آغاز سخن و صلوات بر پیامبر و آل او

اللهم صل علی محمد و آله.

بسم الله الرحمن الرحیم. الحمدلله رب العالمین و الصلوة و السلام علی سیدنا و نبینا ابالقاسم المصطفی محمد و علی اهل بیته الطیبین الطاهرین المعصومین سیما بقیة الله فی الارضین و لعنة الله علی اعدائهم اجمعین. [صدای صلوات حاضرین]

معرفی کتاب مراقبات مرحوم تبریزی (رضوان الله علیه)

این کتاب مراقبات مرحوم تبریزی (رضوان الله علیه) [است]؛ ایشان از اسمش هم پیداست یک سری مراقبت‌هایی را که اضافه بر مراقبت بر تقوا در هر ماهی و در هر زمانی لازم هست، مقداری از این‌ها را متناسب با آن چیزی که تشخیص دادند، در این کتاب جمع‌آوری کرده‌اند. حالا چون ما به ماه رجب نزدیک هستیم، این قسمت مربوط به ماه رجبش را مقداری با هم می‌خوانیم.

فضیلت و عظمت ماه رجب به عنوان یکی از ماه‌های حرام

فرموده‌اند که: «و هذا الشهر محل عظیم من الشرافه و من اسواب شرافته انه من اشهر الحرم»

یکی از ماه‌های حرام است دیگر. ماه رجب قبل از اسلام هم حرام بود و در آن نمی‌جنگیدند. بعد از اسلام هم، اسلام آن سنت‌های خوب را نگه داشت. باز هم خدا نگه داشت که دیگر در این ماه جنگ حرام باشد.

می‌فرمایند: «از اسباب شرافت این ماه، یکی‌اش همین است که از این ماه‌های حرامی است که خدا جنگ با همدیگر را در آن حرام کرد.»

«انه من مواسم الدعا»؛ یکی از فصل‌ها و مواقعی است که خدا قرار داده برای دعا، که در آن فصل‌ها و مواقع، دعا بیشتر اجابت می‌شود.

«و کان معروفا بذلک فی ایام الجاهلیه»؛ در آن ایام هم، آن‌ها هم همین باور را نسبت به ماه رجب داشتند. «و کانو ینتظرونه لحوائجهم»؛ منتظر بودند که ماه رجب بیاید تا در آن‌جا اسباب اجابت دعا بیشتر مهیا شود.

پیوند ماه رجب با امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) و مناسبت‌های آن

«و انه شهر امیرالمومنین علیه السلام کما ورد فی بعض الروایات کما ان شعبان شهر رسول الله صلی الله علیه و آله و شهر رمضان شهر الله»

دیگر از [ماه] امیرالمؤمنین شروع می‌شود و به خدای متعال در ماه رمضان منتهی می‌شود.

«و ان اللیلة الاولی منه من لیالی الاربعه التی یتاکد فیها الاحیاء بالعبادات»؛ شب اولش از شب‌های چهارگانه‌ای است که در طول سال، بر احیای آن به عبادت تاکید شده است.

«و ان یوما النصف منه ورد فیه انه من احب الایام الی الله»؛ نیمه رجب یکی از آن روزهای محبوب خداست. «و انه مما خص جل جلاله هذه الایه به و انه موسم عمل الاستفتاح»؛ حالا بعداً ایشان توضیح می‌دهند.

«و ان الیوم السابع و العشرین منه یوم مبعث النبی الذی هو یوم ظهور الرحمة الرحیمیه ظهورا لم یر مثله من اول العالم الی هذا الیوم»؛ از لحاظ عظمت، هیچ روزی به عظمت روز مبعث نیست؛ چون بالاخره خدای متعال برنامه خلقت را با آن عبودیت و برنامه زندگی که برای انسان‌ها ترتیب داده و تنظیم کرده، تکمیل می‌کند و اصلاً پایه‌گذاری کرده است. روز مبعث شروع آن است.

«لم یر مثله من اول العالم الی هذا الیوم و هو اشرف الایام من الجهات الباطنیه»؛ از جهات باطنی، اشرفِ ایام است و بالجمله فضائل هذا الشهر لا تحیط بها العقول.

شرح حدیث ملک داعی

«و من مهمات المراقبات فیه من اوله الی آخره تذکر حدیث الملک الداعی علی ما روی عن النبی صلی الله علیه و آله»؛ به یاد داشتن حدیث ملک داعی [مهم است] که آدم متذکرش باشد تا از آن چیزی که محتوای این روایت است، در شب‌ها محروم نشود. که پیغمبر اکرم فرمودند: «ان الله تعالی نصب فی السماء السابعه ملکا یقال له الداعی فاذا دخل شهر رجب ینادی ذلک الملک کل لیلة منه الی الصباح»؛ وقتی ماه رجب می‌آید، تا صبح این ندا به گوش می‌رسد: «طوبی للذاکرین طوبی للطائعین»؛ خوشا به حال کسانی که از این ماه استفاده کنند و به یاد خدا باشند و زیاد توجه کنند. خوشا به حال آن کسانی که در این ماه گوش به حرف خدا بدهند و گناه نکنند.

«یقول الله تعالی انا جلیس من جالسنی»؛ و از جانب خدای متعال این مطالب را می‌گوید که: هر کسی من را به همنشینی اختیار کند و همنشینی با من را به بقیه ترجیح بدهد، من هم همنشینش می‌شوم.

«و مطیع من اطاعنی»؛ هر کسی اطاعت من را بر اطاعت بقیه ترجیح بدهد، من هم مطیعش می‌شوم.

«غافر من استغفرنی»؛ هر کسی از من بخواهد که گناهان و خطاهایش را ببخشم، می‌بخشم.

«الشهر شهری»؛ این ماه، ماه من است. «و العبد عبدی»؛ بنده هم که بنده من است دیگر؛ بنده کیست؟ خودم خلقش کرده‌ام.

«و الرحمة رحمتی»؛ رحمتی که در این ماه شامل همه می‌شود، رحمتی است که من عهده‌دارش هستم و متکفلش هستم. از جانب من مستقیم دارد به شما می‌رسد.

«فمن دعانی فی هذا الشهر اجبته»؛ در این ماه دعا کنید، اجابت می‌کنم. «و من سالنی اعطیته»؛ بخواهید، می‌دهم. «و من استهدانی هدیته»؛ هدایت بخواهید، هدایت می‌کنم.

«و جعلت هذا الشهر حبلا بینی و بین عبادی»؛ این ماه ریسمانی است بین من و بین بندگانم. اگر می‌خواهی بیایی طرف من، یکی از آن اسباب، ریسمان‌ها و وسایلش همین ماه است؛ قابل استفاده است. «فمن اعتصم به وصل الی»؛ اگر کسی از این ماه خوب استفاده کند و در این ماه تصمیم بگیرد گناه نکند، کارهای بد نکند، کارهای ناپسند نکند و مراقبتش را بیشتر بکند، آن وقت متصل می‌شود و به من می‌رسد. بعد، این ماه را ادامه می‌دهد تا ماه رمضان و آن‌جا به مقصد می‌رسد ان‌شاءالله.

لزوم مراقبت در حرکات و سکنات و وظیفه اهل علم

بعد ایشان می‌گویند: «و من مراقبات هذا الشهر ان یعرف السالک معنی الشهر الحرام و حقه»؛ باید بفهمید شهر حرام یعنی چه. و خدا وقتی یک چیزی را بین بندگانش ممنوع کرده است—جنگ را—به طریق اولی جنگ با خودش را ممنوع کرده است. آدم گناه کند خیلی بدتر است. بزند یکی را بکشد، چند برابر و دو برابر چقدر دیه می‌دهند؟ دیه را بیشتر می‌کنند. با خدا هم همین هست؛ گناه کند چند برابر [حساب می‌شود].

«حتی یراقبه فی حرکاته و سکناته»؛ در این ماه مراقب کارها و حرکات و سکنات خودتان باشید. «و ان یعلم ان هذه الاشهر الثلاثه مواسم العباده»؛ این سه ماه، ماه‌های عبادت است دیگر؛ باید نسبت به عبادت، آدم بیشتر [توجه کند]. «فینبغی لطلاب العلم ان یزیدوا فیها جهة العبادات علی جهة تحصیل العلم»؛ اهل علم حواستان باشد؛ علم تحصیل بکنید، اما شما که خیلی در علم هستید، یک بخشی از این ماه را مخصوصاً جهت عبادت را در این ماه بیشتر بکنید. «و ان کان تحصیل العلم ایضا من افضل العبادات»؛ خود تحصیل علم از افضل عبادات است، اما حالا آن‌هایی که خیلی غرق در علمند و زیاد دنبال علمند، این جهت را مراعات کنند که از فرصت این ماه ان‌شاءالله بهره‌مند بشوند. ان‌شاءالله خدای متعال توفیق مرحمت کند. و صلی الله علی محمد و آله.

۱. فضیلت بی‌نظیر و ماهیت امنیتی ماه رجب

این ماه محل عظیمی از شرافت است و از اسباب شرافتش این است که از ماه‌های حرام می‌باشد. ماه رجب قبل از اسلام هم حرام بود و در آن نمی‌جنگیدند؛ بعد از اسلام هم، اسلام آن سنت‌های خوب را نگه داشت و خداوند مقرر فرمود که دیگر در این ماه جنگ حرام باشد. یکی از اسباب شرافت این ماه همین است که از ماه‌های حرامی است که خدا جنگ با همدیگر را در آن حرام کرد. همچنین این ماه از مواسم دعا می‌باشد؛ یعنی یکی از فصل‌ها و مواقعی است که خدا برای دعا قرار داده که در آن مواقع، دعا بیشتر اجابت می‌شود. در ایام جاهلیت هم این باور را داشتند و منتظر آمدنش بودند تا اسباب اجابت دعا بیشتر مهیا شود.

۲. رجب؛ ماه امیرالمؤمنین (ع) و آغاز سیر الی‌الله

در بعضی از روایات وارد شده است که ماه رجب، شهر و ماه امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) است؛ همان‌طور که شعبان ماه رسول خدا (ص) و رمضان ماه خداست. این سیر و مسیر عبادی دیگر از امیرالمؤمنین (ع) شروع می‌شود و به خدای متعال در ماه رمضان منتهی می‌گردد. همچنین شب اول این ماه، از شب‌های چهارگانه‌ای در طول سال است که بر احیا و شب‌زنده‌داری آن به عبادات تاکید فراوان شده است. از طرفی، در خصوص روز نیمه رجب نیز روایت شده که این روز از محبوب‌ترین روزها نزد خداوند متعال است و از مواسم ویژه عمل استفتاح به شمار می‌رود.

۳. عظمت بی‌مانند روز مبعث در ماه رجب

روز بیست و هفتم ماه رجب، روز مبعث پیامبر گرامی اسلام (ص) است؛ روزی که روز ظهور رحمت رحیمیه الهی است؛ ظهوری که از ابتدای عالم تا به امروز، مثل و مانندی برای آن دیده نشده است. از لحاظ عظمت، هیچ روزی به عظمت روز مبعث نیست؛ چرا که خدای متعال برنامه خلقت را با آن عبودیت و برنامه زندگی که برای انسان‌ها ترتیب داده و تنظیم کرده است، در این روز تکمیل می‌کند و اصلاً پایه‌گذاری اصلی از این‌جا شکل گرفته است. روز مبعث شروع این مسیر است و از جهات باطنی، اشرفِ تمام روزها محسوب می‌شود.

۴. حدیث ملک داعی؛ ندای فرشته آسمانی در شب‌های رجب

از مهم‌ترین مراقبت‌ها در ماه رجب، از ابتدا تا انتهای آن، متذکر شدن به حدیث «ملک داعی» است تا انسان از محتوای این روایت در شب‌ها محروم نماند. پیغمبر اکرم (ص) فرمودند که خدای متعال در آسمان هفتم فرشته‌ای را قرار داده است که به او «داعی» می‌گویند. وقتی ماه رجب فرا می‌رسد، آن فرشته هر شب تا به صبح ندا می‌دهد: «طوبی للذاکرین طوبی للطائعین»؛ خوشا به حال کسانی که از این ماه استفاده کنند، زیاد به یاد خدا باشند و توجه کنند. خوشا به حال آن کسانی که در این ماه گوش به فرمان خدا بدهند و گناه نکنند.

۵. منشور همنشینی و طاعت خدا در ماه رجب

از جانب خدای متعال در حدیث ملک داعی این مطالب به گوش می‌رسد که خداوند می‌فرماید: «انا جلیس من جالسنی»؛ هر کسی من را به همنشینی اختیار کند و همنشینی با من را به بقیه ترجیح دهد، من هم همنشینش می‌شوم. و «مطیع من اطاعنی»؛ هر کسی اطاعت من را بر اطاعت دیگران ترجیح دهد، من هم مطیع او می‌شوم و خواسته‌اش را اجابت می‌کنم. «غافر من استغفرنی»؛ هر کسی در این ماه از من بخواهد که گناهان و خطاهایش را ببخشم، او را می‌بخشم. این ماه، ماه من، بنده، بنده من و رحمت، رحمت من است.

۶. ریسمان الهی میان خدا و بندگان در ماه رجب

خداوند متعال درباره ماه رجب می‌فرماید رحمتی که در این ماه شامل همه می‌شود، رحمتی است که من عهده‌دار و متکفل آن هستم و از جانب من مستقیم دارد به شما می‌رسد. پس هر کس در این ماه من را بخواند، اجابتش می‌کنم؛ هر کس از من بخواهد، به او عطا می‌کنم و هر کس هدایت بجوید، هدایتش می‌کنم. من این ماه را ریسمانی بین خودم و بندگانم قرار داده‌ام. اگر کسی می‌خواهد به طرف من بیاید، یکی از اسباب و وسایلش همین ماه است؛ اگر کسی از این ماه خوب استفاده کند و مراقبتش را بیشتر کند، متصل شده و به من می‌رسد.

۷. حرمت گناه و جنگ با خدا در ماه حرام

از مراقبت‌های این ماه آن است که سالک معنای «شهر حرام» و حق آن را بشناسد. وقتی خداوند چیزی مانند جنگ را بین بندگانش ممنوع و حرام کرده است، به طریق اولی جنگ با خودِ خدا را هم ممنوع کرده است؛ بنابراین آدم اگر در این ماه گناه کند، خیلی بدتر و سنگین‌تر است. اگر کسی انسانی را به قتل برساند، در ماه حرام دیه او چند برابر می‌شود؛ با خدا هم همین است، اگر کسی در این ماه گناه کند، حسابش چند برابر سنگین‌تر خواهد بود؛ پس باید در تمام حرکات و سکنات مراقب بود.

۸. رجب، شعبان و رمضان؛ فصل طلایی عبادت

انسان باید بداند که این سه ماه (رجب، شعبان و رمضان)، مواسم و فصل‌های ویژه عبادت هستند؛ به همین خاطر شایسته است که انسان در این ایام نسبت به عبادت توجه و جدیت بیشتری داشته باشد. این سه ماه فرصتی است برای مراقبت بیشتر، دوری از کارهای بد و ناپسند، و تصمیم بر ترک گناه. اگر کسی در ماه رجب پا در مسیر مراقبت بگذارد، این روند را در ماه شعبان ادامه می‌دهد تا در نهایت در ماه مبارک رمضان به مقصد اصلی و مقصود خدایی خود برسد و به خدای متعال متصل گردد.

۹. توصیه ویژه به اهل علم؛ ضرورت جهاد عبادی در کنار تحصیل

برای طلاب و پویندگان دانش شایسته است که در این ماه‌های سه گانه، جهتِ عبادات خود را نسبت به جهتِ تحصیل علم افزایش دهند. هرچند خودِ تحصیل علم نیز از برترین و افضل عبادات است، اما آن‌هایی که همیشه غرق در علم و مکرراً دنبال تحصیل دانش هستند، باید این جهت را در ماه رجب مراعات کنند. اهل علم باید حواسشان باشد که یک بخش از این ماه را مخصوصاً به جهتِ عبادت اختصاص دهند تا بتوانند از فرصت‌های معنوی و برکات بی‌نظیر این ماه به خوبی بهره‌مند شوند.

1️⃣ عظمت و شرافت ماه رجب

◽️ حرمت ماه رجب و ممنوعیت جنگ

◽️ ماه رجب به عنوان موسم استجابت دعا

2️⃣ پیوند ماه رجب با اهل‌بیت (ع)

◽️ انتساب رجب به عنوان شهر امیرالمؤمنین (ع)

◽️ فضیلت شب اول و اعمال نیمه رجب

3️⃣ برکت بی‌مانند مبعث پیامبر (ص)

◽️ مبعث؛ مظهر تجلی رحمت رحیمیه الهی

◽️ جایگاه باطنی مبعث به عنوان اشرف ایام

4️⃣ ندای آسمانی ملک داعی

◽️ طنین بشارت فرشته الهی از شب تا صبح

◽️ دعوت به ذکر، طاعت و دوری از گناه

5️⃣ منشور الهی همنشینی با خدا

◽️ تضمین همنشینی، طاعت و مغفرت پروردگار

◽️ ماه رجب به عنوان ریسمان میان خدا و بنده

6️⃣ حرمت گناه در ماه‌های حرام

◽️ شناخت حق شهر حرام و مراقبت از حرکات و سکنات

◽️ تشدید عقوبت و چندبرابر شدن حساب گناهان

7️⃣ ضرورت مراقبت برای پویندگان دانش

◽️ رجب، شعبان و رمضان؛ مواسم و فصول عبادت

◽️ لزوم تقدم جهتِ عبادت بر جهتِ تحصیل برای اهل علم