حد برسم که اصلاً نخواهم، نکنم کار را؛ از خودم نکنم کار را، نه به زور و اجبار؛ هدر ندهم این سرمایه‌های خود را.

«وَلَا نُسْرِعَ بِأَبْصَارِنَا إِلَى لَهْوٍ»؛ چشم‌هامان، گوش‌هامان به این چیزهای بد و از خدا دورکن خرج نشود؛ به گناه خرج نشود، به چیزهایی که آدم را دور می‌کند. خب آدم می‌نشیند شب، تلویزیون هر چه می‌گذارد می‌بیند، بعد می‌گوید حال نداریم، حال معنوی نداریم؛ خب کو حال؟ شما که همه وقتت را می‌گذاری برای این چیزها، چشمت، گوشت، حواست، فکرت، همه چیزت را می‌دهی به این‌ها، انتظار نداشته باش یک چیز درستی از آدم دربیاید؛ نه، درنمی‌آید، همین وقت شل می‌کند آدم را.

«وَحَتَّى لَا نَبْسُطَ أَيْدِيَنَا إِلَى مَحْظُورٍ»؛ با این دست‌مان گناه نکنیم، یک وقت برای کسی... بلند نکنیم. «وَلَا نَخْطُوَ بِأَقْدَامِنَا إِلَى مَحْجُورٍ»؛ قدم در راه بد، کار بد، اقدام نکنیم. «وَحَتَّى لَا تَئِيَ بُطُونُنَا إِلَّا مَا أَحْلَلْتَ»؛ حرام نخوریم، حساب‌کتاب بکنیم، خمس‌مان رسیده بدهیم، حساب بکنیم؛ نماند این‌ها گردن آدم، حرام بیاید در مال آدم.

«وَلَا تَنْطِقَ أَلْسِنَتُنَا إِلَّا بِمَا مَثَّلْتَ»؛ این زبان‌مان چیز خوب ازش دربیاید؛ مزخرفات و حرام‌ها نه، درنیاید. با همه این چیزها می‌شود بهترین رفتار و اخلاق را در خانه و بیرون خانه با همه داشت.

«وَلَا نَتَكَلَّفَ إِلَّا مَا يُدْنِي مِنْ ثَوَابِكَ»؛ خودم را به تکلف نیندازم در این چیزهایی که فایده‌ای ندارند؛ در یک چیزی به تکلف بیندازم که پشتش یک ثوابی دارد، یک ارجی... قربی دارد نسبت به خدای متعال، یک ارزشی دارد؛ هر چه، حالا چه مسائل در زندگی و زن و بچه باشد از این مسائل، چه مسائل دیگر. یک چیزی باشد که پشتش مزد می‌دهند به آدم، نه یک چیزی باشد که دارد آدم خودش را خرج می‌کند، بعد هم هیچ خبری نیست. تکلف نیندازم خودم را مگر به آن چیزهایی که ثواب بهش می‌دهند.

«وَلَا نَتَعَاطَى إِلَّا الَّذِي يَقِي مِنْ عِقَابِكَ»؛ سراغ چیزهایی بروم که دور می‌کند، مشغول شوم بله به چیزهایی که از عقاب من را دور می‌کند. ببینم آدم، چیا عقاب خدا را دور می‌کند در این ماه؛ توبه‌ است عقاب را دور می‌کند، اهمیت دادن به نماز اول وقت عقاب را دور می‌کند؛ این‌ها همه چیزهایی است که عقاب را دور می‌کند از آدم. این‌ها را من حواسم را جمع کنم، بکشم خودم را به این سمت و سو.

اخلاص؛ صیانت از اعمال در برابر ریا و شهرت‌طلبی

«ثُمَّ خَلِّصْ ذَلِكَ كُلَّهُ مِنْ رِيَاءِ الْمُرَائِينَ»؛ بعد هم ریا نکنیم، با ریا خرابش نکنیم زحمت‌ها را. «وَسُمْعَةِ الْمُسْمِعِينَ»؛ لازم نیست به گوش بقیه برسانم من چه کار خیری کردم. «لَا نُشْرِكْ فِيهِ أَحَداً دُونَكَ»؛ فقط مال تو، به هیچ‌کس دیگر یک سر سوزن نده، عیب ندارد.

مرحوم آقای طباطبایی (اعلی الله مقامه) وقتی این المیزان را مثلاً نوشته بود، خب خیلی آن‌هایی که اهل تامل و دقت و مطالعه بودند، دیدند چه کتاب پرمحتوایی است و... گاهی می‌آمد جلو، ایشان می‌گفتند ناراحت می‌شد، خیلی ناراحت می‌شد. کسی آمد دم در خانه ایشان، همان دم در یک صحبتی با ایشان شد، در این حد یک اشاره‌ای کرد که این‌جوری، ایشان ناراحت شد، خداحافظی کرد در را بست رفت؛ بله. و گفتند چرا همچین کردی؟ بنده خدا از کجا آمده بود؟ [فرمود:] آدم، من دیگر بنا نشد این چیزها را بدهم به بقیه، این‌ها را من داده بودم مال خدا. مال خدا داده بودم، حالا این‌ها می‌آیند می‌نشینند تعریف می‌کنند، یک وقت از آدم می‌گیرد؛ می‌دهند به یکی، به خودشون، به این و آن؛ و پیش خدا، آدم این همه زحمت می‌کشد پیش خدا هیچی نمی‌ماند.

یا پدر ایشان به خواب کسی آمده بود، گفته بود ناراحتم از دستش؛ گفته بود یک المیزان نویسی، هیچ ثوابی به من نداد، هیچ ثوابی به من نداد، به روح من. حالا بنده خدا آمد برای ایشان نقل کرد، گفت من این خواب را دیدم؛ و ایشان خیلی ناراحت شدند، گفتند چون من اصلاً فکر نمی‌کردم این ثوابی داشته باشد؛ این‌طور نبود که نخواهم بدهم به بابا، اصلاً فکر نمی‌کردم این ثوابی داشته باشد، کار خاصی نکردم؛ اصلاً چیزی نمی‌دید ایشان، یک‌چنین چیزی را.

«لَا نُشْرِكْ فِيهِ أَحَداً دُونَكَ وَلَا نَبْتَغِي فِيهِ مُرَاداً سِوَاكَ»؛ مال خودت و لا نبتغی فیه مراداً سواک؛ دنبال غیر تو نباشم، فقط رضایت تو، بندگی تو، مال تو، برای تو، در راه تو؛ این‌ها و او، چیزی از آن‌ها نخواهم.

اقامه نماز؛ سفر معنوی و آداب آن

اللهم صل علی محمد و آله [صداى صلوات حاضرين]. «وَقِفْنَا فِيهَا عَلَى مَوَاقِيتِ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ»؛ نمازهای پنج‌گانه را سر وقت ارزش قائل بشویم؛ نه اینکه تا اذان دارند می‌گویند و این‌ها، من هم مشغولم در کارهایم، صلوات، صلوات نیست. از قبل این که برسد، حواسم باشد؛ وقتی اذان می‌رسد انگار اوضاع عوض بشود، بله.

«وَقِفْنَا فِيهَا عَلَى مَوَاقِيتِ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ بِحُدُودِهَا الَّتِي حَدَّدْتَ وَفُرُوضِهَا الَّتِي فَرَضْتَ وَأَوْقَاتِهَا الَّتِي وَقَّتَّ»؛ هم به وقتش ارزش قائل بشوم، سر وقت، اول وقت. «وَأَنْزِلْنَا فِيهَا مَنْزِلَةَ الْمُصِيبِينَ لِمَنَازِلِهَا»؛ خدایا به ما یک توفیق بده یک روزی نمازمان به یک جوری بشود که استفاده کنم از این نماز. نماز وقتی آدم با خدا حرف می‌زند، یک سفر معنوی است برای انسان؛ می‌رود و برمی‌گردد، بعد هم که برمی‌گردد، با پیغمبر اکرم سلام‌علیک می‌کند، با عباد صالح سلام‌علیک می‌کند در نماز، از اول تا آخر نماز. یک‌جوری باشد که برسم به این نمازه، این نمازه همین‌جور نپرد این‌ور و آن‌ور.

«وَأَنْزِلْنَا فِيهَا مَنْزِلَةَ الْمُصِيبِينَ لِمَنَازِلِهَا»؛ آن‌هایی که با این نماز سفر می‌روند و هی منزل به منزل از اینجا به آنجا و از آنجا به آنجا طی می‌کنند، من هم یکی از آن‌ها بشوم؛ و به آنجا بروم در نماز.

«الْحَافِظِينَ لِأَرْكَانِهَا الْمُؤَدِّينَ لَهَا فِي أَوْقَاتِهَا»؛ ارکانش را حفظ کنم، درست انجام بدهم؛ سر وقت انجام بدهم «عَلَى مَا سَنَّهُ عَبْدُكَ وَرَسُولُكَ» مطابق آن چیز که پیغمبر اکرم اهمیت می‌داد و انجام می‌داد. «فِي رُكُوعِهَا وَسُجُودِهَا وَجَمِيعِ فَوَاضِلِهَا»؛ همه کارهای خوب و مستحبی که در آن قرار دادی، تا می‌نوام، مقداری که می‌توانم انجام بدهم. «عَلَى أَتَمِّ الطَّهُورِ وَأَسْبَغِهِ وَأَبْيَنِ الْخُشُوعِ وَأَبْلَغِهِ»؛ در بهترین حالت از طهارت و ابین الخشوع و ابلغه؛ با خشوع نماز بخوانم، سعی کنم حالا از قبلش، از توش خاشع باشد بدنم، قلبم در مورد خدای متعال. آدم نیاید همین‌جور بایستد به نماز، نمی‌فهمد دارد چکار می‌کند.

و مسائل دیگر، حالا ما چون جلسات خیلی فرصت نیست، کم است، زیاد خواندیم، خسته شدید آقایان. مسائل دیگری هم فرمودند که در ادامه ان‌شاءالله خدای متعال توفیق مرحمت کند، این‌ها را ماه رمضان برگردیم به سمتش، یک‌مقداری بهتر انجام بدهیم ان‌شاءالله. ان‌شاءالله خدای متعال توفیق مرحمت کند و توفیق‌مان را نسبت به رعایت این مسائل و رسیدن به این مسائل بیشتر کند به برکت پیغمبر و آل ایشان.

رب صل علی محمد و آل محمد