بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین. و الصلات و السلام علی سیدنا و نبینا ابی‌القاسم محمد. [صداى صلوات حاضرين: اللهم صل علی محمد و آل محمد] و علی آله الطیبین الطاهرین المنتجبین، سیما بقیة الله فی الارضین، و لعنة الله علی اعدائهم اجمعین. «وَ أَغْنِنِی وَ أَوْسِعْ عَلَیَّ فِی رِزْقِکَ وَ لَا تَفْتِنِّی بِالنَّظَرِ»

ورود به جزئیات دعای مکارم‌الاخلاق: مسئله رزق و روزی مادی

بعد از اینکه در این دعای مکارم‌الاخلاق، امام سجاد (علیه‌السلام) هفت مطلب مهم و هفت نکته اساسی را مطرح فرمودند، حالا شروع می‌کنند و وارد جزئیاتی از مسائل می‌شوند. اولین مسئله‌ای که اشاره می‌کنند، راجع به رزق و روزی مادی انسان هست که قاعده و قانونش در اسلام چیه.

اون چیزی که ایشون اینجا از خدا می‌خواهند اینه؛ اولین چیزی که از خدا می‌خواهند اینه که: «خدایا! من رو وسعت رزق و روزی بهم بده، بی‌نیازم کن از مردم.» از لحاظ ثروت و مال بالاخره در حدی و شرایطی باشم که نیازمند مردم نباشم. «اغننی»؛ اغننی از غنا می‌آید. غنا یعنی بی‌نیازی؛ یعنی این‌قدر انسان بالاخره داشته باشه که دستش به نیاز به‌سوی بقیه بلند نشه. «اغننی وَ أَوْسِعْ عَلَیَّ فِی رِزْقِکَ»؛ رزق و روزی من رو وسعت بده، برکت بده؛ رزق وسیع، روزی وسیع. از لحاظ مادی روزیم خوب باشه. «أَوْسِعْ عَلَیَّ فِی رِزْقِکَ»؛ وسعت روزی بده، برکت در روزی بده.

مقایسه فقر و غنا و آسیب‌های سنگین نیازمندی به مردم

این مسئله اول. ما یک فقر داریم، یک غنا داریم؛ یک وسعت روزی داریم، یک تنگی روزی داریم. اون چیزی که اینجا مطلوب هست و خوبه، وسعت روزی است، غنا هست؛ نه فقر و احتیاج. چون فقر [و غنا]، هر کدام از این دو تا گرفتاری‌هایی دارند، ولی گرفتاری‌های فقر و احتیاج به مردم خیلی بیشتره، سنگین‌تره و آسیبش بیشتره. آدمی که محتاج مردم هست، مثلاً درآمدش کفاف زندگی رو نمی‌ده، با مشکلات سنگین و بدی مواجه می‌شه؛ حالا متعدد هم هست. خیلی وقت‌ها مجبوره [و] به قرض می‌افته؛ خود ادای قرضش کار سختیه. خود اصل اینکه می‌خواهد قرض بگیره، خود اصل اینکه دست نیاز به‌رو بقیه بلند می‌کنه، خود اصل این‌ها چیزهای مطلوبی نیست؛ هرچند گاهی ممکنه آدم وظیفه‌اش هم اقتضا کنه که قرض هم بگیره، اما اصلش چیز خوبی نیست.

این [مطلوبه که] تا بشه انسان کاری بکنه، شرایطی فراهم کنه، کار حلالی [را پیش بگیره] که هیچ‌وقت محتاج بقیه نشه. هیچ‌وقت دست نیاز به‌رو بقیه بلند نکنه، نیازمند بقیه نباشه و نون‌خور بقیه نخواهد که باشه؛ اگه بتونه این کار رو انجام بده، خیلی خوبه، خیلی مفیده. البته بسته به شرایطش داره، حالا خیلی چیزها دخیله در این مسئله؛ برای همه هم هست. خود اشتغال انسان‌ها با هم فرق می‌کنه، مسائل اقتصادی مختلفه و فرق می‌کنه؛ این‌ها همه‌اش تعیین‌کننده‌ست تو این مسئله و نقش داره تو این مسئله.

ولی به هر حال، اون چیزی که مطلوب هست، غنا هست، بی‌نیازی هست؛ که انسان رو پای خودش بایسته، چشمش به دیگران نباشه و دچار تنگی روزی نباشه که مجبور باشه از دیگرانی بگیره. این دیگران هم مختلفند [و این گرفتن] آثار و تبعاتی داره؛ روزی می‌آید یه چیزی به ما میده، ولی منتش رو هم می‌ذاره، توقعش رو هم داره، به رخم می‌کشه. آسیب‌هاش زیاده؛ آسیب‌های فقر، آسیب‌های نداشتن زیاده.

جایگاه غنا و بی‌نیازی مالی در روایات معصومین (ع)

لذا در روایت هست از امام صادق (علیه‌السلام)، از پدرانشون، از رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) [صداى صلوات حاضرين: اللهم صل علی محمد و آل محمد] که ایشون فرمودند: «نِعْمَ الْعَوْنُ عَلَى تَقْوَى اللَّهِ الْغِنَى»؛ برای خودِ رعایت تقوا، یکی از چیزهایی که خیلی یاری‌گر خوبیه، غنا هست، بی‌نیازی از خلق خدا؛ اینکه آدم به هیچ‌کسی وابستگی مالی و مادی نداشته باشه، این خیلی خوبه. احتیاجی نداشته باشه، بتونه خودش گلیم خودش رو از آب بکشه بیرون؛ داشته باشه که اولاً از مردم بی‌نیاز باشه. اون عواقب و آسیب‌ها و مشکلاتی که نیاز به بقیه، انسان رو گرفتار می‌کنه—مثل همین منت و توقع و اذیت و اون دلهره و اضطراب و تشویش ذهن و خاطر و همه این چیزها—عواقب این مسئله‌ست؛ این خیلی مهم [است].

نقش میانه‌روی و اصلاح سبک زندگی در اقتصاد خانواده

این یک بخشیش برمی‌گرده به اینکه انسان خودش از لحاظ شغلی، تلاشش رو باید بالاخره اون مقداری که از دستش برمی‌آید بیشتر کنه؛ از این طرف نسبت به خرجش تو زندگی هم یک رویه درستی رو پیش بگیره. خیلی وقت‌ها ما کم آوردنمون—حالا خیلی علت‌ها توش دخیله—اما خیلی‌ها هم هستن که اگر کم می‌آورند و مشکل دارند، چون میانه‌روی تو خرج رو ندارند. یه چیزی که هست، همینه. در روایت هست: «مَا عَالَ امْرُؤٌ اقْتَسَدَ»؛ آدمی که میانه‌رو باشه تو خرج‌های مادیش، تو خوراکش، خوردنش، پوشیدنش و خیلی چیزهای دیگه—که از چیزهای ریز شروع می‌شه تا چیزهای درشت‌تر—[کم نمی‌آورد].

ما یه بخشی از مشکلاتمون، بخشیش و عده‌ای [از اون] برمی‌گرده به خرجشون؛ اون خرج، خرجِ به‌جایی نیست، قاعده‌مندی نیست، میانه نیست. سبک زندگی‌ها هست، حتی سبک زندگی‌ها؛ مثلاً فرضاً الان همه‌جا عرف، عرفی که جا افتاده، همه سه وعده غذا می‌خورند دیگه، این خیلی جا افتاده؛ در حالی که اون چیزی که برای سلامت بدن و رعایتش خوبه—و در زمان صدر اسلام هم بوده، در زمان اهل‌بیت این بوده—دو وعده غذا می‌خوردند. بدن هم عادت داشت، چون بدن عادت می‌کنه؛ عادتش بدیم به پنج وعده، عادت می‌کنه، عادتش بدیم به دو وعده، عادت می‌کنه.

ماه رمضان که آدم‌ها مثلاً دو وعده می‌خورند، اوایلش چون از اون سه وعده فاصله گرفتند براشون سخته، اما بعد که می‌گذره یه ده پانزده روزی، به اون سمت می‌ره؛ یواش‌یواش بدن عادت کرده به یه شرایط دو وعده خوردن. تا می‌آید این عادت جا بیفته، عید فطر می‌آید و بسم الله! دوباره از فردای عید فطر شروع می‌کنه سه وعده می‌آید. از لحاظ حتی جسمی و سلامت جسمی و پزشکی، این دو وعده مطلوب بدن هست و مناسب با شرایط بدن انسان هست. خودِ یه اثرش هم همینه دیگه؛ یکی مخارج انسان را هم کم می‌کنه خودش، از اتلاف یه سری وقت‌ها و گذاشتن وقت برای یه سری کارهای این‌طوری هم جلوگیری می‌کنه. ولی دیگه حالا خیلی وقته، همیشه، سال‌هاست جا افتاده این [روال سه وعده].

ریشه‌های فرهنگی مصرف‌گرایی و ولخرجی در جامعه

سبک زندگی‌ها خودش هست، مصرف انسان‌ها هست، اون چیزهایی که حاکم می‌شه رو سلیقه و ذوق انسان‌ها هست؛ مدگرایی هست، تناسب با مد روز بودن که مد ببینند چیه، این‌ها همه‌ش مخارج رو می‌بره بالا دیگه. قناعت نداشتن هست؛ این‌ها همه این چیزها هست. یه بخشیش برمی‌گرده به ما، یعنی همه‌اش هم برنمی‌گرده به اوضاع خارجی ما، اوضاع مملکت ما از لحاظ اقتصادی—که اون‌ها هم تأثیر داره، اون‌ها هم تأثیر مستقیم و سنگین داره—اما همه‌اش هم اون‌ها نیست، یه بخشش هم خودمونی [است]. یه سری محدودیت‌ها وقتی نبود، آدم‌ها گرایش پیدا کرده بودند و رفته بودند به سمت اسراف؛ خیلی چیزهاشون یه ذره مشکلی پیدا می‌کرد، می‌انداختند دور. اصلاً اکثراً می‌گفتند اینکه بری مثلاً وسیله‌ای که یه خرابی پیدا کرده، بری نوش رو بخری، بیشتر می‌صرفه تا بخواهی تعمیرش کنی. تو یه همچین شرایطی ما یه وقت بودیم؛ حالا نه، حالا یه مقدار سخت شده معیشت، سنگین شده هزینه‌ها بالا رفته، حالا همه همون چیزی که دارند خیلی ارزش داره، همون رو تعمیر کنند بیشتر به دردشون می‌خوره.

ولی به هر حال این مسائل تو زندگی خیلی هست. ما از یه دستمال کاغذی [شروع کنیم]؛ که خیلی‌ها مثلاً می‌بینی، حالا یه نیازی داره، این نیازش با نصف دستمال کاغذی [برطرف می‌شه]—این یه مثال ساده دم‌دستی عادیه مثلاً، خیلی چیز پیچیده‌ای هم نیست—ولی از همین‌جاها شروع می‌رسد [و] می‌رود تا چیزهای برتر و بالاتر و سنگین‌تر. اون نیازشون با نصف دستمال کاغذی تأمین می‌شه، اما می‌بینی وقتی می‌رسه به جعبه دستمال کاغذی، یکی، دو تا، سه تا همین‌طور می‌آید برمی‌داره؛ در حالی که استفاده‌اش در حد یه دونه دستمال بوده، در حد نصف دستمال بوده. اصلاً عادت کرده گاهی انسان به این ریخت‌وپاش‌ها. این‌ها ریخت‌وپاشه، این‌ها اسرافه؛ فرق هم نمی‌کنه که ما بگیم حالا مگه این به چقدر می‌خوره، مثلاً کجا رو می‌گیره ملاحظه‌اش، که مثلاً حالا من یه دونه دستمال بردارم یا سه تا بردارم، حالا مگه به کجا برمی‌گرده. باز از همین خرده‌ریزه‌ها شروع می‌شه. اصلاً استفاده انسان، نوع خرج انسان، مصرف انسان از همین چیزهای ریز شروع می‌شه و اون زمینه مصرف‌گرایی و اون زمینه ولخرجی تو همین‌ها شروع می‌رسد، ادامه پیدا می‌کنه و بیشتر هم می‌شه؛ به جاهای دیگه هم سرایت می‌کنه.

تأثیر تربیتی و روحی ولخرجی‌های کوچک و روزمره

چون همین کارِ خرده‌ریزی که انجام می‌ده، اثر مستقیم داره روی تربیت خود انسان؛ یعنی ما خودمون متوجه نیستیم که همین نوع برخورد ما، همین کاری که ما الان می‌کنیم و این‌طوری ولخرجی می‌کنیم، ولو توی یه چنین چیز مختصرِ ساده‌ای، این تأثیر می‌ذاره روی تربیت روحی ما؛ و این رو شاید نمی‌دونیم، ملتفت نیستیم. این تأثیر خودبه‌خود اثرش رو جاهای دیگه زندگی، تو ولخرجی‌ها هست، تو اسراف‌ها هست، تو قانع نبودن‌ها هست، تو محدودیتی که نمی‌خواهد آدمی ایجاد کنه در خودش و تو زندگیش هست؛ در حالی که ما یه سری چیزها محدودیت داره.

همین‌ها رو، آب رو؛ یه مقدار از آب مصرف می‌شه، بقیه‌اش حالا یه ساعته مونده، دو ساعته مونده، خودبه‌خود می‌ریزیم بره. این‌ها، این‌ها همون جزئیاتیه که خیلی مهمه. این‌جوری عادت کردیم. باید آب، این‌قدر به مضیقه برسیم، به تنگنا برسیم تا اون نصفه لیوانی هم که مونده ارزشش رو بفهمیم چقدره؛ که چقدر ارزش داره، چقدر تلاش شده تا این نصفه لیوان آمده اینجا، در دسترس ما برای خوردن قرار گرفته. ابر و باد و مه و خورشید و فلک به کار افتادند تا این آب آمده، تا اینجا رسیده، واسه ما [ولی] راحت می‌ریزیم بره. این‌ها ولخرجیِ؛ از این چیزها شروع می‌شه تا چیزهای اون‌چنانی که تو زندگی‌ها هست؛ زودبه‌زود خیلی چیزها رو عوض کردن، میلش رو داشتن. این یه جهتیه که نمی‌ذاره آدم وسعت رزق پیدا کنه. «مَا عَالَ امْرُؤٌ اقْتَسَدَ»؛ کسی که مقتصد باشه، حد وسط رو داشته باشه—نه سخت بگیره، نه دست‌بسته باشه، نه بخیل باشه، نه این‌جوری ولخرج باشه و این‌جوری ریخت‌وپاش کنه—این به تنگنا و مشقت نمی‌افته. اگه تنگنا و مشقتی هست، یه جاهایی یه بخشیش برمی‌گرده به همین مشکلات. پس اون چیزی که مسئله اصلیه اینه: اغننی، غنا، وسعت رزق، برکت در روزی، زیاد بودن روزی؛ این یه امر پسندیده‌ایه در مقابل فقر.

آثار مادی و معنوی بی‌نیازی مالی و سیره ائمه (ع) در کار و تلاش

و این [بی‌نیازی] همین بار احتیاج به بقیه، بار منت و اذیت بقیه و بار اضطراب و تشویش خاطر و مشغولیت رو از ذهن انسان برمی‌داره؛ یک. دو، به انسان کمک می‌کنه؛ اون که یه مقدار ثروتش بیشتره، اگر دچار اون آفتی که حالا در ادامه می‌فرماید نشه، این می‌تونه خرج بکنه تو کارهای خیر، دستش بازتره دیگه. در روایت هست—خب حضرات (علیهم‌الصلوةوالسلام) خونه‌نشین بودند—اینکه ما تو روایات زیاد می‌بینیم این‌ها اهل کشاورزی بودند، کار می‌کردند، زحمت می‌کشیدند و عرق می‌ریختند؛ این زیاد هم نقل شده. طرف می‌گه رفتم به حضرت گفتم: «شما این‌قدر دارید خلاصه زحمت می‌کشید، تلاش می‌کنید و عرق می‌ریزید تو این اوضاع؟» حضرت فرمودند: «برای اینکه به شما و مردم نیاز نداشته باشم، احتیاجی نداشته باشم.» خود این یک مسئله‌ای هست، چون اون عوارض نیاز به مردم رو برمی‌داره. بالاخره مردم مختلفند، همه مشکلی توش هست که انسان وابستگی داشته باشه بهشون. بعد هم فرمودند: «خب توسعه‌ای می‌دم نسبت به اهل و عیالم.» بعد هم فرمودند: «خب باشه آدم صدقه‌ای می‌ده، به ارحامش بتونه یه رسیدگی می‌کنه از لحاظ مالی، از لحاظ مادی.» صله رحم، صله هست؛ یه جهتش غیر از اون قطع و وصل بودن رابطه که قطع نباید باشه، یه جهت دیگه که درش حاکم هست، دادنِ، خیر رسوندنِ، خیر مادی؛ آدم یه چیزی بهشون بده، توشون اگه گرفتاری هست بتونه گرفتاری مادیش رو حتی برطرف کنه. حضرت این‌ها رو فرمودند؛ باهاش صدقه می‌دم، باهاش صله رحم می‌کنم، باهاش حج و عمره برم؛ این بره خرج تو این چیزها. «وَ أَغْنِنِی وَ أَوْسِعْ عَلَیَّ Fِی رِزْقِکَ»؛ خدایا! من مبتلای به فقر نشم، کار کنم. این تو زندگی حضرات زیاده، کار می‌کردند. «نِعْمَ الْعَوْنُ عَلَى تَقْوَى اللَّهِ الْغِنَى»؛ خیلی خوب یاریِ، کمک‌کاریِ بر رعایت تقوای الهی چی؟ غنا؛ آدم محتاج نباشه، وابسته نباشه، اضطراب این مسائل رو نداشته باشه. خب یه بخشیش به ما برمی‌گرده، یه بخشیش به همین مسائلی است که عرض شد باید برگردیم تو کارهامون، تو حتی جزئیاتی که بهش عادت داریم و این اسرافه، یه نوع تبذیره، مشکل داره.

نمونه‌های عینی از سیره زاهدانه و مقتصدانه امام خمینی (ره)

بزرگان ما همین‌ها رو رعایت می‌کردند، این نیست که بگیم این به جایی نمی‌خوره. مرحوم امام (رضوان خدا بر او)، همین دو تا مثالی که بنده عرض کردم، همین دو تا مثال رو از ایشون نقل می‌کنند؛ که آبی که مصرف می‌کردند این لیوان، اون مقدار نصفش مثلاً اگه می‌موند، روش یه دستمالی می‌ذاشتند بعد دفعه بعدی استفاده می‌کردند؛ نه اینکه حالا تهش نصف مونده، حالا بذاریم مال یه ساعت پیشه، بعد بریزیم دور یکی دیگه برداریم. هرکی این سبک رو داشته باشه، این برخورد رو داشته باشه با همون نصفه‌نصفه‌ها، روزانه چقدر آب ما می‌ریزیم دور؛ اصلاح این مسائل از تک‌تک شروع می‌شن.

همون دستمال کاغذی رو اطرافیانشون نقل می‌کنند که دستمال کاغذی رو—این مثال‌های ساده دم‌دستی، حالا نشون از چیزهای بزرگ‌تر می‌ده—این رو گفتند ایشون یا چهار قسمت می‌کرد یا دو قسمت می‌کرد، حالا بسته به اون نیاز. گاهی نیاز با یه چهارمش، گاهی نیاز با نصفش برطرف می‌شه؛ نیازی نیست ما همین‌طور چون می‌آید دم دست، راحته، اون‌چنان هزینه‌ای نداره، [اسراف کنیم]. عرض کردیم این حالت که انسان ولخرجی می‌کنه ولو تو جزئیات، اثر تربیتی داره در انسان؛ این حالت می‌تونه بعداً تو چیزهای عمده‌تر و مهم‌تر هم که زمینه‌اش پیش بیاد حاکم بشه تو انسان؛ انسان رو ولخرج بار بیاورد، انسان رو اهل ریخت‌وپاش بار بیاورد. ما یه اسراف داریم، یه تبذیر. تبذیر یعنی ریخت‌وپاش؛ ریخت‌وپاش می‌کنه خلاصه، یه کارهایی می‌کنه [که] عرفاً تو عموم بهش می‌گن خلاصه ریخت‌وپاش؛ از همین چیزها شروع می‌شن. نعمت خدا، لزوم ندارد الان این‌قدر [مصرف بشه]، اما داره [مصرف می‌شه].

ضرورت پرهیز از افراط و تفریط و تبیین مفهوم «اقتصاد»

نه از اون‌ور دست‌بسته و تنگ بگیره انسان، به اهل و عیالش سخت بگیره، معیشت رو سخت کنه، زندگی رو تلخ کنه، گیر بده، اذیت کنه—چه خودش، چه بقیه—چون این‌ها به تربیت، تربیت عملی ماست، نه به زبانی ما. بچه از بچگی زیر دست ما بزرگ می‌شه، خب او یاد می‌گیره چطوری خرج کنه، چطوری استفاده کنه، چطوری مصرف کنه؛ به تذکر ما اصلاح نمی‌شه. ما اگه خودمون تا حالا مراعات نمی‌کردیم، نباید الان اول بخواهیم بچه درست بشه. از اون‌ور سخت‌گیریه نه، از این‌ور ریخت‌وپاش نه؛ یه چیز وسط: «اقتصد»؛ اقتصاد یعنی میانه‌روی، یه حالت میانه‌ای باشه؛ که خدا در قرآن کریم هم می‌فرماید و نه این‌قدر دستت رو باز بذار همین‌طور بریز و بپاش کن، نه اون‌قدر بسته که هیچی از توش در نمی‌آید؛ یه راهی بین این دو تا انتخاب بکن. در روایت می‌فرمایند اگر انسان‌ها این راه رو انتخاب بکنند، به این راحتی به تنگی معیشت نمی‌افتند؛ نمی‌افتند.

جمع‌بندی و تبیین آفت احتمالی وسعت رزق در جلسه آینده

پس غنا، بی‌نیازی، پولدار بودن، وسعت رزق، برکت رزق، این‌ها چیز خوبیه در مقابل فقر؛ ولی یه آفت داره، آفتش چیه؟ حالا دیگه فرصت نیست، ان‌شاءالله جلسه آینده؛ اون آفت دامنگیر ثروت می‌شه، دامنگیر وسعت رزق می‌شه. همون‌طور که فقر آسیب‌هایی داره، در مقابلش هم یه آسیب‌هایی داره؛ اون آسیب چیه؟ حضرت می‌فرماید در این، تو این دو تا من فقر رو دعا نمی‌کنم خدایا من رو فقیر قرار بده، هیچ‌کسی دعا این‌جوری نمی‌کنه؛ من دعا می‌کنم خدایا وسعت رزق به من بده. تو دعاهای دیگه‌مون هم هست: «وَ وَسِّعْ عَلَیَّ فِی رِزْقِی‌»؛ وسعت رزق به من بده، اما این وسعت رزق یه خطری داره، یه آسیبی داره، یه افراطی داره؛ من دچار اون نشم. روزیم وسیع باشه اما دچار اون نشم. چیه؟ حالا ان‌شاءالله جلسه آینده.

دعای پایانی

ان‌شاءالله خدا به همه‌مون همین وسعت رزق رو و اسبابش رو و زمینه‌ها و شرایطش رو فراهم کنه؛ عقل معیشت، عقلِ این چیزها رو بهمون بده و ان‌شاءالله کلاً هر آنچه از موانع و مشکلات داریم در مسائل اقتصادیمون و مادیمون و دنیاییمون، از هر جایی که این موانع ایجاد شده، از هر جایی که این موانع ادامه پیدا می‌کنه، ان‌شاءالله خدا همه‌ش رو برطرف کنه، اسباب رفعش رو فراهم کنه؛ به مسئولین ما عقل خدمت به مردم، به داد مردم رسیدن، دادن بده، به ما مردم هم توفیق اقتصاد و میانه‌روی و جلوگیری از اسراف و تبذیر رو بده ان‌شاءالله که این مشکلات اقتصادیمون یه مقداری ان‌شاءالله بارش سبک‌تر بشه رو دوش همه. نثار ارواح طیبه خاتم انبیا، حضرات معصومین (علیهم‌الصلوةوالسلام)، شهدا، علما، روح حضرت امام صلواتی عنایت بفرمایید.

۱. جایگاه غنا و بی‌نیازی در دعای مکارم‌الخلاق

در دعای مکارم‌الخلاق، امام سجاد (علیه‌السلام) پس از مطرح کردن نکات اساسی، وارد جزئیات مسائل می‌شوند. اولین مسئله‌ای که ایشان اشاره می‌کنند، راجع به رزق و روزی مادی انسان است که قاعده و قانون آن در اسلام تبیین می‌شود. اولین چیزی که امام (ع) از خداوند می‌خواهند این است: «خدایا، به من وسعت رزق و روزی بده و مرا از مردم بی‌نیاز کن.» انسان باید از لحاظ ثروت و مال در حد و شرایطی باشد که نیازمند مردم نباشد. «اغننی» از غنا می‌آید و غنا یعنی بی‌نیازی؛ یعنی انسان این‌قدر داشته باشد که دستش به نیاز به‌سوی بقیه بلند نشود. درخواست امام (ع) این است که خدایا، رزق و روزی مرا وسعت و برکت بده تا روزیِ وسیع داشته باشم.

۲. اولویت وسعت روزی بر فقر و احتیاج

ما یک فقر داریم و یک غنا؛ یک وسعت روزی داریم و یک تنگی روزی. آن چیزی که در اسلام مطلوب و خوب است، وسعت روزی و غنا است، نه فقر و احتیاج. هرکدام از این دو وضعیت گرفتاری‌هایی دارند، ولی گرفتاری‌های فقر و احتیاج به مردم خیلی بیشتر، سنگین‌تر و آسیب آن شدیدتر است. آدمی که محتاج مردم است و درآمدش کفاف زندگی‌اش را نمی‌دهد، با مشکلات سنگین و بدی مواجه می‌شود. خیلی وقت‌ها انسان مجبور شده و به قرض می‌افتد که خودِ ادای قرض کار سختی است. خودِ اینکه انسان دست نیاز به‌سوی بقیه بلند کند، چیز مطلوبی نیست؛ هرچند گاهی وظیفه اقتضا کند، اما در اصل چیز خوبی نیست.

۳. تلاش برای استقلال مالی و نفی وابستگی

انسان باید کاری کند و شرایطی فراهم سازد تا با پیش گرفتن کار حلال، هیچ‌وقت محتاج دیگران نشود. مطلوب این است که انسان هیچ‌گاه دست نیاز به‌سوی بقیه بلند نکند، نیازمند کسی نباشد و نخواهد نون‌خور دیگران باشد. اگر کسی بتواند این کار را انجام دهد، بسیار مفید است. البته این موضوع به شرایط دخیلی بستگی دارد که برای همه وجود دارد؛ چرا که اشتغال انسان‌ها و مسائل اقتصادی با هم فرق می‌کند. با این حال، آنچه مطلوب است بی‌نیازی است؛ اینکه انسان روی پای خودش بایستد، چشمش به دیگران نباشد و دچار تنگی روزی نگردد تا مجبور شود از دیگران بگیرد. این وابستگی آثار و تبعات ناگواری به همراه دارد.

۴. عواقب ناگوار چشم‌داشت به مال دیگران

گرفتن مال از دیگران آثار و تبعات سختی دارد؛ روزی می‌آید و چیزی به انسان می‌دهد، ولی منتش را می‌گذارد، توقع ایجاد می‌کند و آن را به رخ می‌کشد. آسیب‌های فقر و نداشتن بسیار زیاد است. لذا در روایت از امام صادق (علیه‌السلام) به نقل از رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) آمده است: «نِعْمَ الْعَوْنُ عَلَى تَقْوَى اللَّهِ الْغِنَى»؛ برای رعایت تقوا، یکی از بهترین یاری‌گرها غنا و بی‌نیازی از خلق خداست. اینکه آدم به هیچ‌کسی وابستگی مالی و مادی نداشته باشد و بتواند گلیم خودش را از آب بکشد بیرون، بسیار اهمیت دارد تا از عواقب و مشکلاتی مثل منت، توقع، اذیت، دلهره و تشویش خاطر در امان بماند.

۵. نقش میانه‌روی در اقتصاد خانواده

انسان از یک طرف باید تلاش شغلی خود را تا حد ممکن بیشتر کند و از طرف دیگر، نسبت به مخارج زندگی رویه درستی پیش بگیرد. خیلی وقت‌ها علت کم آوردن و مشکلات مالی خانواده‌ها این است که میانه‌روی در خرج کردن ندارند. در روایت آمده است: «مَا عَالَ امْرُؤٌ اقْتَسَدَ»؛ آدمی که در خرج‌های مادی، خوراک، پوشش و دیگر مسائل میانه‌رو باشد، کم نمی‌آورد. بخشی از مشکلات به این برمی‌گردد که خرج‌ها به‌جا، قاعده‌مند و میانه نیستند. سبک زندگی عرفی جامعه گاهی هزینه‌تراش است، در حالی که در صدر اسلام و زمان اهل‌بیت (ع) بر اساس سلامت بدن، رعایتِ اعتدال در مصرف اصلِ اساسی بود.

۶. ریشه‌های مصرف‌گرایی و تجمل‌زدگی

سبک زندگی، نوع مصرف انسان‌ها، مدگرایی و تناسب با مد روز، مخارج زندگی را بالا می‌برد. قناعت نداشتن از ریشه‌های اصلی مشکلات است. بخشی از این وضعیت به خود ما برمی‌گردد؛ یعنی همه‌چیز مربوط به شرایط خارجی و اقتصادی نیست، بلکه بخشی از آن حاصل رفتار خودمان است. در دوره‌هایی که محدودیت کم بود، آدم‌ها به سمت اسراف گرایش پیدا کردند؛ تا جایی که با کوچک‌ترین مشکلی، وسایل را دور می‌انداختند و می‌گفتند خریدن وسایل نو بیشتر می‌صرفه تا تعمیر کردن آن. اما اکنون که معیشت سخت شده و هزینه‌ها بالا رفته است، باید دانست که وسایل موجود ارزش دارند و تعمیر آن‌ها به نفع اقتصاد خانواده است.

۷. آسیب‌شناسی اسراف در رفتارهای روزمره

زمینه مصرف‌گرایی و ولخرجی از رفتارهای بسیار کوچک شروع می‌شود، ادامه می‌یابد و به جاهای دیگر سرایت می‌کند. نوع مصرف و خرج انسان از همین چیزهای ریز آغاز می‌گردد. برای مثال، استفاده بی‌رویه از دستمال کاغذی یا دور ریختن باقی‌مانده آبِ لیوان، نمونه‌هایی از این دست هستند. ما عادت کرده‌ایم آب را راحت هدر بدهیم، در حالی که باید ارزشِ نصف لیوان آب را بفهمیم و بدانیم چقدر تلاش شده تا در دسترس ما قرار گیرد. ابر و باد و مه و خورشید و فلک به کار افتاده‌اند تا این آب به ما برسد، ولی ما آن را راحت دور می‌ریزیم. این‌ها ولخرجی و اسراف است که مانع وسعت رزق می‌شود.

۸. تأثیر تربیتی و روحی ولخرجی‌های کوچک

کارهای خرده‌ریزی که در زندگی انجام می‌دهیم، اثر مستقیمی روی تربیت خودمان دارد. ما متوجه نیستیم که همین نوع برخورد و ولخرجی کردن‌ها، ولو در مسائل بسیار مختصر و ساده، روی تربیت روحی ما تأثیر می‌گذارد. این تأثیر خودبه‌خود اثرش را در جاهای دیگر زندگی، در قالب اسراف‌ها، قانع نبودن‌ها و فرار از محدودیت‌ها نشان می‌دهد. اگر کسی مقتصد باشد و حد وسط را رعایت کند—نه سخت بگیرد، نه بخیل باشد و نه ریخت‌وپاش کند—به مشقت نمی‌افتد. پس غنا و وسعت رزق در مقابل فقر، امری پسندیده است، چرا که بارِ احتیاج، منت دیگران، اضطراب و تشویش خاطر را از ذهن انسان برمی‌دارد.

۹. سیره عملی اهل‌بیت (ع) در کار و انفاق

بی‌نیازی مادی به انسان کمک می‌کند تا در کارهای خیر دستش بازتر باشد. در روایات زیاد می‌بینیم که اهل‌بیت (علیهم‌السلام) اهل کار، کشاورزی و زحمت بودند و عرق می‌ریختند. وقتی از علت این همه تلاش سؤال می‌شد، می‌فرمودند: «برای اینکه به مردم نیاز و احتیاجی نداشته باشم.» این تلاش عوارضِ وابستگی به دیگران را از بین می‌برد. ایشان درآمد خود را صرف توسعه زندگی خانواده، دادن صدقه، رسیدگی مالی به ارحام و صله رحم مادی می‌کردند تا گرفتاری بستگان را برطرف کنند. عرق ریختن برای کار حلال توفیقی است تا انسان محتاج و وابسته نباشد و اضطرابِ نداشتن را تجربه نکند.

۱۰. تبیین مفهوم اقتصاد و پرهیز از افراط و تفریط

بزرگان ما همواره اعتدال را رعایت می‌کردند. انسان نباید از یک طرف دست‌بسته و سخت‌گیر باشد و به اهل و عیال خود سخت بگیرد و زندگی را تلخ کند، و از طرف دیگر نباید اهل ریخت‌وپاش و اسراف باشد. نوع برخورد ما با مال، الگوی تربیتی فرزندان ماست؛ آن‌ها چگونگی مصرف را از رفتارهای عملی ما یاد می‌گیرند، نه از تذکرهای زبانی ما. خداوند در قرآن کریم می‌فرماید نه دستت را آن‌قدر باز بگذار که ریخت‌وپاش کنی و نه آن‌قدر بسته نگه دار؛ بلکه راهی بین این دو انتخاب کن. اگر انسان‌ها راهِ «اقتصاد» یعنی میانه‌روی را انتخاب کنند، به این راحتی دچار تنگی معیشت نمی‌شوند.